ж. лоскуй хонуу (на опушке леса); ырааһыйа (посреди леса).

стоять торчком, торчать вверх; күөл ортотугар мас хончойон турар посреди озера торчит дерево.

аат., түөлбэ.
1. Ойуур иһинээҕи ойдом хонуу, ырааһыйа. ☉ Небольшая поляна посреди леса, лужайка.
2. Уу хонор сирэ, уунан туолан хаалбыт сир. ☉ Наполненная водой местность, которая в прошлом была низиной.

предлог с род. п. 1. (посреди) ортотугар, үөһүгэр; среди площади разбит сквер площадь ортотугар сквер оҥоһуллубут; среди ночи түүн ортотугар; 2. (между) иһигэр, быыһыгар; дом среди сосен бэстэр быыстарыгар дьиэ турар; 3. (в среде, в кругу кого-л.) ортотугар; среди избирателей быыбардааччылар ортолоругар.

аат. Көнө хонуулаах хотоол сир (тыа быыһыгар, алаастан кыра уонна эниэтэ (халдьаайыта) суоҕун кэриэтэ). ☉ Ровная поляна посреди леса (меньше аласа и без крутых склонов)
Күн аҥара мунан баран куоһаҕаска тахсан кэллим. — Үрүйэлэр, үрэхтэр Өрүстэри үтүктэллэр. Куоһаҕастар, хонуулар хочолордуун уруулуулар. Күннүк Уурастыырап

1. 1) средний; орто температура средняя температура; орто оскуола средняя школа; орто арифметическай мат. среднее арифметическое; орто дойду миф. средний, срединный мир, земля; орто бааһынай середняк; орто тарбах средний палец; 2) посредственный; орто сыана посредственная оценка; 2. середина; тохсунньу ортото середина января; күн ортото полдень; хаба орто см. хаба III; хабайар хаба ортото см. хабайар; 3. в роли служебного имени: ортотугар среди; посреди; дьон ортотугар а) среди людей; б) публично; суол ортотугар среди, посреди дороги; ортотунан а) посредине, на середине; быа ортотунан быһынна ремень порвался посредине; хонууну ортотунан посредине поля; б) между, среди; дьону ортотунан среди людей; ортотуттан с середины; от середины; ортотуттан ыл = взять, брать с середины # сүрэҕим ортотунан по сердцу, по душе.

аат. Тулата эмпэрэ, дириҥ уулаах чөҥөлөк көлүччэ (үксүгэр тыа быыһыгар). ☉ Глубокое озеро посреди леса с обрывистыми краями и склонившимися к воде засохшими деревьями
Хайа улаҕатынааҕы кыараҕас дүөдэ уҥуоруттан саҕаланан барар халыҥ тыа …… дьиппинийэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Тыа иһинээҕи төгүрүк хомустаах дүөдэҕэ тыһы чыккымай маатыргыыра. В. Протодьяконов
Суола арыт хараҥа ойууру ортотунан киирэн түҥкэтэх дүөдэ сирдэринэн ааһыталыыр. Н. Якутскай
ср. тув. диал., алт. дөт, дөөт 'болотистое место в лесу с озерками'. Тэҥн. тыымпы, маар

аат., геогр. Тыа ортоту гар иинэҕэс оттоох-мастаах, муоҕунан саба үүммүт сииктээх, намыһах сир. ☉ Влажное низкое место с мшистой почвой посреди леса
Үрэҕи батан иһэн туорайдыы киирэр үрүйэни өрө өксөйдүбүт. Үрүйэ маһа-ото сэдэхсийэн талах, хатыҥ аабылаах маарыкта буолан барда. Н. Габышев
Сэдэх мастаах маарыкта си ри кыйа барар суол ортотугар өрүһүлтэтэ суох тимирбит массыына …… куччаабыкка дылы буолан турар. «ХС»
ср. эвенк. марикта ‘марниковая берёза, марник’

көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, посреди которого совершается действие (посреди)
Сылбах ортотугар чөҥөчөк баар буолуохтаах этэ. Т. Сметанин
Ааллаах хайатыттан көрдөххө, Араҕас сайылыгым Алдан арҕаа өттүгэр Арҕас тыа ортотугар, Алтан туоһахта курдук, Аралыйан сытара. С. Васильев
Ойуур хабыллар хаба ортотугар быычыкайкаан балаҕан оҕото турара. Д. Таас
2. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ ортоку өттүттэн тахсарын, буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа употребляется при обозначении предмета, из середины которого действие исходит, совершается (посреди, посередине)
Хомурах тохтообот холбороҥ маҥан хочолорун ортотуттан үүнэн тахсыбыт муус булгунньах уораҕай дьиэлээх эбиттэр. Ньургун Боотур
Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбит. Амма Аччыгыйа
Ол иһэн уулусса ортотуттан булан ыллым — испиискэ хаатыттан эрэ мэнэкэ болокунуоту. С. Федотов
3. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ орто өттүнэн эбэтэр икки уһугуттан, кытыыттан тэҥ ырааҕынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, посередине которого совершается действие (посередине, по центру)
Бар дьоҥҥут, ыччаттаргыт үөрүүлэрин итинник эҕэрдэлээн, дьол түһүлгэтин ортотунан эһиги нуоҕалдьыһа хаамсыҥ! Амма Аччыгыйа
Куоракка наадаларыгар сылдьан баран, киэһэ буолан аулларыгар төннөр бааһынайдар истиэп ортотунан, уһун синньигэс быа курдук, субуһаллар. Эрилик Эристиин
Киһини сототун ортотунан оттоох томтор сир тэллэҕэр тохтоотубут. Т. Сметанин

1. аат. Кыра эрээри балайда дириҥ төгүрүк күөл (үксүгэр алаас ортотугар баар буолар). ☉ Маленькое, но глубокое озеро, находящееся посреди аласа (обычно круглой формы), озерцо
   Саха ыаллара биирдии тыымпы Чөҥөлөх аайы иһийэллэрэ. С. Данилов
   Ыһыах ыһар ытык чараҥнарын намчы лабаалара наскыһарга, чөҥөлөх алаастарын чөмчүүк долгуннара күлүмүрдүүргэ дылылар. С. Тарасов. Бүлүүһэҕэ чэй кутабын, Чөҥөлөх уугутун саныыбын: Онно собо, мунду сэмсиир, Үөр кус көтөн сирилиир… С. Дадаскинов
2. даҕ. суолт. Төгүрүк кыра күөллээх (алааһы этэргэ). ☉ С маленьким, круглым озерцом (об аласе)
   Мин тоҕус саастаахпар Чөҥөлөх алааспар Бастакы булт куспун Тиргэлээн туппутум. С. Данилов
   Хаҥас диэки сотору-сотору төгүрүк чөҥөлөх алаастар элэҥнэһэн ааһаллар. Г. Нынныров