I пегий, пятнистый, с белыми полосами, пятнами (о масти животных и птиц); ала ынах белобокая корова; ала атыыр пегий жеребец; ала тойон пёстрый орёл # ала бааччы особо явно; ала бааччы инньэ диэтэ он так прямо и сказал; ала бэлиэ очень приметный; ала кулуну төрөт = шутл. сильно мёрзнуть (преимущественно ночью, во сне); ала туйгун фольк. отменный, отличный; ала чуо именно, как раз; ону ала чуо миигиттэн тоҕо ыйыттыҥ ? почему ты спрашиваешь об этом именно меня?
II диал. лямка (оленьей упряжки).

туохт., кэпс. Туох эмэ хаалбыты эбэтэр оччото суоҕу бөрөөн оҥор (хол., эргэ таҥаһы абырахтааһыҥҥа этиллэр). ☉ Чинить что-л. уже изношенное или составлять, изготовлять что-л. из неполноценного материала (преимущественно употр., когда речь идет о шитье). Наскы абырахтаан бөөччөйөр. Тэҥн. бооччой

туохт., кэпс. Сөбүлээн сэҥээр, ахсар (үксүн буолб. эрэ ф-ҕа тут-лар). ☉ Быть расположенным к кому-чему-л., считать хорошим, подходящим (употр. преимущественно в отриц. ф.)
Тигээйи куолутунан кини муусукатын соччо бөрүкүлээбэт этэ. Э. Войнич (тылб.)

аат. Ыамата түүлээх таҥаһы, үүнээйи сэбирдэҕин сиэн улаатар үрүмэччи бииһэ. ☉ Моль
Көйүүр таҥаһы тэһэ сиэбитэ баар үһү (тааб.: сулустар). Бараан соннору көйүүр уонна кутуйах сиэбит. М. Попов
Түүлээх тириитин саамай кутталлаах өстөөхтөрүнэн көйүүр, тирии үөнэ, кутуйах буолаллар. ТИиС
ср. хак. көө ‘черное насекомое, обитающее преимущественно в юртах’, алт. көр, казах. күйө ‘моль’

аат. Үксүгэр уруһуйунан бэриллэр тыллары таайан кураанах килиэккэҕэ сөптөөх буукубалары суруйан тылы таһаарар таайтарыылаах оонньуу. ☉ Род кроссворда, при котором значение слова преимущественно задаётся с помощью рисунков. Таайбараҥы таай. Хаһыакка таайбараҥ тахсыбыт
□ Настя Ушницкая таайбараҥнарын хомуурунньуга …… оҕо тус дьулуурун, талаанын көрдөрөр үлэ. УН ТЭ

аат. Тэрилтэ, хаһаайыстыба салалтатын үлэлиир дьиэтэ. ☉ Общее название административно-канцелярских отделов учреждений и предприятий, а также самостоятельных учреждений преимущественно финансового, хозяйственного характера, контора
Настя сопхуос хонтуоратыттан тахсаат, сүүрэр икки хаамар икки ардынан сопхуос дириэктэрэ Иван Алексеевич Захаров олорор дьиэтигэр тиийэр. Н. Якутскай
Хонтуораҕа партком хоһугар култуура уонна сынньалаҥ пааркатын бигэргэтиллибит макыата ыйанан турар. БИ УЛАа
Бу холкуос хонтуоратыгар Аныгылыы тэрил баар «Диспетчерскэй сулууспа». ИКДь

аат. Уу чугаһыгар олохсуйар уонна сүнньүнэн балыгынан аһылыктанар хотой бииһэ, улахан тыҥырахтаах көтөр. ☉ Крупная хищная птица, гнездящаяся около водоемов и питающаяся преимущественно рыбой, орлан-белохвост. Боруллуо уйатын саҕа
□ Соторутааҕыта диэри Туймаада сыһыытын икки Ытык хайатыгар айылҕа биир кэрэ көтөрө, кынаттаах бииһин ыраахтааҕыта, тойон кыыл биир көрүҥэ — боруллуо көтөр олохсуйар этэ. «Кыым»
Сыыр үрдүгэр үүммүт баараҕай тииккэ боруллуо уйа туттубут. Н. Лугинов
ср. монг. борулдай ‘жаворонок’

аат. Ордук Саха сирин хоту өттүгэр көстөр сиэнэр силистээх үрүҥ сибэккилээх от. ☉ Встречающееся преимущественно в лесной зоне севера Якутии многолетнее травянистое растение с белыми цветами (корни к-рого местные жители раньше употребляли в пищу в молотом виде), копеечник горошковидный
Сардаа хара буордаах ойуур быыһыгар турар хонууларга үүнэр, биэс уон сэнтимиэтир курдук үрдүктээх өһөхтүҥү өҥнөөх уктаах, күөх сэбирдэхтээх, үрүҥ сибэккилээх. Багдарыын Сүлбэ
Сардаа — хонууга үүнэр от. Силиһин үргээн хатаран, хоту дойду дьоно ас оҥостоллор. Сэмээр Баһылай

даҕ., көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буоларыгар төрүөт, сылтах буолар. ☉ Служащий причиной чего-л., поводом для чего-л. (преимущественно дурного)
Мин, Арастаал үлүгэр быалаах, Үүнүүлээх оту үллэччи тиэйэн, Өлүүгэ түстүм... Эллэй
[Дьаамнаах:] Михаиллаах Тоҕо төннүбэтэхтэрэ буолла, өлөр быалаах буоллахтара. С. Ефремов
◊ Быалаах кинигэ эргэр. — улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал (быанан тиһэ анньан баран сургуустаммыт лиистэрдээх). ☉ Штрафной журнал
Таҥара дьиэтигэр быалаах кинигэҕэ астарарга тээтэҕэ уон биэс буут дьаарыссаны бэриллэр. Эрилик Эристиин. Быалаах кэрэмэс — орохтоох систээх кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка (помесь черно-бурой и рыжей лисицы) с поводом (полосою) на спине
Кыһыл саһыл кыалыктаах, хара саһыл хаппардаах, Быалаах кэрэмэс кымньыылаах Ойдоох буурай оонньуулаах Баай Барыылаах Тойон эһэм! Өксөкүлээх Өлөксөй

I
аат. Үксүгэр үрэх кытылыгар үүнэр араҕастыҥы кыһыл сибэккилээх, төрдүгэр үрүҥ астаах от. ☉ Растущее преимущественно по берегам рек луковичное травянистое растение с приметными цветами красно-оранжевого цвета, лилия даурская
Кыһыл уот сардаана сандаарбыт. П. Ойуунускай
Өтөр буола-буола сардааналар сиртэн тыкпыт күн курдук умайыктанан ааһаллар. Н. Босиков
ср. монг. сарана ‘лилия тонколистная’
II
сардаана ох эргэр. — ыһыы курдук лаппаҕар уһуктаах былыргы ох. ☉ Старинная стрела с зубиловидным концом
Сардаана оҕунан тиит мутугун үстэ эрэ сулуйа ытан кэбиһэллэрэ үһү. НСА ПШЯП
ср. др.-тюрк. йар, др.-якут. сар ‘рассекать’