переводить (с одного языка на другой); ыстатыйаны тылбаастаа = перевести статью; тылбаастаммыт литература переводная литература.

туохт., кэпс. Сахалыы тылбаастаа. ☉ Переводить на якутский язык. Нууччалыы суруллубуту сахалыылаа

предл
I (р. п.)
1) төһөттөн, хаһааҥҥыттан буолбуту көрдөрөргө туттуллар (с вечера - киэһэттэн, киэһээттэн ыла; с осени - күһүҥҥүттэн ыла)
2) кимиэхэ, туохха тэҥнээх кээмэйи этэргэ туттуллар (величиной с лошадь, высотой с телеграфный столб, ростом с тебя)
3) с испугу - куттанан, кутталыттан
II (т. п.)
1. Кими кытта диэни этэргэ туттуллар (идет с Петей, разговаривает с отцом). 2. Туохтаах иһэри (барары эҥин) бэлиэтииргэ (идет с сумкой, с пилой)

предл.
со стола - остуолтан;
с работы - үлэттэн;
с утра - сарсыардаттан;
с тех пор - онтон ыла;
переводит с якутского - сахалыыттан тылбаастыыр;
иду с тобой - эйигин кытта барабын

туохт. Айымньыны, кэпсэтиини атын омук тылынан биэр, тылбааһы оҥор. ☉ Делать перевод, переводить с одного языка на другой
«Сир баһыгар-атаҕар, халлаан улаҕатыгар» диэни Э.К. Пекарскай «где-нибудь на краю земли» диэн тылбаастаабыт. Багдарыын Сүлбэ
«Кыыс — это девочка, а кус — это утка!» — диэн уолчаан тылбаастаан биэрбитэ. А. Кондратьев
Ааспыт сылларга мин В.В. Маяковскай «Владимир Ильич Ленин» диэн классическай поэматын сахалыы тылбаастаабытым. Н. Степанов

туохт.
1. Үрүт үөһэ эппэҥнээн, бөтүөхтээн тыын; тыыҥҥын былдьаһар курдук буол (күүскэ сүүрэн, ыалдьан). ☉ Запыхаться, еле переводить дыхание; дышать тяжело, неровно
Өлөөрү көбүөхтүү сытар аарыма кырдьаҕас оҕонньор …… титирэстии-титирэстии өттүктээн баран: «Саҥа былааска, үлэһит кылааска уруй ыытабын», — диэбитэ. П. Ойуунускай
Эмиэ мэй-тэй барда. Таҥас курдук налыйан, көбүөхтүү эрэ сытта. М. Доҕордуурап
Ата адьас буорайбыт этэ, таах көбүөхтүү эрэ турара. «ХС»
2. Өрө үллэ-үллэ түллэҥнээ (хол., уу ньуура). ☉ Вздыматься вверх-вниз, колыхаться (о поверхности чего-л.)
Өрүһүм, ардыгар алкыйан, Өрүтэ түллэҥнии көбүөхтүүр; Харылыы-барылыы дьалкыйан, Халҕаһа баалларын чөмөхтүүр. Күннүк Уурастыырап
Өлүөнэ-эбэ …… кыйахаммыттыы хараҥа долгуннарынан көбүөхтүү сытар. В. Гольдеров
Чабырҕайын тымырдара көбүөхтүү тэбэллэр. Эрчимэн

туохт.
1. Биир сиртэн атын сиргэ, сыҕарыт, турар оннун уларыт. ☉ Передвинуть, отодвинуть с места на место, сдвинуть с места
Бөх хомуйааччылар кытта итини билэр буолан, оҕонньор дьааһыгын хаһан да бырахпаттар, халбарыппаттар. Огдо
Маша олоппоһу тыастаахтык халбарытан куукунаттан тахсан барар. Т. Находкина
2. көсп. Атынынан солбуй, уларыт (хол., кэпсэтии тиэмэтин). ☉ Менять, изменять, переводить (напр., тему разговора с одной на другую)
Иккитэ ас туһунан саҥаран иһэн, иккиэннэригэр атыҥҥа халбарыта оҕуста. Амма Аччыгыйа
Серёжа Гришаҕа ханнык эрэ кыыс албыннаабытын олус хомойон кэпсиирэ. Мин аралдьытан атыҥҥа халбарытан иһэрим. Т. Находкина

дьүһ. туохт.
