бран. негодяй, подлец.

бран. негодяй, мерзавец, подлец, сволочь.

аат., үөхс. Ньэгэй, сидьиҥ киһи. ☉ Негодяй, подлец
— Эйигинньик дьиккэр, ньэгэдьээй, эмиэ киһи буолаҥҥын аанньа ахтыбаттааххын, өйдөөҕүмсүйэ, суобаһырбыта буола олорор дии. П. Ойуунускай
Оннооҕор мин тэрэпиэһинньигим Кустуур Кууһума соҕотох уол оҕолооҕун Корнилов ньэгэдьээйгэ үөрэттэрэн эрэр. Эрилик Эристиин
Биир ньэгэдьээй баарын булан …… дьууктаабыппыт. Биир ньэгэдьээй бэйэтэ ытыммыта. К. Симонов (тылб.)

аат., үөхс. Дьиикэй, дьиккэр. ☉ Подлец, негодяй
Туох маннык иирэр бэдик кэлбит бэйэтэй?!! Туох маннык тосту-туора чугучу түспүт бэйэтэй?!! П. Ойуунускай
[Үөксүкү:] Тохтоо, чугучу! Тылгын быстарыам! Суорун Омоллоон
[Алып-Чарай — Курулай Кустукка:] Чугучуну бу сырыыга тумсун тууһун чулбутуллуо, туос араҥаҕын хастатыллыа! Д. Апросимов

аат., үөхс. Сидьиҥ, дьиикэй, кэрээнэ суох киһи. ☉ Подлец, негодяй, мерзавец
Эрэ буоллаҕына, маатыралыы-маатыралыы, ойоҕун [Харытыана] таҥаһын-сабын таһырдьа ыһыахтаан эрэр эбит: «Дьэ, аны мин икки харахпар көстүмэ. Оннук-маннык, дьиккэр», - дии-дии ампаарын аанын халыр гына сапта. П. Ойуунускай
«Оҕуһу бу киэһэни ааспакка төнүннэр, дьиккэр!» - диэн, ыххайан эрэрдии хаһыытаан бобуллаҥнаата. Болот Боотур
«Дьиккэр, ыт! Сибилигин тойон ортотугар сирэйгин быһыам», - диэбитинэн тайаҕын тутан, ойон турда. Бэс Дьарааһын

аат., үөхс. Сидьиҥ, олус куһаҕан киһи. ☉ Подлец, негодяй
Мөһөөҕү тугунан төлөөрү гынар сыакаарый бу! «Мөһөөх» диэни эн билэҕин дуо, акаарыа! Амма Аччыгыйа
Суолбун биир хара санаалаах солообут да, мин да кинини хаһан эмэ билэр баҕайым ини — туома уҥа атаҕын тойон эрбэҕэ суох сыакаар эбит. Суорун Омоллоон
Сыакаар, дьиэҕэр куобах курдук куотан кэлэн баран, миигин үөҕэ олорор эбиккин дии! И. Гоголев
ср. карач.-балк. сылхыр ‘идиот (в бранном значении)’

