ложь, неправда || ложный, неправильный; сымыйа буруйдааһын ложное обвинение; сымыйа сурах ложный слух; сымыйаны итэҕэйимэ не верь лжи; сымыйаны саҥарыма не говори неправду; кырдьаҕас ыт сымыйанан үрбэт погов. старый пёс попусту не лает; сымыйа үрдүгэр кырдьык ыттыбат погов. ложь над правдой не поднимется.

несов. I. что чочуй, нарылаа; шлифовать металл металы чочуй; 2. что, перен. (совершенствовать) чочуй, ту пса р; шлифовать свой стиль стильгин чочуй.

сыһыан т., кэпс. Кэпсэтээччигэ атастыы туһулууну, кини болҕомтотун тардыыны көрдөрөр (уолаттарга, э р д ьо ҥ ҥо т у һ а ай а н э т э ллэр — доҕор). ☉ Выражает дружеское, а также фамильярное обращение к мальчикам, парням, молодым мужчинам (дружок, друг, парень)
Ноко, сыҕарый. Хайа, ноко, оҥорботох эбиккин дуу?  — Кырдьык даҕаны, биитинэн охсубуккун эбээт, ноко! ПЭК СЯЯ
Тыый, ноко, киэр буол! Эрим кээлтэ! Саха фольк. «Ноко, ону-маны, куһаҕаны ыралаама», — эдьиийим соһуйа дуу, кыыһыра дуу иһиттэ. «ХС»
ср. бур., монг. нохой ‘пёс, собака; негодяй’

прил.: демаркационная линия демаркационнай линия (1) икки дойдулар сирдэрин араарар быыс сурааһын; 2) ту псу у ну эбэтэр эйэни түһэрсибит икки армия ыккардынааҕы зона).

1) имеющий кровь; с... кровью; итии хааннаах харамайдар теплокровные животные; 2) окровавленный; кровавый, испачканный в крови; хааннаах өрбөх окровавленная тряпка; үтүө эр үтэһэтэ хааннаах погов. у доброго молодца вертел в крови (т. е. он быстро готовит себе еду и поэтому ест даже полусырое); 3) имеющий какой-л. цвет лица, с... цветом лица; сырдык хааннаах светлолицый, со светлым лицом; арыы саһыл хааннаах киһи человек с ярким румянцем во всю щёку; кровь с молоком; 4) разг. имеющий какой-л. нрав, характер; с... нравом, характером; өһөс хааннаах киһи человек с упрямым характером; дохсун хааннаах (человек) крутого нрава # хааннаах хара көлөһүн а) то, что добыто или создано потом и кровью; б) труд; хааннаах хара ыт бран. кровавая собака, сущий пёс; хааннаах ыт тириитин курдук көр = разг. люто ненавидеть кого-л.

1. аат.
2. кэпс. Наһаа мэник, олус тэбэнэттээх, улдьаа оҕо. ☉ Шалун, озорник, проказник, сорванец
   Үстээх үөдэн, Түөртээх төбөт. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Мин кылааспар киһи хайдах да эппитин истибэт, бэйэлэрэ талбыттарынан сылдьар икки төбөт бааллара. Н. Босиков
3. сөбүлээб. Киһи (оҕо) бөҕөтө, урдус. ☉ Хулиган, хулиганьё
   [Ньукулай оҕо эрдэҕинэ] дьэ сытыы, мэник төбөт этэ. С. Руфов
   Бу дьиэҕэ нэһилиэк төбөттөрө мустаннар, хаартылаан сотуһаллар. М. Тимофеев
   [Дима] төбөтүнэн харахтаах төбөт дьэ булан тиийэр киһи буолуо. С. Федотов
4. даҕ. суолт. Мэник-тэник, тугу да кэрэйбэт, харса суох (оҕо туһунан). ☉ Озорной, проказливый (о ребёнке)
   Төрөөбүт дойдутугар баппатах төбөт мэниктэр төннөр буоллугут! Эрилик Эристиин
   [Сынаҕы Баай:] Нүһэр Дархан, эн төбөт уолуҥ Мин соҕотох уолбун сирэйгэ оҕуста! И. Гоголев
   [Хатыҥы] Хайа эрэ төбөт уол көччүйэн, Хайыта суруйан ааспыт. М. Ефимов
   ср. кирг. дөбөт, төбөт ‘кобель; волккобель’, ног. тоьбет ‘пёс’

лаппингалааһын (оҥоһуллубут дэтээллэр уонна инструменнар үлэлиир ньуурдарын ыраастаан, хатыытын аалан, харахха көстүбэт очурдарын-чочурдарын тэнилээн ирдэниллэр кэриҥнэригэр диэри массыына көмөтүнэн, араас аналлаах паасталары уонна наһаа мэлии килбэчитэр атын матырыйааллары туттан ситэрэн, ту пса ран биэрии.)