1. Дириҥник тыын, аҕылаа, көбүөхтээ; тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Едва переводить дыхание, запыхаться; судорожно хватать воздух ртом
[Эрдэлиир] Маайыс иннигэр киирэн кыайан саҥарбакка, өрө эппэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
Үөһэ тахсан, ампаардаах киһи уҥуоҕун таһыгар тохтоон, биир кэм өрүтэ эппэҥнии турбута. Күннүк Уурастыырап
Кэлин бэл тутуура да суох үһүс этээскэ эппэҥнээн тахсарыттан дьиктиргээбитэ. Е. Неймохов
2. көсп. Өрүтэ көбүөхтээ, дьалкылын, эҥсилин (уу ньуурун, долгуну этэргэ). ☉ Вздыматься, колыхаться, дыбиться, волноваться (о поверхности воды, волнах)
[Оччугуй өрүс] тымныынан тыынна, үрүҥ сиэллээх долгуннарынан эппэҥнээтэ. Л. Попов
Улуу Өлүөнэ эбэ хотун Ортотунан өрүтэ үллэҥнээтэ, Кытыытынан эппэҥнии долгуҥнаата. С. Васильев. Байҕал биир кэм эппэҥниир, Биһиги эрдиибит элэҥниир. Эвен фольк.

туохт.
1. Күүскэ эппэҥнээн тыын, аҕылаа эбэтэр үөскүн тартарар курдук тыын. ☉ Хватать ртом воздух, задыхаться
Чы ы ч а а х ө й дө н ө н к э л л э, иһин түгэҕиттэн иҥсэлээхтик өрө мэҥийэн уһуутаата. И. Гоголев
Киил оҕонньор үөһэ тыынарын быыһыгар ынчыктыыр курдук өрө мэҥийэн көхсүн этиттэ. Н. Лугинов
Гавриил хайдах эрэ иһин түгэҕиттэн мэҥийэн ө р ө у һ у утаан кэбистэ. А. Данилов
2. Аҕылыаххар диэри күүскэ сүүр. ☉ Сильно запыхаться от бега, еле переводить дыхание
Табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, соһуйбут үөр туллук курдук туора халыйан тахсан тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Пашка сүүрэн мэҥийэн кэлэн, гарааска көтөн түһэр. Н. Якутскай
Оскуола дьиэҕэ муҥ кыраайбытынан мэҥийэн тиийдибит. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Ким, туох эмэ туһугар сиэрэ суох кыһалын, сүүр-көт; кимиэхэ эмэ бэрт буолан иннигэр-кэннигэр түс. ☉ Проявлять чрезмерную заботу, бе спокоиться о ком-л.; стараться изо всех сил угодить кому-л. «Оҕом дии-дии м эҥийэриҥ бэрт ахан дии
Төһөнү өлүүлүүгүн?!» — Сэмэн Лөгөнтөй өйдөө бөтөх өттүттэн күөрэс гыннарда. Р. К улаковскай. Билигин кэлэн тоҕо бэрт буола сатаан мэҥийдигит? С. Ефремов
4. көсп. Туохха эмэ улаханнык талас, баҕар. ☉ Проявлять большой интерес к кому-чему-л., стремиться к кому-чему-л.
Демьян оҕонньор элбэхтик эрэйдэммит дойдутугар мэҥийэр буолан хаалбыт. Эрилик Эристиин
«Аны оноолоох соннооххо орооһуом суоҕа, б и и л л э э х с о н н о о ххо мэҥийиэм суоҕа», — диэн андаҕайбытым. «ХС»
5. Улахан эстэр тыаһы таһаар. ☉ И з д авать громкий хлопающий звук
Эмискэ таҥара дьиэтин кылабыыһатын соҕуруу муннугуттан туох да быыстала суох, тибиирэн эрэр курдук эстэр саа тыаһа мэҥийэр. Н. Якутскай
Улуу дьаалы сэп хаста даҕаны хабараан-хабарааннык мэҥийдэ, уот сындыыстарынан уһууртаата. А. Данилов
ср. алт. меҥде ‘спешить, торопиться’, бур. мэҥхи ‘багроветь’, кирг. мэҥкээ ‘обессилеть, изнуриться’

туохт.