1. даҕ.
2. кэпс. Киһи сиргэниэн курдук куһаҕан, быдьар, быртах. ☉ Гадкий, мерзкий, вызывающий отвращение. Сидьиҥ кыыл. Сидьиҥ өлүү
   □ Сир сидьиҥ үөнэ Чэҥэрикээн кутуйах [чабычах] Сиксигин сиритэ кэбийдэ
   Саха фольк. [Андаҕарбын булгуттахпына] Хотугу өлүү буолан, Хол-буут арахсыым; Сидьиҥ өлүү буолан Симэлийэ ууллуум. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тобугун үрдүнэн Торбос сыалыйалаах …… Сидьиҥ дьүһүннээх Симэхсин эмээхсин Үөһүн таттаран, Үөгүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
   Сибиинньэ туохха да туолбат, наһаа моҕус, наһаа иҥсэлээх, оботтоох, көрөргө-харайарга олус түбүктээх, сидьиҥ, киһи күүһүн-күдэҕин эһэр кыыл. В. Протодьяконов
   △ Кирдээх, чанчарык (хол., үлэ туһунан). ☉ Связанный с грязью, нечистотой, грязный (напр., о работе)
   Нарколог-быраас үлэтэ ыарахан, ол эрээри дьоҥҥо чахчы биллэр-көстөр туһалаах. Ол эрэ толуйар Вера Сергеевна санаатыгар кини түбүктээх, ыарахан, быыһыгар сидьиҥ да үлэтин. Далан
3. Киһи кэлэйиэн курдук түктэри, сиэрэ суох куһаҕан. ☉ Вызывающий отвращение своей неприличностью, порочностью, аморальностью, омерзительный, мерзкий. Сидьиҥ сигили. Сидьиҥ быһыы. Сидьиҥ тыл
   □ Арҕаа Европаны уу курдук кэспит өстөөх сэриитэ томороон күүстээҕин, сидьиҥ сигилилээҕин саха норуота билэр этэ. Амма Аччыгыйа
   Сидьиҥ быһыыны, сымыйаны өсөһөн, куттаан кыайбаккын. Харса суох охсуһан эрэ кыайыахха сөп. Софр. Данилов
   Киһи биир сидьиҥ өрүттээх буолла да, атына көмүс да дуйдааҕын иһин, син биир сидьиҥ киһи. Н. Лугинов
4. аат суолт.
5. Туох эмэ киһи сиргэнэрэ, кэлэйэрэ, куһаҕана, түктэритэ. ☉ Что-л. гадкое, мерзкое, омерзительное, вызывающее отвращение, гадость, мерзость
   Сирэйбин-харахпын киртитэн, Сидьиҥин ыраастатар Симэхсин оҥостуох буолла. П. Ойуунускай
   [Тыаһааны:] Өлбүт дьон уҥуохтарын үөһэ Үүс тэллэҕи тэлгээн утуйуохтааҕар Хардаҥ окко сир сидьиҥиниин Хоонньоһон утуйбут ордук. И. Гоголев
   Үүнэн иһэр үтүө үйэ бэртэри төрөтөр, хаалан сүтэн эрэр үйэ үөһэ ахтыллыбыт курдук, сидьиҥи, чиччиги үөскэтэр. Н. Заболоцкай
   Бэҕэһээ киэһээҥҥи кэпсэтииттэн Кууһума, бадаҕа, олус кэлэйбитэ. Туох эрэ сидьиҥтэн, куһаҕантан куотан эрэрдии сирэйин мырдыс гыннараат, тэйэ хаампыта. С. Федотов
6. үөхс. Киһини олус куһаҕан быһыылаах-майгылаах, туох да кэрээнэ суох диэн үөхсэн этии. ☉ Гад, подлец, мерзавец
   «Ыйаа! Сидьиҥ!» — диэн хоруйдаабыта Оксана. Суорун Омоллоон
   Ылдьаа субу тиийэн ол сидьиҥ сиһин үөһүн тардыах курдук омуннуран барда. Н. Заболоцкай
   [Сүөкүлэ:] Кииригиэм, …… ханнык хара сидьиҥнэр бу дьүһүҥҥүн дьүһүлээтилэр. С. Ефремов
   «Сидьиҥ, саата суох!» — диэбитэ киниэхэ [Наташа]. Л. Толстой (тылб.)
   ср. др.-тюрк. сидиҥ, кирг. жижиҥ ‘недержание мочи’, эвенк. сидынг ‘неряха’

төһө ахс. аат.
1. 4 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 4
