мн. (ед. человек м.) 1. дьон; советские люди советскай дьон; 2. уст. (прислуга) чаҕардар; # на людях дьон ортотугар.

ж. собир. 1. ист. кулут-чаҕар (былыргы Руська феодалтан тутулуктаах дьон); 2. уст. (прислуга) илии-атах дьон, хамначчыт дьон.

1) диал. семья; дети; мин чаҕардарым моя семья; киниэхэ чаҕар баар киһитэ у него много детей; 2) уст. прислуга, челядь, слуги.

аат.
1. эргэр. Дьиэҕэ илииатах үлэһит, хамначчыт. ☉ Прислуга, челядь
Хамначчыт, чаҕар өттө, атахбытах дьон иэдьэгэйдэрин сии, бутугастарын иһэ-аһыы бардылар. Күннүк Уурастыырап
Ыал чаҕардара буоллахпыт дии. Болот Боотур
«Ылыҥ, нохолоор… кымньыылыы түһэн биэриҥ!» — диэн хаһыытыыр [атыыһыт] чаҕардарыгар. С. Никифоров
2. кэпс. Дьиэ кэргэн, уруу-аймах. ☉ Члены семьи, родственники, родня
Кэргэн-чаҕар кэпсэтиитэ бараныа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кэтит чаҕарын ыҥыран, Кэлэр дьонун угуйан, Көҥдөй үлүгэрдик хаһыытыыр, Көскө тиийэ чаҥкыныыр. Эрилик Эристиин
Бу туохпутуй, эһиэхэ, халыҥ чаҕардаах, үгүс аймахтаах дьоннорго уруу буолла дуу, тугуй?! Д. Таас
ср. уйг. чакар, перс. чаакар ‘слуга’, калм. цахар ‘калмыцкие семьи, служившие князю и жившие около князей’

аат.
1. фольк. Олоҥхо персонаһа: хотон үлэһитэ эмээхсин. ☉ Персонаж олонхо: старуха-скотница
Сүөһү көрөөччү Симэхсин эмээхсин, сылгыһыт Сорук Боллур уобарастара …… чаҕылхайдык ырытыллыбыттар. Эрчимэн
Сэттэ уоннаах Симэхсин эмээхсин, Сүүрэн иһэн Этэрбэһин быатыттан иҥнэн, Умса баран түстэ. С. Васильев
Масчыт-отчут аймахха, Симэхсин эмээхсиҥҥэ, Сир аайы, Уон икки суол Улахан түһүлгэлэр буолтар. ТТИГ КХКК
2. үөхс. Кырдьаҕас эмээхсини «эн баҕас» диэн сэнээн этии. ☉ Употребляясь в значении «ничтожество», выражает раздражённо-презрительное отношение к старой женщине
«Үрбэккэ олор эрэ, симэхсин!» — Сэмэн бэрт өр хоонньун хастан бакыаты таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Күкүр Уус:] Сымыйанан этэриҥ буолуо, симэхсин! Суорун Омоллоон
«Симэхсин, киэр буол, икки харахпар көстүмэ!» — Сортуохап бардьыгынаата. А. Сыромятникова
ср. хак. симекчин, сүнекчин ‘слуга, прислуга; рабыня’, др.-тюрк. йумышчы ‘работник, слуга’, монг. шивэгчин ‘служанка’

аат. 1.эргэр. Сиэри, туому толорооччуну арыаллыыр киһи; доҕуһуол. ☉ Прислуга; человек, сопровождающий устроителя обряда, церемонии
Аҕыс уон арыалдьыттаах, тоҕус уон доҕуһуолдьуттаах, кэннигэр кэһиилээх баар үһү (тааб.: муҥха, муҥхаҕа мустубут дьон). [Чупчуруйдаан] Тутатына, сол онно Доҕуһуолдьут кулуттарын - Тоҕус палач дьоннорун Толугуркаан сүрэхтэрин Торуосканан дьөлө кэйэн, Чокуйталаан кэбиспитэ. Эллэй
2. муус. Ырыаны, оонньууну муусуканан арыаллааччы. ☉ Аккомпаниатор. Ырыаһыт доҕуһуолдьута үчүгэйдик оонньуур

фольк. слуга, служитель.

уст. работник, батрак; слуга; хамначчыттар союзтара ист. союз батраков; хамначчыт уол мальчик-слуга.

аат., түөлбэ. Ким эмэ сорукка сылдьар илии-атах үлэһитэ, кулут, хамначчыт. ☉ Слуга, раб, посыльный кого-л.
Аанча кулгааҕыттан Дьэрэмииһэп «нохоо» диэбит кэһиэхтээх куолаһа сүппэтэ, «адьас бэгэдэл оҥостубут эбит», — диэн Ньуркучааны аһына санаата. Болот Боотур

аат., фольк. Сорукка сылдьар, илии-атах буолар киһи, көмөлөһөөччү. ☉ Слуга, посыльный, прислужник, помощник
Сорудахха сылдьар үс күн дьөһүөлдьүт уолаттар, орто дойдуга киирэҥҥит, мин этэр тылбын үтүктэн биэриҥ эрэ! Саха фольк. Үрүҥ аар тойон Үс дьөһүөлдьүттэрэ Үөһэттэн тураннар Үөгүлээн кэбиспиттэрэ, Үргэн көппүт Үрүҥ туллук үөрүн курдук Үрэл-сарал көтө турбута үһү. П. Ядрихинскай
Ити уотунан сыыйыллар утах хас биирдиитэ өлөр өлүү дьөһүөлдьүтэ эбитин умнан кэбиһэҕин. ПДА СС