1. Урукку устаҕынан аччаа (үксүн уһун синньигэс туох эрэ туһунан). ☉ Стать коротким, стать короче, укоротиться (обычно о длинном и тонком предмете)
Харандааһым олус кылгаабыт. Мас кэлгийэр быам быстан кылгаан хаалбыт.  Мэйии сигналынан былчыҥнар кумуйаллар, атыннык эттэххэ кылгыыллар уонна сонууллар. КЗА АҮө
2. Аҕыйаа, кылгас буол (кэм туһунан). ☉ Уменьшаться, сокращаться, уходить (о времени)
Өлбөт үйэлээх айылҕа Өлөр тыыннаах ыччата, Мин барахсан, бу дойдуга Бото болдьоҕум кылгаата. С. Данилов
Күммүт аны кылгаата, Күлүк түүммүт уһаата. Н. Тарабукин (тылб.)
Арыгыны батыһа сылдьан наһаа чаастатык иһэр киһи олоҕо кылгыыр, эрдэ кырдьар. ЛЛА АКДС
3. көсп. Тиийиммэт, түгэммэт буол, мөлтөө. ☉ Нуждаться, испытывать нехватку в чем-л., лишаться возможностей что-л. делать
Дьахтар кининэн барамматах. Дьэ киһилии олороо инибин, онто суох, кини ыалдьыбытын тухары бэркэ кылгаатыбыт, дьадайдыбыт. Н. Неустроев
Ыксыыр, кылгыыр саххытыгар Ыраас сырдык сыдьаайдаах Ыркый ойуур быыһыгар Ымыыларда ыллатыҥ — Ыраах хаалбыт кыраайгыт Ыйдаҥара түһүөҕэ. Күннүк Уурастыырап
Көлөһүммүт буорга тохто, Көнөр оннугар, күн-түүн кылгаан, Суол-суол аайы сутаан охто Буорайан испит күммүт ааста. Дьуон Дьаҥылы
4. тыл үөр. Суруйарга саҥарарга дөбөҥсүйэр гына аччатыллыбыт буол (хол., биирдэм эбэтэр холбуу тылы, этиини бастакы буукубаларынан, сүһүөхтэринэн өйдөнөр гына кылгатыы). ☉ Иметь буквенное сокращение, быть сокращенным (напр., об аббревиатурах, сокращенных сложных словах, предложениях). Маныаха хомсомуол, холкуос, политссыльнай, ССКП курдуктар ханнык тыллар кылгаабыттарыттан үөскээбиттэрин биллэрии оҕо тыла сайдарыгар, тыл этимологиятын өйдөөн туран саҥарарыгар уонна суруйарыгар улахан көмөлөөх. ПНЕ СТ
Аһаҕас дорҕооннор ахсаан өттүнэн, атыннык эттэххэ, уһуулларынан, кылгыылларынан уратылаһаллара эмиэ баар. ВМС СДО
5. мат. Ханнык эмэ чыыһылаҕа түҥэтиллэн, кыра чыыһылаларынан бэрилин, көрдөрүлүн (доруоп туһунан). ☉ Быть сокращенным (о дроби)
Доруоп кылгыыр саамай улахан уопсай түҥэтээччилэрэ буолар. ВНЯ М-5
♦ Иннэ кылгаабыт — иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> диэн курдук (көр илин I)
Утуйбакка эрэйдэнэбин — инним кылгаан, Улам аҕыйаан иһэллэр олоруохтаах күннэрим. С. Тарасов
Дьөгүөрчээн оҕонньор кэннэ ырааппыт, иннэ кылгаабыт киһи. С. Никифоров
Сир-халлаан икки ардыгар чороҥ соҕотоҕун, уот сиэбит төҥүргэһин курдук туран хаалбыт, иннэ кылгаабыт киһи санаата киэҥин, холкутун, сүрэҕэ сылааһын сөҕөҕүн. КНЗ ТС. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) — кыаҕа тиийбэтэ; кыаҕын таһынан буолла. ☉ Иметь ограниченные возможности; оказаться несостоятельным в чем-л., не хватило пороху у кого-л. «Арай ыт тыһыныы кылгаабыт диэн олоробун
Салбаныкы, Сүөдээх итиччэ сордонон тутан биэртэрин кэннэ…» — Никифоров кинээс сыналыйа соҕус саҥарда. М. Доҕордуурап
Мастаах оскуолата түөрт эрэ кылаастааҕа. Ханна эмэ ыраах баран үөрэнэргэ тыс кылгаан биэрбитэ. Багдарыын Сүлбэ