Түөрт оҕо биир бэргэһэлээх үһү (тааб.: остуол). Сылгы түөрт ойоҕоһун кэһиилэнэн баран, Манчаары ийэтиттэн көрдөспүт. МНН
Кинилэр түөрт эрэ ый бииргэ олорбуттара. «ХС»
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «түөртээх, түөрт саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «четыре года кому-л., четырёхлетний»
Чаппа уола, аҕыйах хонуктан бэттэх, түөртээх сур соноҕоһу айааһаан дьэргэтэн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Улахан оҕом биэстээх, иккиһим түөрдэ. Эрилик Эристиин
Били, мин түөртээх доруобум көмөлөстө. И. Сосин
3. Оскуолаҕа «лаппа үчүгэй» («туйгуннааҕар» эрэ намыһах) билиини бэлиэтиир сыана. ☉ Школьная отметка успеваемости, означающая «хорошо», четвёрка. Оҕото уруһуйугар түөрдү ылбыт
□ Ол да буоллар өйтөн суруйуубун түөркэ суруйбут этим. Софр. Данилов
♦ Анды түөрт харах буолар — анды (атын да кус) саарар, түүлэнэр кэмигэр ыраахтан түөрт харахтаах курдук көстөр. ☉ Во время линьки у турпанов (у других уток тоже) издалека кажется, что у них четыре глаза
Анды түөрт харах буолтун истэн баран, сайыҥҥы от үлэтигэр киирэрим уонна алааһым ходуһатын саха хотуурунан аҕыйах күн тоҕо дайбаан кэбиһэрим. В. Протодьяконов
Түөрт атах буол көр атах. Арамаан мэйиитэ эргийэн охтон түстэ, онтон түөрт атах буолан туран иһэн, эмиэ кыайан уйуттубата. Ф. Софронов. Түөрт атах түс — муҥ кыраайгынан сүүр (ат туһунан). ☉ Пускаться вскачь (о лошади). Кини уксубут ата бастакынан түөрт атах түстэ. Түөрт үтүгэн миф. — Аллараа дойду, аат. ☉ Подземный мир, преисподняя
Түөрт үтүгэнинэн Түгэхтэммитэ үһү. П. Ойуунускай. Түөрт үүтэ-аана бүөлэммит — ханна да барар-кэлэр сирэ суох буолбут. ☉ соотв. быть загнанным в угол. Түөрт үүтүм-ааным бүөлэннэ быһыылаах диэн, олус ыксаабыт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт үөхс. — хара түөкүн, сиргидэх. ☉ Негодяй, подлец, гадина (одно из отборных якутских ругательств). Түөрт харахтаах хара хааннаах хара ыт, ханна сылдьара буолуой? Үс (түөрт) саха — үс саха диэн курдук (көр саха). Үс саха үөскүү, түөрт саха төрүү илигинэ. Саха фольк.
◊ Түөрт илии хаһалаах — түөрт тарбах халыҥа хаһалаах. ☉ С брюшным жиром толщиной в четыре пальца. Сахалар сылгы көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэлэрэ: түөрт илии хаһалаах. Түөрт муннук мат. — түөрт туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. ☉ Четырёхугольник. Оҕолоор, түөрт муннук иэнин быһаарыҥ
□ Түөрт муннук ойуулаах симэхтэри …… килэгир сирэйдээх тимиринэн охсон таһаараллар. НБФ-МУу ОТАТ. Түөрт сүүс — 1) сүүһү түөртэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Четыреста. Түөрт сүүстэн тахса ахсааннаах нэһилиэнньэ; 2) кэпс. Түөрт солкуобай. ☉ Четыре рубля. Түөрт сүүһү иэс биэрбит. Түөрт уон — отуттан уонунан ордук ахсаан. ☉ Сорок
Түөрт уон буут тахсыбыта дуу? Күндэ
Тыа солооһунугар Түөрт уонча киһини туруорары ситистэ. М. Доҕордуурап
др.-тюрк., тюрк. төрт, дөрт

