көр кындыа II
Оһоллоох Орто туруу дойду Ортотунан куталдьыйан, Кытыытынан бысхалдьыйан, Кындыас кыыс оҕо курдук Кыламмахтаан ылла. П. Ойуунускай

аат., фольк. Олорор сир. ☉ Место обитания. Оһоллоох оҕоруктаах Даадар-Дүүдэр оҕонньор Далаҕайын таһыгар [тиийдилэр]. П. Ойуунускай
◊ Эбир <далаҕай> хамыйах көр хамыйах
[Лабыҥха Сүүрүк] сиэллээх эбир далаҕай хамыйаҕынан баһан турар кымыһын ыһыахтаан баран, үс төгүллээн түөрэх кэбиһэр. Саха сэһ. I

хаан ньамаҕыллай аартык фольк. — хараҥа, элбэх оһоллоох-моһоллоох аартык. ☉ Мрачный, насыщенный непреодолимыми препятствиями и трудностями, тернистый путь
Суор хара атыыр оҕус Хаалдьыктаах баһын Хайа баттаан баран Хантаччы бырахпыт курдук, Хаан ньамаҕыллай аартык Хараара суодуйбут. П. Ядрихинскай

орбой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Уҥуоргу тыаттан уолан киһи уостаах тииһэ орболдьуйан көстөр оһоллоох уһун субуйа батастаах эбит. Ньургун Боотур
Уолан киһи Уостаах тииһэ Орболдьуйан көстөр Уһун дурба батаһын Уҥа илиитинэн Өрө уунан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

туохт., поэт., үрд. Өрө көтөҕүллэн, кэрэхсээн, туой, ыллаа. ☉ Славить, славословить, возносить хвалу. Алгыстаах тылбынан албаа Алдьархайдаах айыы аймаҕын Оһоллоох одун олоҕун Огдолутар оҥорторуом дуо? П. Ойуунускай
Суруй эн күннээҕини, умай күннээҕинэн, албаа бүгүҥҥүнү. «ХС»
Кини поэт, төлөннөөх патриот быһыытынан бэйэтин айымньытын сыалынан Ийэ дойду модун күүһүнкүдэҕин, кини бэртээхэй инники кэскилин албаа хоһуйууну ааҕара. «Кыым»

дурба батас эргэр. - былыргы саха сэриигэ эбэтэр булка туттар сэбэ, батас көрүҥэ: тимирэ кэтитинэн, хотутуулааҕынан уратылаах. ☉ Разновидность пальмы, древнего воинского оружия якутов (отличается шириной клинка, особой ударной мощью)
Уһун дурба батас. ПЭК СЯЯ
Уҥа илиитинэн оһоллоох уһун дурба батаһынан биирдэ халарыктаан түһэрдэ. ПЭК ОНЛЯ II
Ол чэлкэҕи Ойон тиийэн Уһун дурба батаһынан Ортотунан быһа далайан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

I
даҕ. Биир да сиринэн харата, мэҥэ суох ып-ыраас, маҥан. ☉ Белоснежный, ослепительно белый, чистый
Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлаан.  Кыргыһыыга туттар Сытыы кылбар кылааннаах, …… Оһоллоох ончохтоох, Өһүөннээх өргөстөөх …… Үөрбэ хаан үҥүүтүн Өрө дапсылыйда. П. Ядрихинскай. Тэҥн. кылбаҕар, кылбаҥ, кылбараҥ
II
даҕ., түөлбэ. Оҕолоноругар улаханнык ыалдьыбакка, чэпчэкитик быыһанар (дьахтар туһунан). ☉ Легко и быстро рожающая, разрешающаяся от бремени (о женщине). Кылбар дьахтар

даҕ., үрд. Улуу-хаан, улуу, саамай үрдүкү. ☉ Высокочтимый, почтеннейший
Оһоллоох үҥүүбүнэн өлөрдөхпүнэ хороҥ Айыым хоргутуоҕа, эдьэн Айыым тэлэһийиэ буоллаҕа. Саха фольк. Эдьэн Иэйэхсит илэ чахчы эҕэрдэнэн эркиннээбитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдьэн Иэйэхсит эҥэрдэстин, Аҕам Айыыһыт аргыстастын! А. Софронов
ср. тув. эдьэн ‘китайский император’, тодж., бур., монг. эзэн ‘господин, хозяин’, эвенк. эден ‘хозяин, хозяйка’