Син бултаамахтаабыт киһи хаар бөҕө баттаан, ыыра кыараабыт, тыһа кылгаабыт быһыылаах. М. Чооруоһап. Тэҥн. тыһа тиийбэтэ. Уһун санаата кылгаата — ыксаата, кытаанах суолга түбэстэ, тугу да гыныан булбата. ☉ Опешить, растеряться, попасть в трудное положение
Дойду иччилэрэ, ойуубичик уолаттар, кыргыттар көмүс уйаларын үрүҥ-маҥан ньээкэлэрин дэлби тэбистэрээри уһун санаалара кылгаата, киэҥ көҕүстэрэ кыараата. Саха фольк. Күн тулунна, Күһэҥэ быһынна; Киэҥ көхсүм кыараата, Уһун санаам кылгаата; Өлүү бөҕө дьэ үтүрүөтэ, Алдьархай бөҕө дьэ ааҥнаата. Ньургун Боотур
Кини киһи да буоллар, Киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаата саптааҕар кылгаата. Ньургун Боотур
◊ Тыына кылгаата (тыынара кылгаата) — бөтүөхтээн, аҕылаан тыынар (хол., ыалдьан, сылайан, олус өрүкүйэн). ☉ Дышать тяжело, с трудом, задыхаться, еле переводить дыхание (напр., от болезни, усталости, чрезмерного возбуждения)
[Уйбаанчык] тыына кылгаата, уҥуохтара кычыгыланна, этэ умайда, хараҕа хараарталаан ылла. П. Ойуунускай
Кислородунан тыынан сытар эбит. Онтукатын уоһуттан араардар эрэ муннун төбөтүгэр, уостарын тулатыгар күөхтүҥү күлүктэр көбүтэлээн тахсаллар, тыына кылгаабытынан бараахтыыр. Амма Аччыгыйа
[Ньургуһун:] Аттыбар кини кэллэр эрэ Тоҕо иҥим миэнэ итийэрий, Уҥуоҕум хамсаан кэлэрий? Туохтан тыыным кылгыырый, Этим-сииним дьырылыырый? Суорун Омоллоон
Төһө, да кыһаммытын, букунаспытын иһин, тыына кылгаан, тыҥата эргэрбит күөртүү харбыҥнаан барда. Н. Заболоцкай

1. 1. түс I диэнтэн дьаһ туһ. [Күннэй:] Мин тохтоотум, дьонум бэрэбинэлэрин сиргэ түһэрдилэр. Н. Неустроев
      Үтүлүкпүн түһэрэн кэбиспиппин. Суорун Омоллоон
      Биэстии аты бииргэ түһэрэн сүүрдүөхтэрэ. Н. Якутскай
      Айдаар «Алааһын» макыатын хаартыскаҕа түһэрэн ыыппыта. Н. Лугинов
      [Балбаара:] Сыаната биир мөһөөк буоллун, итинтэн түһэрбэппин. Эрилик Эристиин
      [Хаастары] иккинихаһы түһэриэххэ сөп эбит да, соҕотох иитиитин ытан кэбиһиэн кэрэйдэ. Тумарча
2. Тугу эмэ тоһуйан биэр. ☉ Подставлять, выставлять что-л. Эһэ ыстанан кэллэҕинэ, тайыыбар түһэриэм диэн бэлэмнэнэн, утары киирэн истэ. Болот Боотур
   Абдуркулла, уола Мундербек сууллан түстэҕинэ илиитигэр түһэриэх киһилии, ытыһын тоһуйар. Эрилик Эристиин
   Бөрө …… айаҕар түһэрэн, курк-харх ыстаан баран, ньылып гына ыйыстан кэбистэ. Т. Сметанин
3. кэпс. Булт тэрилин ууга киллэрэн тарт, туруор. ☉ Опускать, кидать в воду снасти
   Икки төгүл түһэрэн икки биэдэрэ алыһары ыллыбыт. И. Данилов
   Силипиэн наҕылыччы сылдьан икки атаҕын быһыттыы түөрт илимин түһэрдэ. Софр. Данилов
   Куонаан оҕонньор дурдатын сөргүтүннэ. Витялыын тыы муохтаан хачыгырастылар, билигин мончуук түһэриэхтэрэ. Н. Заболоцкай
4. Хорон уутун ыыт, көһөр (хол., күөлү). ☉ Спускать (напр., озеро)
   Күүспүтүн холбоон ол күөлү хордорон, быйыл күһүн түһэрэн кэбиһиэх. Болот Боотур
   Ыга халыйан киирбит сааскы садырыын уутун аллара сиирэ хорон түһэрдэ. П. Филиппов
   Саас бары күүһүнэн ходуһалар ууларын түһэрэ сатыахпыт. «Кыым»
5. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) үтүгүннэрэн ылан туохха эмэ суруй, ойуулаа. ☉ Переводить что-л. (напр., рисунок) на что-л., делать копию чего-л.
