и. д. от уостуганнаа= 1) обуздывание, взнуздывание; 2) перен. обуздывание, укрощение; подчинение.

с. I. (обращение в рабство) кулут оҥостуу, (көҥүлү) тууйуу; 2. (подчинение) бас бэриннэрии, саба баттааһын.

прил. утары тыла суох, өрө-лөспөт, утарбат; безропотное подчинение утары тыла суох бас бэринии.

прил. утарсыыта суох, утары тыла суох, утары этиппэт; беспрекословное подчинение утарсыыта суох бас бэринии.

аат. Былааһы илиигэ ылыы, туохха эмэ муҥур былаастаныы. ☉ Обладание властью, подчинение своей воле
1911 сыллаахха Монголия маньчжурскай баһылыктааһынтан босхоломмута. И. Федосеев
Хоруол күүстээх былааһа феодаллар кылаастара баһылыктааһынын бөҕөргөтөр этэ. АЕВ ОҮИ
Капиталистическай конкуренция сокуона – мөлтөхтөрү үлтү тэпсэн бэйэ баһылыктааһына. ЭБТ

сыһ. Бииртэн биир, биир кэнниттэн биир. ☉ Один за другим, друг за другом
Дьон бары тыыллаҥнаһан, дьааһыйан, ыҥыранан утумситим уһуктан, туран кэллилэр. Эрилик Эристиин
Холкуостаахтар утумситим кэлитэлээн, саала иһэ дьонунан туолан истэ. Д. Таас
Маҥнай дьиэлээх хотун, онтон хоно сытар дьон утумситим уһуктан, хоту дойду сиэринэн бэрт түргэнник билсэн, күө-дьаа буолан бардыбыт. Н. Заболоцкай
◊ Утум-ситим баһылатыы тыл үөр. — баһылатыылаах ситим баһылыыр чилиэнэ бэйэтэ атын тылга баһылатан ситимнэһиитэ. ☉ Последовательное подчинение. Бу айымньыттан утум-ситим баһылатыылаах тыллардаах этиилэри булан бэлиэтээҥ

тыаһы үт. туохт.
1. Оҕус мөҥүрүүрүн курдук бөөҕүнэс саҥата таһаар. ☉ Издавать низкий протяжный звук, похожий на рев быка. Аттыбар турар ньирэй бөө диэтэ
2. көсп., кэпс. Мин эрэ диир курдук, дьону утары көрдөрбөккө, аҥаардастыы баһылаа эбэтэр оннукка дьулус. ☉ Требовать от других и поддерживать беспрекословное подчинение себе, считая главной собственную персону
[Былаас:] Кууһуманы кулаак оҥорбуттар дуо? [Дьуона:] Оҥорон буоллаҕа дии. Чэ, буолан да көрдүн. Чааһын бөө диэн олорбут киһи этэ. А. Софронов
[Далбарай] үйэлээх сааһыгар «бөө» диэн олорбут, буруйу ылыммат киһи. Н. Босиков
Соҕотох киһи «бөө» диэн талбытынан дьаһайар кэмэ уурайан, көҥүллүк тыынар үтүө күннэрэ үүммүттэрэ. Ф. Постников

I
аат. Ханнык эмэ кэлэктиип чилиэннэрэ олохтоммут быраабылаларга, бэрээдэккэ хайаан да бас бэриниилэрэ, олору тутуһуулара. ☉ Дисциплина (обязательное для всех членов какого-л. коллектива подчинение установленному порядку, правилам поведения)
Киһи урут дьиссипилиинэ дьиҥнээҕэ армияҕа эрэ баар диэн саныыра. Амма Аччыгыйа
Биригээдэ өр-өтөр буолбакка, туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. М. Доҕордуурап
Эписиэр быһыытынан капитан Ксенофонтов наһаа сэргэх, лоп-бааччы, дьиссипилиинэлээх, атыттартан да оннугу модьуйар дьиҥнээх буойун этэ. П. Филиппов
II
аат. Ханнык эмэ наука туспа салаата, үөрэх предметэ. ☉ Дисциплина (отрасль научного знания, учебный предмет)
Математическай дьиссипилиинэлэри үөрэтии. Историческай дьиссипилиинэлэр.  Этнографияттан уонна фольклортан өссө ситэ-хото арахсыбатар да, диалектология диэн туспа дьиссипилиинэ үөскээбитэ. ВМС СДО