I
дьүһ. туохт. Этэ-сиинэ суох, олус ырыган, дьүдьэх буол. ☉ Быть чрезмерно худым, тощим, костлявым
Ырайа дьүдьэйбит Ырыган ыт оҕото Уулуссаҕа муммутун Уйадыйа көрбүт Эһэ оҕото эрэйдээх …… Дьоҕус уйатыгар Дьукаах ылбыт. «ХС»
♦ Ырайар ыт сөбүлээб. — харса-хабыра суох, сиэр-майгы диэни билиммэт, аһынары-харыһыйары билбэт, кэрээниттэн тахсыбыт киһи. ☉ Очень жестокий, безжалостный человек, сущий пёс (букв. тощая собака)
«Ырайар ыт ити буоллаҕа буолуо», — дии санаата кини [Левинсон — кырасыабай эписиэри]. А. Фадеев (тылб.)
Ардыгар кулут дьон дьиҥигэр — Адьас ырайар ыттар: Таһыырдаах тойону кинилэр Эбии күүскэ таптыыллар. Н. Некрасов (тылб.)
ср. др.-тюрк. ар, алт. ары ‘уставать, утомляться; тощать, худеть’
II
аат.
1. Христианскай итэҕэл үөрэҕинэн айыыта-харата суох киһи өллөҕүнэ, дууһата үйэ-саас тухары дьоллоох олоҕу олорор Үөһээ дойдута. ☉ Место, где, по христианским религиозным представлениям, души умерших праведников пребывают в вечном блаженстве, рай. Ойуун ойоҕо ырайга тахсар, аҕабыыт ойоҕо аакка түһэр (өс хоһ.)
Адам эрэйдээх Еваны эккирэтэн ырайтан маппыта, бүтүн айбыт таҥара сокуонун умнубута. П. Ойуунускай
Хартыына ортотугар Христос дьону айыыларынан-хараларынан көрөн ырайга уонна аакка атаартыыр. Далан
2. кэпс. Кыһалҕата суох, нус-хас, дьоллоох олох. ☉ Прекрасные условия, обстановка для спокойной, счастливой жизни, рай
Сахам сирэ — миэхэ ырай. В. Гольдеров
Онно оҕо олоҕор Дьиҥнээх ырай көрсүбүтэ, Ардыгар «мэник-чолоҕор» Аатырара сүппүтэ. «ХС»
◊ Сирдээҕи ырай калька. — ырайга тэҥнээх олус кэрэ сир-дойду. ☉ Необыкновенно красивое место, где можно счастливо и безмятежно жить, земной рай
Мин бу сирдээҕи ырайга туран аан дойдуга саамай кытаанах килиимэттээх Сахам сирин ахтабын. Далан
[Шевченко] «Түүл» диэн …… поэматыгар, буржуазнай суруйааччылар сирдээҕи ырайынан ааттаабыт Украиналарыгар утары туруоран, дьиҥнээх Украина киһи сүрэҕин-быарын уйадытар ынырык хартыынатын ойуулаабыта. Софр. Данилов. Ырай дойдута калька. — дьол-соргу тосхойор сирэ-уота. ☉ Рай земной, обетованная земля
Улам-улам дууһабар, сүрэхпэр чэпчэки-чэпчэки буолла — туох да омуна суох ырай дойдутугар үктэнэн эрэрдии сананным. «ХС». Ырай олоҕо калька. — кыһалҕата суох, дьоллоох олох. ☉ Счастливая, безмятежная, райская жизнь
Уруккуга холуйдахха, ырай олоҕо саҕаланна. Н. Босиков
Оччолорго дьадаҥы киһиэхэ ырай олоҕо тиксибэтэҕэ. «ХС»
Кэргэнин, оҕотун, дьонун ортотугар ахтылҕанын таһааран, уоппускалара диэн ырай олоҕо буоларын этинэн-хаанынан саҥардыы билэн эрэр. «Чолбон»