   Инчэҕэй тэтиҥҥэ орнамент түһэрдэххэ, уута чаалыйан тахсан, куурарыгар өҥө сүтэр, өлбөөрөр. АЭ СТМО
   Хаппах мээрэйин атын хаптаһыҥҥа түһэрэн ыллылар. «Чолбон»
6. көсп., кэпс. Туоххун эмэ үлүт (хол., сирэйгин, кулгааххын). ☉ Обморозить, отморозить (напр., лицо, уши)
   Сыарҕаҕа ат тыыныгар аҥаар сирэйин түһэрбит. Н. Босиков
7. көсп., кэпс. Киһи эбэтэр сүөһү иһиттэн, эминэн өлөрөн, үөнүн таһаар. ☉ С помощью лекарства выводить паразитов. Оҕо илиистигин түһэр
   □ Аскариданы түһэрэргэ үгүс эмтиир ньымалар бааллар. ББЕ З
8. көсп. Тугу эмэ (хол., буруйу) кимиэхэ, туохха эмэ соҥноо, көлбөрүт. ☉ Свалить, переложить что-л. (напр., вину, ответственность) на кого-что-л. [Сиидэрэп:] Малыыкаан нэһилиэк харчытын сиэн сылдьар, ону миэхэ түһэрээри ити баайсан этэр. Күндэ
   Наһаар туох баарын барытын Түүлээх Уллуҥахха түһэрэр санаалаах этэ. Суорун Омоллоон
   Отонтон атын сир аһа үүнэрэ биллибэт этэ, ону барытын тымныы сир айылҕатыгар түһэрэллэрэ. А. Сыромятникова
9. көсп., кэпс. Кими эмэ дьоҥҥо намтатан көрдөрө сатаа. ☉ Обижать, унижать, сознательно принижать кого-л. (в глазах окружающих)
   Мин хайа да кыра омугу түһэрэн сыаналыыр, холуннаран көрдөрөр, этэр олох сыыһа диибин. Болот Боотур
   [Өрүүсэ:] Оннук киһини эһиги куруутун хайгыыгыт, оттон Маратигы наар түһэрэҕит. А. Сыромятникова
   Сорох дьахталлар эрдэрин холуннаран, түһэрэн саҥардахтарына бэркиһиирэ. В. Титов
   △ Ким эмэ дуоһунаһын намтат. ☉ Понижать (в должности). Эбээһинэһин ситэ толорботоҕун иһин дуоһунаһыттан түһэрбиттэр
10. Сорох сыһыаты кытта дьүөрэлэһэн дьайыы түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями означает результат действия. Тоҕо түһэр. Хампы түһэр
    □ Луоскатын мүччү түһэрэн кэбистэ. А. Софронов
    Кинилэр иккиэн хас ыттахтарын аайы табаллар, уоннааҕылара бары сыыһа-халты түһэрэллэр. Эрилик Эристиин
11. көмө туохт. суолт. -а, -ан сыһыат туохтууру кытта дьүөрэлэһэн дьайыы бүппүтүн, түмүктэммитин көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ан выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия
    Ыстапаан уолу кэтэҕин аһыттан ылан, булгу сөрөөн түһэрэр. А. Софронов
    Чүөчээски тиит мутугун тосту охсон түһэрэр. Суорун Омоллоон
    Уолчааны хамначчыттар олорор сирдэригэр көтүтэн түһэрдилэр. Н. Заболоцкай
    ♦ Айаҕар түһэрэр — бэлэһигэр түһэрдэ диэн курдук (көр бэлэс)
    Били дьахтар кыыһы айаҕар түһэрэн көрүстэ. Айах үөһэ түһэр көр айах I. Айахтарын үөһэ түһэриэхтэрэ эрэ дии санаабатаҕа. Бэлэһигэр түһэрдэ (бэлэскэр түһэр) көр бэлэс. «Аны эн бэлэскэр түһэрдин дуо?!» — Бачыгыратар ийэтин саба саҥарда. Эрилик Эристиин. <Икки> атахтааҕы иннигэр түһэр- бэт — атаҕынан барыларыттан быһый. ☉ Быстр на ногу, никому не уступает в беге