аат.
1. Кими, тугу эмэ салайыы, дьаһайыы. ☉ Руководство, направление деятельности, действий кого-чего-л.
Степан Разин баһылааһынынан буолбут норуот өрө туруутун туһунан – нуучча бастаан көрдөрбүт киинэтэ 1908 сыллаахха тахсыбыта. ДьДьДь
△ Кими-тугу эмэ бас билии, хаһаайын буолуу. ☉ Подчинение когочего-л. своему непосредственному руководству, началу
[Петефи] венгр норуота атын омуктар баһылааһыннарын утары былыр-былыргыттан өрө турар охсуһуутун хоһуйара. Софр. Данилов
Кэпсэнэр сабыыгыйа Париж олохтоохторо хоруол былааһа баһылааһыннарын утары өрө турбут кэмнэригэр 1832 сыллаахха буолбуттара. В. Гюго (тылб.)
2. Тугу эмэ сатааһын, үөрэтэн билии, сатаан туттар буолуу. ☉ Овладение, умение пользоваться чем-л., усвоение чего-л.
Идэни дэгиттэр баһылааһын, дьулуур уонна дьоҕур дьиҥнээх учууталга булгуччулаах усулуобуйалар. Н. Лугинов
Бэйэ ийэтин-аҕатын тылын баһылааһын диэн үкчү дьиэни-уоту туттунуу кэриэтэ буолар. «ХС»
3. Тугу эмэ туһаҕа таһаарыы. ☉ Полное освоение чего-л., овладение чем-л.
Хочону киэҥник баһылааһын, «кырыс сир» туһунан кэпсэтии да суоҕуна …… баар буола сылдьыбыта. В. Титов
Кырыс уонна оһорбо сирдэри баһылааһын Илин Сибиир оройуоннара тыа хаһаайыстыбатын бородууктатын элбэтиигэ улахан кыахтаахтарын көрдөрдө. «Ленин с.». Семен Руфовка да космоһы баһылааһын, космонавтар тустарынан хас да хоһооннор бааллар. ОГГ СМ