собака; пёс || собачий; псиный; булчут ыт охотничья собака; куобахчыт ыт гончая; киҥнээх ыт овчарка; кусчут ыт собака, с которой охотятся на уток; көлүүр ыта борзая (быстроногая, в упряжке); тайахсыт ыт собака, с которой охотятся на лося; тииҥньит ыт собака, с которой охотятся на белку; дьиикэй ыт дикая собака; харабыл ыт дворняжка; саха ыта якутская собака; сыаптаах ыт цепная собака; атыыр ыт кобель; тыһы ыт сука; ыт оҕото щенок; ымыылаах ыт а) защищенная (от злых духов) собака; б) собака, не подпускающая к дому злых духов; ыт айыыһыта божество, покровительствующее собакам; ыт тыһа собачья лапа; ыт тириитэ собачья шкура; ыт үрүүтэ собачий лай; ыт саҕынньах собачья доха; ыт этэ собачина; кусчут да ытынан булуоҥ суоҕа погов. и с охотничьей собакой не сыщешь (соотв. днём с огнём не найдёшь); сыаптаах ыт (курдук ) погов. (как) цепная собака (говорится о злом человеке); ыт курдук ымсыы посл. жаден, как собака (соотв. как собака на сене); ыт сыҥсыйбытыгар дылы погов. как собачья понюшка (говорится о чём-л. незначительном); ыт ууну салаабытыгар дылы погов. словно собака лакала воду (употр., когда говорят о чём-л. без всяких к тому оснований); ыт үрбэт , ымыы ыллаабат и собака не лает, и птица не поёт (т. е. ни одной живой души) # хааннаах ыт тириитин курдук көр = брезговать, гнушаться кем-чем-л. (букв. смотреть, как на кожу окровавленной собаки); хара ыт бран. негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака); ыкка биэр = забраковать (букв. отдать собаке); ыккын үрдэримэ груб, не ори (букв. не заставляй рычать свою собаку); ырдьыгыныыр ыт бран. хам ; ыт атаҕын тут = остаться с пустыми руками; ыт атах лёгок на ногу (букв. с собачьей ногой); ыт буола сыс = едва не погибнуть из-за пустяка; ыт да тэппитин саҕа суох пустяки; ыт да үрбүтүгэр холоомо = оставить что-л. без всякого внимания; ыт курдук ньылаҥнаа = лицемерить; ыт куоска курдук (олороллор) (живут) как кошка с собакой; ыт өлүүтүн көр = напрасно трудиться (букв. испытать собачью участь); ыт мас клячи невода (палка, края прикрепляется к верхней и нижней бечеве крыла невода на расстоянии четверти от конца); ыт мунна берёзовая губа; трут (букв. собачье рыло); ыт мунна баппат (ойуура ) лесная чаща; ыт сирэй бран. мерзавец (букв. собачья морда); ыт сыппат ото плохое сена (букв. сено, на которое даже собака не ложится); ыттан тириитин сүлүөҥ дуо ? разве с собаки шкуру сдерёшь? (говорится о том, кому нечем платить долг); ыт тиҥилэҕэ княженика; ыт тыла пиявка; ыт тыһын курдук кылгаата у него пороху не хватило (букв. он укоротился, как собачья лапа); ыт уола бран. сукин сын; ыт уос буол = остаться ни с чём; ытын киллэрбит он в дурном расположении духа.