    Ол кыыс икки атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх хайыһардьыт эбитэ үһү. А. Сыромятникова
    Чылбыан атахтааҕы бэйэтин иннигэр түһэрэ илигэ. И. Федосеев
    Сылтан сыл төрөөбүт-үөскээбит сиригэр быһый атахтааҕы иннигэр түһэрбэт буолан испитэ. «Кыым»
    Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. Эһэтэ икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт уус эбитэ үһү. Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр көр илии. Саҥа кэлбит учууталы ытыстарын үрдүгэр түһэрэн көрүстүлэр. Итиигэ-буһууга киллэр (түһэр) көр итии-буһуу. Учуутал, бэлэмнэммэтэх ыйытыгын биэрэн, итиигэ-буһууга киллэрэн ылла. Күлүк (күлүктэ) түһэр көр күлүк. Күлүгү түһэрбэт күн буолан Эһиэхэ ийэҕит сырдыыра. Эллэй
    Ити ыстатыйанан биһиги тапталбытыгар күлүк түһэриэхтэрэ суоҕа. П. Аввакумов
    Корнилов ол быһыытынан аҥаардас бэйэтин эрэ аатын түһэн биэрбэтэх, бүтүн былааска күлүк түһэрбит. «Чолбон». Кыһыл тылыгар олордор (түһэрэр) көр кыһыл. Дьахталлар кинини кыһыл тылларыгар түһэрэн көрүстүлэр. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс көр муос. Мунньахха тыл эппитигэр муос үрдүгэр түһэрдилэр. Мүччү түһэримэ — тосхойбут түгэни, кэми куоттарыма. ☉ Не упускать какой-л. момент, шанс
    Мантан ордук тоҕоос, баҕар, сааспыт-үйэбит тухары түбэһиэ суоҕа, онон мүччү түһэримиэххэ. А. Сыромятникова
    Бүгүн манна кэлэн хаһан да мээнэ түбэспэтэх дьиктитин көрдө, ону өйүттэн мүччү түһэрбэккэ иҥэринээри, хараҕын быһа симэн өөр-өр умса туттан олордо. И. Семёнов. Өйгөр түһэр — тугу эмэ толору өйдөө, бил. ☉ Понять, осознать что-л. Барытын өйгөр түһэрдиҥ дуо? Болот Боотур
    Мыычаан оҕонньор өйбөр түһэрбэппин сөҕөр-махтайар. Н. Якутскай
    Эмээхсин били уруккуттан өйүгэр түһэрбэккэ сылдьыбытын санаан кэлэн ыйытта. С. Никифоров
    Андрей, тугу баҕараргын өйгөр дьэҥкэтик түһэриэххин наада. М. Горькай (тылб.)
    Өйүгэр түһэр көр өй. Сыыйа-сыппайа Уйбаан да уолга өйүгэр түһэр гына кэпсии сырыт. А. Сыромятникова. Өлөрөн түһэр көр өлөр. Кыыс ити тылынан уолу өлөрөн түһэрбитэ. Санааҕын түһэри- мэ — төһө да ыарахан буоллар, ону тулуй, санаарҕаама. ☉ Не огорчаться, не падать духом, не вешать нос
    Тукаам, олус санааҕын түһэримэ — балык ыамнаах, киһи да күннээх. Суорун Омоллоон
    Уоскуй, доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
    Ол да буоллар кини санаатын түһэрбэккэ, син биир ыллыы сылдьыбыт. ӨӨ ДДьДТ
    Санныгыттан түһэр көр сарын. Ити ыар санааны санныгыттан түһэрэриҥ буоллар. Санныгыттан түһэрбэккэ көр сарын. Уола сөбүлээбит таҥаһын санныттан түһэрбэккэ кэтэр. Сиэн түһэр көр сиэ. Доҕоруом, миигин сиэн түһэрбит Суруккун бу ааҕа-ааҕабын, Биэс-алта сыл бииргэ үөрэммит Кэммитин мин санаан ааһабын. М. Хара