туохт.
1. поэт. Күүстээхтик, далааһыннаахтык дьай. ☉ Действовать, осуществляться с силой, с размахом
Эн [муустаах муора] үгүс үйэлэр тухары Икки атаҕы утары Атааннастаргын даҕаны Тибиинэн дьиэһийэр Тиксии биэрэккэр Дьиктилээх дьиэлэр Тиһиллэн эрэллэр. Күннүк Уурастыырап
Уол эмиэ, сүрэҕэ эппэйэн: - Үлэһит уолабын! - диэн этэр... Ол саҥа этиҥнии дьиэһийэн, Үөс хара барыгы үрэйэр. Эллэй
Ардах тымныы тыала дьиэһийэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. фольк. Үөһэттэн сааллан түһэн буулаа, ааҥнаа. ☉ Нагрянув сверху, досаждать, преследовать
Онуоха Дьырыбына Дьырылыатта, Оһоллоох-боһоллоох Охсуһуум суола Оһо илик эбит буоллаҕа, Бу ааһар былыт албаһа, Чиччик былыт дьилбинэ Ситэн сиэри дьиэһийдэҕэ, Садаҕалаһаары саараатаҕа - дии санаата. П. Ядрихинскай
Чэйи, хотуой! Сип-сибилигин дьиэһийэммин, Иэннээх тириигин илдьи таһыйаммын Ийэлээх-аҕаҕар эппэтэх Элэ-была тылгын Энэлгэн эрэ эҥэрдээммин Этитэиэтэ оонньоотоҕум!!! П. Ядрихинскай
♦ Этэ дьиэһий поэт. - үөһэттэн сааллан, дьааһыйан, эҥсиллэн иһилин (киһи саҥатын туһунан). ☉ Далеко отдаваться эхом, обрушиваться на кого-л. громоподобно (о человеческом голосе)
Өллөхпүнэ үөрүм ытаан ааһыаҕа, иккилээх оҕо саҕа барҕаҥ дьэс эмэгэт буолан этэ дьиэһийэн ааһыаҕа. Ньургун Боотур
Идэмэр Кустуктай обургу Илин арҕаа халлаан Икки ардынан иэхэйдээнчуохайдаан, Иирэн-битийэн, Этэ дьиэһийэн Эрэр аххан эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биллим суруйуу ыараханын, Тыл көстүбэт кыһыытын; Ыары көрсөн, ытыктаатым Литературам аҕаларын - Эҥсэн түһэр санааларын, Этэ дьиэһийэр тылларын. Р. Баҕатаайыскай. Эн этэ дьиэһийэр тылыҥ Илбистээх сатата Билигин да мин санаабын Сытыы тыалынан кынаттыыр. Доҕордоһуу т.