аат.
1. Синньигэс уһун ситии эбэтэр бирээдьинэ. ☉ Тонкая длинная волосяная или пеньковая верёвка
Ситим курдук синньигэс суолу батыһан барбыппыт. Н. Якутскай
Кэбис, түксү, эрийимэҥ, Кирдээх ситиминэн кэлгийимэҥ! С. Васильев
[Дьирээ] ситим хатар, хотоҕос оҥорор, таастыган баайар. «ХС»
2. фольк. Саха мифологиятыгар тугу баҕарар бэйэтигэр сыһыары тардан сөрөөн кэбиһэр аптаах илим. ☉ В якутской мифологии: волшебная паутина, притягивающая в свои сети и опутывающая всё что угодно
Айыы Дьураҕастай бухатыыр ап-чарай ситимигэр хам сыстан, сөрөнүллэн баран сыккырыыр тыына эрэ ордон көбүөхтүү сытар. Суорун Омоллоон
3. көсп. Ким-туох эмэ киһини (дьону) тугунан эмэ хапчайан төлөрүйбэт хабалаҕа тутуута эбэтэр өйүн-санаатын муннаран тууйуута. ☉ Полное закабаление, подчинение кого-л. чему-л.
Хараҥа холкуостаахтары кулаак ситимэр сөрөөбүтүҥ курдук, миигин сөрүөҥ суоҕа. Амма Аччыгыйа
Манна кэлбит киһи Табаарыстыба ситимнээх ситимигэр иҥнэр. Онон киһи босхолонор кыаҕа суох. Н. Якутскай
4. Туох эмэ туохтан эмэ тутуллар тутулуга, силбээһинэ, холбонуута. ☉ Связка, соединяющая что-л. с чем-л.
Сиртэн ситимэ суох, Халлаантан тардылыга суох, Абыраллаах аһылыктаах Аан ийэ дойду Бу курдук Айыллыбыт эбит. Саха фольк. Маннык сарсыардаҕа аан дойду эйигин кытта көстүбэт дьикти ситимнэринэн холбоспукка дылы буолар. А. Фёдоров
Өр эрчиллэн кини [артыыс] сарын хаптаҕайын уонна онуоха имигэс ситимнэринэн сыһыарыллыбыт илии саннын уҥуоҕун балачча ыраахха дылы …… халбарыйалларын ситиспит. ДьДьДь
△ Икки киһи, дьон ыккардыларыгар тугунан эмэ төрүөттэнэн олоҕурар хардарыта сыһыан, тутулук. ☉ Взаимоотношения, взаимосвязь между людьми
Маайа кэргэннэнэн да баран, кини дьонун кытары ситимин быспатаҕа. М. Ефимов
Норуоппун кытта биир эт-хаан Быстыспат ситим миэхэ баар. И. Федосеев
Киһи уопсастыбата суох, атын дьону кытта ситимэ суох тыыннаах буолбат. ДИМ
△ Туох эмэ ис хоһоонунан бэйэ-бэйэтиттэн тахсар курдук утума эбэтэр салҕанан иһиитэ. ☉ Цепь, вереница каких-л. взаимосвязанных элементов (напр., мыслей), являющихся продолжением друг друга
Хоноһолоро киирэн кэпсэтиилэрин ситимэ быстан хаалла. Болот Боотур
Сыыйа салҕанан, сэлэһиибит ситимэ быстыбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Саша санааттан санаа ситимэр сиэттэрэн дьиэлээтэ. М. Доҕордуурап
5. Туох эмэ ыраах-ыраах баары холботолуур оҥоһук эбэтэр тутуу. ☉ Что-л., соединяющее элементы какой-л. системы, расположенные на расстоянии друг от друга
Суол кытыытынан барар төлөпүөн сибээһин ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
Элэктэриичэстибэ уонна ититэр ситим тэрилтэтигэр сантехнигынан үлэҕэ ылбыттара. «Кыым»
6. Биир уопсай сыаллаах-соруктаах эбэтэр биир тэриллиилээх тэрилтэлэр холбоһуктара. ☉ Система организаций, однородных по своим задачам, или учреждений, организационно объединённых в одно целое. Бибилэтиэкэлэр ситимнэрэ. Оҕо тэрилтэлэрин киэҥ ситимнэрэ
□ Оскуолалар, үөрэх тэрилтэлэрин киэҥ ситимэ сайынна. «Кыым»
Биир уопсай технологическай ситиминэн үлэлиир оробуочайдарга барыларыгар үрдүк оҥорумтуолаах үлэ усулуобуйатын тэрийэргэ биһиги хас биирдиибит кыһаллыахтаах. ПА
◊ Ооҕуй ситимэ көр ооҕуй
Ооҕуй ситимнэрэ тииттэн тииккэ тардыллыбыт көмүс антыанналыы биэтэҥнэһэллэр. Далан. Ситимин быспак- ка — тохтоон хаалбакка эрэ, биир күдьүстүк. ☉ Беспрерывно, безостановочно
Киһи өйө ситимин быспакка сайдыах тустаах. А. Сыромятникова
Уруогу ситимин быспакка ааҕыахха наада. «ББ». Дьокуускай куорат өрөспүүбүлүкэ бары оройуоннарын уонна Москваны кытта авиациянан ситимин быспакка сибээстэһэр. «Ленин с.». Ситим тыл тыл үөр. — тыллары эбэтэр этиилэри ситимнииргэ туттуллар көмө тыл. ☉ Союз, связка (служебное слово)
Саха тылыгар көмө тылларга киирэллэр көмө туохтуурдар, эбиискэлэр, дьөһүөллэр, ситим тыллар. АПС СБТЛ
Биир уустаах чилиэннэр бэйэ-бэйэлэрин кытта ситим тыл көмөтүнэн эмиэ холбоһоллор. ЧМА СТСАКҮө
Холбуу этиигэ киирэр судургу этиилэр ситим тыл уонна интонация көмөтүнэн холбоһоллор. ПНЕ СТ
ср. бур. шэжэм ‘бечёвка’, тув. сыдым ‘аркан’