    Сырдыкка-хараҥаҕа киллэр (түһэр) көр сырдык-хараҥа. Тыал улам күүһүрэн, айанньыттары сырдыкка-хараҥаҕа түһэрэн барда. Сыыс (сыыска, сыыска-буорга) түһэримэ көр сыыс II. Тиэхээс учууталлара, иитээччилэрэ тугу кэпсииллэрин сыыс түһэрбэккэ өйдүүрэ. Н. Босиков
    Ийэлээх балта кини хас биирдии хамсаныытын таптыыр харахтарынан сыыс түһэрбэккэ одуулаһаллар. С. Никифоров
    Уолчаан сэһэнин биири да сыыска түһэрбэккэ иһиллээн олорор оҕонньор арыт бытыгын имэринэр. «ХС»
    Тииһигэр түһэрдэ көр тиис III. Бандьыыт тииһигэр түһэрэн ылла буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
    Мин кинилэр тылларын истибэт, тииспэр түһэрэн, хадаардаһан иһэр этим. «Чолбон». Төбөтүттэн түһэрбэт — өйүгэр хатаан хаалбыт, кыайан умнубат. ☉ Не выходит из головы
    Уол кыыһы кэлин кэмнэргэ төбөтүттэн түһэрбэт буолла. Түөрт атах түс көр түөрт. Аты булгуттулар уонна иккиэн мэҥэстэн дэриэбинэ диэки түөрт атах түһэрэ турдулар. И. Никифоров. Түһүнэн кэбис — дьулуурдаахтык туохха эмэ турун. ☉ Решительно, рьяно браться за что-л. «Тиэмэ ыараханыттан кыһаммакка, бөдөҥ-бөдөҥнүк логлорута тардыахха», — диэн дохсуннук сананаат, түһүнэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
    «Кыргыттарыам, чэ, кытаатыҥ, бу сайыҥҥы ыйдарга баҕас түһүнэн кэбиһиэҕиҥ», — диэн кини сотору-сотору кыргыттарыгар этэрэ. В. Гаврильева
    Дьэ, аны булт туһа диэн баран түһүнэн кэбиһиэххэ. В. Протодьяконов. Түһэрэн кэбис кэпс. — ис, иһэн кэбис (хол., арыгыны). ☉ Выпить залпом (напр., спиртное)
    Миша арыгылаах үрүүмкэтин түгэҕэр диэри түһэрэн кэбиспитэ. Н. Лугинов
    Наара Суох оргууй ылан, бытыылка бүөтүн төлөрүтээт, биир тыынынан түһэрэн кэбиһэр. И. Бочкарёв
    Ис диэн эрийсэ барбатаҕа, бэйэтэ хас да үрүүмкэни түһэрэн кэбиспитэ. «ХС»
    Тылгын былас таһаар (түһэр) көр былас II. Өлөксөөс уол хараҕын көрүү бөҕөнү көрөн, тылын былас түһэрэн, киирэн кэлэн ыһыытыыр. Саха фольк. Киһи барахсан тылын былас түһэрэн тиийэн кэллэ ээ. И. Данилов. Уоһуттан (тылыттан) түһэрбэт (түспэт) — 1) куруук толор (хол., ырыаны). ☉ соотв. не сходит с уст (напр., о песне). Эллэй хоһоонноро бар дьон уоһуттан түһэрбэт ырыалара буолан дуораһыйбыттара. Софр. Данилов
    Норуот уоһуттан түһэрбэккэ ыллыыр ырыатын тылын суруйбут бэйээт бэйэтин дьоллооҕунан ааҕыныахтаах. Күннүк Уурастыырап
    Саха норуота, саха уоһуттан түһэрбэт ырыалара, норуот номоҕор холбообут хоһоонноро ханныктарый? СЛСПҮО; 2) кими, тугу эмэ куруук аҕын, ааттаа. ☉ Постоянно упоминать кого-что-л.
