налим; сыалыһар быара печень налима (считается лакомством) # сыалыһар быара буол= быть приятным, обходительным (но себе на уме).

1) печень, печёнка || печёночный; сыалыһар быара печень налима (считается лакомством); быарым ыалдьар у меня болит печень; 2) перен. выступающая часть, выступ чего-л.; томтор быарыгар а) на пригорке; б) на припёке # быара кырыыланар он испытывает раздражение против кого-л., сердит на кого-л. (букв. его печень стала ребром); быаргынан сыыл = а) ползать на животе; б) тяжело заболеть; получить тяжёлую травму; быаргын тарбаа= смеяться (долго, весело); быар мас подставка под середину нижней жерди (у изгороди на кольях); сыалыһар быара буолар он льстит, лебезит (букв. становится печенью налима).

увеличиваться—о печени (лошади — при её заболевании).

душа; состояние духа; сү-рэх-быар аалыыта камень на сердце (букв. источйтель сердца и печени); (киһи ) сүрэ-ҕин-быарын ортотунан (киирэр ) (человек) по сердцу, по душе; сүрэххэ-быарга быһахтаммыкка дылы как ножом по сердцу (букв. как ножом по сердцу и печени); сүрэх-быар ыарыыта (буол =) (испытывать) душевные переживания (букв. становиться болезнью сердца и печени); сүрэҕэр-быары-гар ыттарар на сердце скребёт (букв. получить выстрел в сердце и печень).

туохт. Быардаах буол. ☉ Иметь печень. Сыалыһар сыа быардаммытыгар дылы (өс хоһ.). Суут эппитин кэннэ олоруохтара дуо, Сыаҥааннаах Бил быардарын атастаспыттара. Дьэ, онтон бэттэх сыаҥаан саллаҕар бастаммыт, улахан быардаммыт. Саха фольк.

1. сирота; төгүрүк тулаайах круглый сирота; тулаайахтарга кыһан = заботиться о сиротах; 2. перен. разг. одинокий; тулаайах хайа одиноко стоящая гора; тулаайах киһи холостяк # тулаайах быар придаток у печени рогатого скота.

аат. Киэҥ айахтаах, бас өттө саллаҕар, кутуругун диэкитэ сылбыгыр быһыылаах өрүс балыга. ☉ Налим
Ол гынан оҕонньор үрэҕэр киирэн быһытын көрүнэр, сыалыһар бөҕөнү иһитигэр хааланар тыаһа иһиллэр. Саха ост. I
Дьиэлэригэр астаах эрдэхтэринэ, [Аанча] манна олорон хоонньуттан сылаас сылдьар сыалыһар тириитигэр сууламмыт эти хостоон таһааран мотуйара. Болот Боотур
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары …… уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
♦ Сыалыһар быара буол — кимиэхэ эмэ албыннаһан, бэрт буолан, үчүгэй, сайаҕас киһи курдук көстө сатаа. ☉ Льстить кому-л., лебезить перед кем-л., стараясь произвести впечатление приятного, обходительного человека, на самом деле не являясь таковым (букв. стать печенью налима). Уордаах Огдооччуйа, Уорда намырыйан, Сыалыһар быара буолан сылаанньыйан, Сүрэххинбыаргын туттан көрөн, …… Үрдүк өһүөлээхтэри өҥөйөн, Киэҥ дьиэлээхтэри тэлэйэн, Көрүөххүн төһөлөөх буолуой. Эрилик Эристиин. Сыалыһар быарыныы (быарын курдук) сымнаа — дьиҥ ис санааҕын биллэрбэккэ, үчүгэй, эйэҕэс киһи буолан кубулун. ☉ Показать себя обходительным, приветливым, приятным, утаивая своё истинное намерение (букв. стать мягким, словно печень налима)
Кубулҕат санаата баһыйан, Сыалыһар быарыныы сымнаата. Тойон-тыын аргыый налыйан Бэрт Хара диэки хаамта. М. Ефимов
[Ганс] кыыһы, кавалер курдук туттан, албыннаан иннин ыларга санаммыта. Кини ол иһин сыалыһар быарын курдук сымнаабыта. Суорун Омоллоон
◊ Сыалыһар быара — сыалыһар балык быара (сахалар үксүн тоҥнуу минньигэһиргэтэн сиир астара). ☉ Печень налима (у якутов считается лакомством)
Аарыма тайах Акымалын силиитэ, Сыалыһар балык Сымнаҕас быара Оһуордаах ойуулаах Остуол атаҕа Уйуоҕунан уурулунна. С. Васильев
Балык миинэ, сымнаҕас тугут этэ, буспут чыыр, сыалыһар быара — ас арааһа адьас ыспыраабынньык тойоҥҥо ананан бэлэмнэммит курдук этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. ДТС, др.-якут. йаҕлыҕ ‘жирный’ + монг. шар ‘вол, кладеный бык’

м. таас; камни в печени мед. быар тааһа (ыарыы); # камня на камне не оставить адьас эһэн таһаар; бросить камень в чей-л. огород ним эмэ оҕоруотугар тааһы тамнаа (ними эмэ таайтара саҥар); держать камень за пазухой хонноҕуҥ анныгар тааһы кыбына сырыт (кылыытын кэтээ).

1) остаток (твёрдого предмета); харандаас тоһоҕоһо огрызок карандаша; чүмэчи тоһоҕоһо огарок свечи; быар быһаҕас, тиис тоһоҕос погов. с неполной печенью, с остатками зубов (о человеке с плохим здоровьем); 2) круглый островерхий стог сена.

уст. 1) камень из желудка или печени (нек-рых животных и птиц, якобы имеющий магическую силу вызывать изменение погоды); 2) ветер, буря (вызываемые колдовством); саҥарбыта сата буолар фольк. его речь становится бурей # сата баһын тарт = поднимать шумиху.