I
туохт. Бэйэҥ өйдөөбөккүнэн эмискэ-эмискэ «ык» гына саҥа таһааран тыын. ☉ Непроизвольно издавать гортанью короткие отрывистые звуки, вызываемые судорожным сокращением диафрагмы, икать
Борукуоппай, атаҕын халаачыктыы ууран олорон, табаҕын буруотун ыйыстан, дириҥ үлүгэрдик «лык» гына бөтөн ылла. Күннүк Уурастыырап
«Мин, кырдьык, баайбын, улахан атыыһыппын», — Сылластыгас бөтөн лыгыргыыр. Н. Якутскай
II
туохт.
1. Үлэлии туран, туохха эмэ бүөлэтэн, харан, иҥнэн, тохтоо, бобулун. ☉ Неожиданно переставать работать, действовать, встречая какое-л. препятствие, помеху, приостанавливаться, глохнуть
Мин хотуурум сороҕор …… хойуу оту кыайан уҥуордаабакка бөтөн хаалара. Далан
Мотуор, бөтө-бөтө битигирээмэхтээн баран, тохтоон хаалла. Л. Попов
Бүлүмүөт, бөтөн көрбөккө, Ытыалаан тибийэрэ. Эллэй
△ Туохха эмэ бүөлэтэн түргэнник кыайан тыыныма. ☉ Испытывать затруднение в дыхании, захлебываться при беге (напр., от недостатка воздуха и др.) Быыкаатык да сүүрдэххинэ, хойуу салгыҥҥа бөтөҥҥүн, тыыныҥ хаайтараары ыксатар. «Кыым»
2. көсп. Күүһүҥ баранан тохтоо, харгытаа, кэҕин. ☉ Приостанавливаться, прекращаться, теряя силу; захлебываться (напр., о военном наступлении)
Ханна өстөөх төгүрүктэнэр, кимэн киирии бөтөр да, онно Сталинград гвардеецтара син биир баар буола охсоллоро. А. Данилов
Уо, умнуом дуо ама, алҕаһаан Эйиигин [ыты] дэҥнээбит айыыбын! Кытылтан сара кус лаһыйан Көлүйэ үөһүгэр дайбытын, Саам тыаһа салгыҥҥа бөппүтүн, — Сарылыы, кылана түспүккүн! М. Тимофеев
△ Туохтан эмэ тууйуллан кыайан тахсыбат, эппэт буол; уурай, кэҕин (хол., ырыаһыт ырыатын этэргэ). ☉ Срываться, надорваться от эмоционального напряжения (о голосе) [Назым Хикмет] Тыыҥҥын хаайар хандалыга Көҥүл куолаһыҥ бөппөтө. Эллэй
Түксү, өссө элбэҕи этиэхпин Бөрүөм бөттө. Поэт буоламмын сүрэҕим тулуппат. Дьуон Дьаҥылы
3. Улаханнык долгуйан, хараастан, саҥаран иһэн харан хаал, кыайан этимэ (үксүн сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Захлебываться, произнося слова, от прилива чувств (обычно горьких — употр. в основном в ф. деепр.)
Ол кыыс оҕону аһынным даҕаны, таптаатым даҕаны... Хараастан хааллым, бөтөн олордум. Саҥарыах баар буолуо дуо?! П. Ойуунускай
«Тоҕо хоргуппат буолуохпунуй? ...Мин эйигин хайдах курдук таптыыр этибиний?» — диэн баран, мин салгыы тугу да кыайан этиэ суох курдук бөтөн харан хааллым. Эрилик Эристиин
Кэтириис, хараҕын уутугар бөтөн, кыайан саҥарбата. Амма Аччыгыйа
Октябрина кэнники тылларын бөтө-бөтө нэһиилэ таһаарда уонна, эргиллэ түһээт, дьиэтин диэки күүһэ баарынан сүүрэ турда. М. Попов
4. эргэр. Дуоһуйуоххар диэри аһаа, тугу эмэ элбэхтик сиэн сөп буол. ☉ Наедаться чем-л. вдоволь, насыщаться
Орто аан дойдум олоҕо Оһоллоох уйата долгуйар Хааннаах дапсыыр турдаҕына, хаантан харбат, бөлүөхтэн бөппөт Күрсэр илбис сүлүһүннэммит, Күлэр эмэгэт күүстэммит Охсор обот уот болотунан Оонньуур болуо сүрэхтиэм дуо?! Ньургун Боотур
ср. др.-тюрк. бөк ‘наедаться’
♦ Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт фольк. — олус баайдык, байылыаттык олор, уйгу олохтоох буол. ☉ Жить в полном достатке, изобилии
Хотуннуун-тойоннуун Хойууларыгар бөппүттэр, Уоллуун-кыыстыын Убаҕастарыгар чачайбыттар. П. Ойуунускай. «Убаҕаскытыгар чачайыҥ, хойуугутугар бөтүҥ!» — диэтилэр барылара. Саха фольк.
◊ Бөтө бэрдэр кэпс. — 1) туох эмэ көһүппэтэҕиҥ тахсыбытыттан соһуйан хаалан, туох диэххин булума, кыайан саҥарыма. ☉ Теряться и не находить что сказать, будучи потрясенным неожиданностью произошедшего, обомлеть (от неожиданности)
Лиза бөтө бэрдэрдэ. Кини хараҕын уута саба түһээри ыган кэлбитин нэһиилэ туттуммута. Тугу да этиэн булбакка турбахтаан баран, арыый холкутуйан оргууй аҕай: «Итинник буоллаҕына, суолбутун тус-туһунан араардаҕыҥ», — диэтэ. Д. Таас
Киһи кырдьыгын саптардаҕына, сороҕор, бөтө бэрдэрэн саҥарбакка хаалааччы. Т. Сметанин. Тэҥн. бобо бэрдэр; 2) көсп. туохтан эмэ иҥнэн тохтуу биэр, бобуллан хаал. ☉ Приостанавливаться, прекращать действие, натыкаясь на что-л. Сыппах хотуур күһүҥҥү сиппит от кытаанах төрдүгэр бөтө бэрдэриэхтии кирдиэхтээтэ, кэрдиргээтэ. Э. Соколов
Өстөөх зенитката тоҕо эрэ бөтө бэрдэрбэхтээтэ, биир прожектор уунаҥныыр тыла мэлис гынна. ПДА СС