I
туохт.
1. Өйгүнэн ыарый, булкулун. ☉ Страдать потерей рассудка, умопомешательством, сойти с ума
Иирбит киһи күүһэ-уоҕа икки төгүл эбиллээччи дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Сылгыһыт уола соһуччу иирбитэ сыл кэриҥэ буолбут. И. Гоголев
△ Ньиэрбэ сыстыганнаах ыарыытынан (иирэр ыарыынан) ыарый (кыыл-сүөһү туһунан). ☉ Заболевать бешенством (о животных). Бу ыт иирбит
2. Тугу да кыайан өйдөөбөт буол, булкуллан хаал. ☉ Терять рассудок, путаться, сбиваться с толку
Ахсааммар иирэн хааллым.  Мин букатын иирэн хааллым. Н. Неустроев
Иирбит, акаары ыраахтааҕы сэриини тэрийэн, бу алдьархайы тэрийдэ. Эрилик Эристиин
3. көсп. Түктэри-баламат быһыылан; харса-хабара суох тыллас, айдаар-куйдаар; толоостук, сиэри таһынан кыыһыр. ☉ Вести себя нагло, непристойно, нахально; скандалить, поднимать невообразимый шум-гам; быть, находиться в крайнем раздражении
Сэриинэн тыыланан, Сэттээхтик тыллаһан - Алыстаан эрэҕит, Аһара иирэҕит. Күннүк Уурастыырап
«Хаһан, ханнык ыстараап харчытын туппуппун этэҕин, киэр буол, ииримэ», - диэн мэлдьэһэн кэбиһэр. Күндэ
4. көсп., сөбүлээб. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүй (үксүгэр тоҕооһо, солуута суоҕунан). ☉ Сильно увлечься чем-л. (обычно мелочным, нестоящим)
Кэпсээҥҥэ иирэммин барбакка хааллым.  Мааҕын Тигээйилэр оҕолоро кырбаатылар диэн ытаан-соҥоон бараҥҥын, аны мээчик оонньоон иирэҕин. Амма Аччыгыйа
5. көсп., сөбүлээб. Кими-эмэ күүскэ таптаа, киниэхэ наһаа ыллар, сүрэххин сүүйтэр (үгэс курдук, ылыныллыбыт сиэри кэһэн туран). ☉ Сильно влюбляться в кого-л., увлекаться кем-л., терять голову от любви к кому-л. (обычно нарушая общепринятую этику)
Күнүүлүөм суоҕа дуо! Саабысынаҕа иирбитиҥ мэлдьэх буоллаҕай? Болот Боотур
Кини саныыр быһыылаах: хайа кыыһы таптыы көрдүҥ да, ол кыыс хайаан даҕаны киниэхэ иириэхтээх. С. Ефремов
[Суоппуйа:] Бу, тойон, кийиитиҥ, Дьаарбаҥҥа иирэн, эриттэн арахсара кэллэҕэ буолуо. Эрилик Эристиин
♦ Иирбит аҕабыыт дьыалатыын (кинигэтин) курдук - киһи иннин-кэннин, бэрээдэгин, чуолкайын булбатын курдук булкуллубут (үксүн дьыала туһунан). ☉ О большом беспорядке в делах, бумагах
Дьыалаҥ иирбит аҕабыыт дьыалатын курдук, туох даҕаны дьыалата тигиллибэт, киирэр-тахсар сурунаалгар суруллубат. Күндэ. Иирбит барыс кэпс. - чэпчэки суолунан кэлбит, булуллубут өлгөм барыс. ☉ Легко доставшийся щедрый барыш (прибыль)
Хоту олорор көс омуктарыгар, устугас сахаларга испиири атыылаан, түүлээҕи хомуйартан ордук иирбит барыс суох. Болот Боотур. Иирбит <курдук> элбэх кэпс. - олус элбэх. ☉ Очень много, полным-полно
Икки атахтаах Ситэн сэрэйбэтэх Иирбит элбэх харчылаах киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Итиэннэ аата биллибэт күөл иирбит курдук элбэх. «ХС». Иирбит ыт үөхс. - «сидьиҥ, чиччик киһитэҕин» диэн ыыстаан, үөҕэн этии. ☉ Подлец, мерзавец
Иирбит ыт, эн тугун мунньаҕай! Кэл манна, баттаххын харбыахха, Ол баҕас туох буруй буоллаҕай? Эрилик Эристиин. Иирэн турда - эмискэ, соһуччу буолан-хаалан турда, күүтүллүбэтэх өттүттэн олус күүскэ тымтан-кыыһыран турда. ☉ Неожиданно вспыхнуть сильным гневом, впасть в крайнее раздражение (когда для этого вроде бы нет причин)
Муста охсубут дьон, ыаллара сааһыгар кыыһырбат киһи, иирэн турбутун одуулаһаннар, тэйэн, кэннилэринэн сыҕарыйаллар. А. Сыромятникова. Мэйиитэ иирэр көр мэйии
2. Өйө-санаата иирдэ көр өй-санаа. Хараарчы иирдэ көр хараарчы. Хараҕа иирэр көр харах I
◊ Иирдиҥ дуу (дуо) <итирдиҥ дуу>? - сиэри таһынан быһыыланар киһини өйдөтөр, сэмэлиир этии. ☉ Так говорят, когда пытаются утихомирить слишком уж разбушевавшегося человека
Иирдиҥ дуо, эн, дьиккэр? Амма Аччыгыйа
Бэйи эрэ, Ахмет! Иирдиҥ дуо?! Өстөөхтөрү кэннилэриттэн эккирэтээри гынаҕын дуо? Эрилик Эристиин
Ити хайдах буоллум, Иирдим дуу, итирдим дуу? С. Ефремов. Иирэр бараах эргэр. - иирбит, төбөлөрүнэн булкуллубут дьону эмтиир дьиэ. ☉ Богодельня (приют) для умалишенных
Ити киирэн, күһүнүгэр, «Иирэр бараах» хотунтан Эмкэ сытан тахсан баран Уонча эрэ хонукка Олорбута Налбыһах. Күннүк Уурастыырап
Эмээхсини, киирэрин кытта, уола Суон Бүөтүр иирэр бараахха илдьэн туттарбыт. Болот Боотур
Тоҕо миигин манна аҕаллылар? Бу иирэр бараах быһыылаах, ол аата мин иирэн эрдэҕим. Н. Лугинов. Иирэр ыарыы бэт. - кыыллар иирэн ыалдьар сыстыганнаах ыарыылара. ☉ Бешенство (вирусная болезнь животных)
Ыт, кырдьык, олус элбээбитэ, иирэр ыарыы тарҕаммыта. Г. Угаров. Тэҥн. ииримтийии. Иирээри гыммыт дуу (ээ) - сиэри таһынан быһыыланар киһини сүөргүлээн этии. ☉ Неодобрительно-осуждающее выражение по поводу неприличного, непристойного, предосудительного поведения кого-л. «Тыый, бу дьахтар иирээри гыммыт дуу?» - диэн оҕонньор суобаһырбыта буолла. П. Ойуунускай
Ити киһи иирээри гыммыт ээ, хата сотору таҕыста, манна өр буолан майаачылыа дии санаабытым. А. Софронов
ср. тюрк. егир, ивир 'вертеть'
II
туохт. Аһыйан, ыдьырыйан хаал (үүт, сүөгэй туһунан). ☉ Закисать, свертываться (о молоке, сливках). Үүт иирбит
тюрк. эри, ири