    Киһилии кэпсээ эрэ, туох диэн ол кинилэри уостарыттан түһэрбэт буолалларый? Н. Якутскай
    Биһиги тойоммут ити дьахтары уоһуттан түһэрбэт буолла. С. Никифоров
    Билигин киирэн эйигин көрдөҕүнэ үөрүө аҕай, бэркэ уоһуттан түһэрбэккэ ахтар этэ. Э. Соколов. Ууга-уокка (ууга-тыаҕа) түһэр — кими эмэ улахан ыксалга киллэр, ыгылыт. ☉ Приводить кого-л. в состояние крайней растерянности, ввергать в панику
    Нөҥүө субуотаны ааспакка сыбаайбалыыбын диэн дьоннорун ууга-тыаҕа түһэрбитэ. В. Яковлев
    Титигиирин Айыынаҕа кэлбит суругу булбут айдаана миигин ууга-уокка түһэрбитэ. П. Аввакумов
    Кыыс бүтэһик тыллара уолу улаханнык олуйдулар, ууга-уокка түһэрдилэр. С. Никифоров. Үгүс (элбэх) ардаҕы (хаары) үрдүгэр түһэр — уһуннук, кырдьар сааскар диэри олор. ☉ Дожить до глубокой старости
    Эһэлэрэ оҕонньор үгүс ардаҕы, хаары үрдүгэр түһэрбит кырдьаҕас. Болот Боотур. Үөрбэ үрдүгэр түһэр кэпс. — кими эрэ утары баран, утарылаһан көрүс. ☉ Встречать в штыки кого-л.. Биригэдьиири дьахталлар үөрбэ үрдүгэр түһэрэн көрсүбүттэрэ. Ытыскар (ытыс үөһэ, ытыс үрдүгэр) тү- һэр — кими эмэ үөрүүнэн көрүс. ☉ Встречать кого-л. с распростёртыми объятиями, носить на руках
    Үлэһити икки ытыспытыгар түһэрэр дьоммут. У. Нуолур
    Маладьыастарыҥ, атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар. Р. Баҕатаайыскай
    Тыа дьоно барахсаттар баалларынан-суохтарынан, ытыстарын үрдүгэр түһэрэн, туох да наһаа үчүгэйдик көрсөллөрө. ӨӨ ДДьДТ
    ◊ Кумааҕыга түһэр — тугу эмэ суруйан ыл, сурукка киллэр. ☉ Записывать, фиксировать что-л. на бумаге
    Дьиҥ үтүө суруйааччы Норуот тыла буолааччы: Бар дьонун барҕа санаатын Кумааҕыга түһэрэр, Бар дьонун бастыҥ баҕатын Уос номоҕор киллэрэр. Софр. Данилов
    Тыллары нууччалыы тылбаастаатаҕын ахсын, Элий кумааҕыга түһэрэн истэ. Н. Лугинов. Наҕараадаҕа түһэр — кимиэхэ эмэ наҕараада бэрдэрэр дьаһалла ылын. ☉ Представлять кого-л. к награде
    Чыычаахабы Кыһыл Знамя уордьаныгар наҕараадаҕа түһэрбиттэр үһү диэн кэпсииллэр. С. Никифоров
    Маннык дьоруойдары тоҕо наҕараадаҕа түһэрбэттэр? А. Данилов. Уруута түһэр — уруута тэрий. ☉ Организовывать свадьбу
    Халыымы кэрэйиллиэ суоҕа, уруу да түһэриллиэ. Болот Боотур. Хаартыскаҕа түһэр (түһэртэр) — хаартыскаҕа уһул. ☉ Снимать на фотокамеру, фотографировать
    Уол оскуолатын хаартыскаҕа түһэртэрээри муҥнана сатаан кэбиспит. С. Данилов. Чөлүгэр түһэр — тугу эмэ урукку туругар төнүннэрэн, уруккутун курдук оҥор. ☉ Восстанавливать что-л., возвращать чему-л. прежний вид
    Сэбиэскэй былаас Саха сиригэр дьон олоҕун урукку чөлүгэр түһэрэр. Эрилик Эристиин
    Марк Жирков саха музыкальнай инструменнарын чөлүгэр түһэрэр, тупсаран оҥорор баҕа санаалааҕа. ЧАИ СБМИ
    Пуонда харчыта эргэ оскуоланы чөлүгэр түһэриигэ көмөлөһүө. «Кыым». Ый-хай (һууһаа) бөҕөнү түһэр — омуннуран айдааркуйдаар, ыһыытаа-хаһыытаа. ☉ Поднять шум-гам, вести себя шумно
    Дьэспэ [оҕус] ойон туран туора ыстанна уонна кыайтарбыт киһи быһыытынан, айаатаан ый-хай бөҕөнү түһэрэн, аллараа үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
    Эһээ Дьөгүөр от кэбиһэн оҕону-дьахтары кытта былааһан, һуу-һаа бөҕөнү түһэрэн барда. М. Доҕордуурап
    Кини онно дьон бүтүннүүтэ истэр гына ый-хай бөҕөнү түһэрэн, аккаастанан кэбиспит. «Чолбон»