1. даҕ.
2. Кырдьар сааһыгар тиийбит. ☉ Достигший почтенного пожилого возраста, пожилой, старый (о человеке)
   Бэйэм сүөһүлэрбин кырдьаҕас, тиэргэн ийэтэ буолбут ынахпынан буларым. П. Ойуунускай
   Мин кырдьаҕаспын да, доруобайбын, үөһэ хайдах эмэ тахсыам буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
3. Өр кэмҥэ тугунан эрэ дьарыктаммыт, идэтийбит, уопутурбут. ☉ Давно занимающийся каким-л. делом, опытный, со стажем, бывалый (о человеке)
   Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
   Табаарыс Бадин Михаил Иванович — кырдьаҕас бассабыык. С. Ефремов
4. Баар буола сылдьыбыт, ааспыт, эргэ. ☉ Прежний, прошедший, старый
   Кырдьаҕас үйэбит Кыйданна, кыранна. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Баар буолбута, төрүттэммитэ, туһаныллыбыта ырааппыт. ☉ Существующий давно, находящийся в употреблении давно, старый, древний (о чем-л.)
   Эдьигээн олус кырдьаҕас — сааһынан Дьокуускай куораттан аҕыйах ый эрэ балыс. С. Руфов
   Кырдьаҕас алтан сылабаар оргуйан сыыгыныы турар. М. Доҕордуурап
   Бу кырдьаҕас оскуола үлэтигэр киһи кэрэхсии көрөрө чахчы баар эбит. ОГГ СМ
6. аат. суолт.
7. Сааһырбыт киһи. ☉ Старик, старец
   Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт (өс хоһ.). Кырдьаҕастан ыйытыма – сылдьыбыттан ыйыт (өс хоһ.). Элбэх хаары моҥообут кырдьаҕас, тоҕус уонча сааһыгар чугаһаан иһэн өлбүтэ. В. Протодьяконов
8. Ытыктаан, сүгүрүйэн этии, ыҥырыы, ааттааһын (сааһынан оччо кырдьаҕаһа да суох киһини, ардыгар киһи олоҕор суолталаах атын туох эмэ да туһунан). ☉ Почтительное обращение к кому-л. или уважительная характеристика когочего-л.
   Кынаттааҕым кырдьаҕаһа Кыталык кыылга былааннаахтык Кыыһар былыты аннынан Кылбайан көттө. Нор. ырыаһ. Суор Ойуун кыраҕа хоҥнубат кырдьаҕас буолуо. Амма Аччыгыйа
9. Туох эмэ улахан, күүстээх хаачыстыбатын бэлиэтээн этии. ☉ Дед, старец (слово, выражающее уважительно-почтительное отношение к чему-л.)
   Тымныы кырдьаҕас алта уон бииргэ тиийэ дьалкыйан ылаттаата. Н. Заболоцкай
10. харыс. т. Эһэни (тыатааҕыны), уоту ытыктаан, дьулайан ааттааһын. ☉ Старец (почтительное, оберегательное обращение) — эвфемизм, заменяющий слова «огонь», «медведь»
    Кырдьаҕас аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта. Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөккө эҥин диэччилэр, оттон арҕаһын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
    «Бэйи, мин кырдьаҕаспар бэристэхпинэ сатанар», — диэтэ, итиэннэ уотун диэки хаамта. С. Никифоров
    Кырдьаҕас хайа да кыыллартан барыларыттан өйдөөх, куһу киһи курдук ураҕаһынан да бултуурун ылан көрүҥ, тууну көрөрүн, тылбыытын эрэ сатаан укпат. «ХС»
    ♦ Кырдьаҕас бөрө (ыт) – өр олорон, олоххо арааһы көрсөн, элбэҕи билбиткөрбүт, уопутурбут киһи. ☉ Видавший виды, бывалый; соотв. тертый калач (букв. старый волк, пес)
    Кырдьаҕас ыт үрбүтэ хаалбат (өс хоһ.). Кырдьаҕас ыт сымыйанан үрбэт (өс хоһ.). Кырдьаҕас бөрөлөр Түү сирэй уонна Адаархай кэлбэтэхтэр. Олор үөмэн эрэрдии ньылбыйа тутталлара бэлиэ буолара. Р. Баҕатаайыскай
    Күөлгэ кус толорута чахчы – кырдьаҕас бөрө эндэппэтэх баҕайым ини. Н. Заболоцкай
    ◊ Аар кырдьаҕас – олус элбэх саастаах, ытыктанар киһи. ☉ Старец, очень старый почтенный человек
    Саха аар кырдьаҕаһа сүрдээх имигэстик хамсанан үҥкүүлээн дэгэрийэн эрэрин көрө-көрө сүрдээҕин сөҕөбүт. «ХС». Кырдьаҕас аат — ким, туох эмэ билигин айыырҕаан этиллибэт буолбут былыргы аата (итэҕэли кытта сибээстээн маннык ааты туттубакка кыһаналлар). ☉ Старинное полное имя кого-л. или название чего-л., вышедшее из употребления (согласно народным поверьям и суевериям, его стараются не произносить вслух)
    Бу эн үөһээ бииһин ууһун наһаа дириҥник ахтар эбиккин, бу дьон кырдьаҕас ааттарын ааттыыр сэттээх-сэлээннээх буолар. Эн ыччаттаах киһигин, ыччаккын харыстаа, улахан тылы саҥарыма. Тоҥ Суорун
    [Амма тоҕойун сиһин] кырдьаҕас аата Түөрт Уон Түөрт Күөллээх Түгэх иһэ. Багдарыын Сүлбэ. Ытык кырдьаҕас үрд. – ытыктанар, ытыгыланар кырдьаҕас киһи. ☉ Почтенный, глубокоуважаемый пожилой человек
    Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут, Ыарахан атахтаах, Ыралаах тыллаах, Ырыаһыт идэлээх Ытык кырдьаҕаһы буланнар, Түһүлгэ төбөтүгэр Туруоран [кэбиһэллэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Бууктаах сон саҕынньахтаах ытык кырдьаҕас оҕонньор киһи, сөҥ-сөҥнүк саҥаран, лүҥкүнүү турар эбит. П. Ойуунускай
    ср. тюрк. карт ‘старый’