1) нора; логово, логовище; 2) пренебр. пристанище, притон.

м. 1. (пристанище) хорҕойор сир, сынньанар сир; удобный приют для путников айан дьонугар табыгастаах сынньанар сир; 2. уст. приют (революция иннинэ тулаайах оҕолору иитэр дьиэ).

туохт., кэпс. Ханна эмэ тохтоон олор, олохсуй. ☉ Найти пристанище, пребывать где-л. Мантан чугас соҕус биир тумулга күүкэйдэр олохсуйан, түһүүлэнэн олороллорун көрдүм. Саха сэһ
1977
Оһоҕос [киһи аата] күүлэйдэтэр сиригэр, Моҕоос Күөлүн илин баһыгар түһүүлэнэн, ас бөҕөнү астаан, от охсооччуларын тото-хана аһаталаабыт. Саха фольк. Тойбохой [булчут] өр сылга түһүүлэммит Тиит Арыытын тула өттүнэн быһар уонна оҕолорун, ойоҕун табаны мииннэртээн, көһөр. И. Данилов

аат.
1. Кыыл-сүөл уйата, хорооно, олохсуйар, кыһын иһийэр сирэ. ☉ Нора, логово, логовище
Кырынаас ордуутун хаар саба түспүт. Амма Аччыгыйа
[Кыһын] Үөн-көйүүр ууһаан, мустан Ордуутугар нухарыйар, Барымай эрэ барыта Балаҕаныгар хаптайар. М. Тимофеев
2. Олорор дьиэ; хорҕойор, уйаланар сир. ☉ Жилой дом; пристанище
Отут уораҕайдаах Ооҕуй бараан ордуу Нэлэмэн маҥан чэрчитин Чэлгиэннээх тэлгэһэтин Хомураҕы хоннорботох Холбороҥ маҥан хонуу. П. Ойуунускай
Тойон, кулаак буолан, ордуутуттан огдолуйбут. Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк., тюрк. орду ‘палатка; лагерь; дворец; логово, нора’

аат.
1. Сүөһү, кыыл-сүөл элбэхтик сылдьар, кэлэр-барар суола, ороҕо. ☉ Тропа, протоптанная скотом, животными
Ойуурбар өссө иһирдьэ киирэн, бөлүүн кэлбит суолбутунан ынах ыырын булан, төттөрү бардым. Күндэ
Уулаах Уйбаан ыллыга-аартыга бүөлэммит Дьаҕа Баһын ыырыттан айан суолугар киирэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Ыт хаар анныгар андаатар уйатын, аһыыр сирин, сылдьар ыырын сытынан булар уонна олору үрэр. БББ
△ Сүөһү, кыыл-сүөл, көтөр-сүүрэр сөбүлээн сылдьар, хорҕойор, тоҕуоруйар сирэ. ☉ Место обитания, пристанище скота, животных, птиц, логовище зверей
Мойбор төрөөбүт ыырыттан тэйэн бырах барыан баҕарбатаҕа. И. Гоголев
Эһэ сибилигин барбыт, бу дойду кини ыыра буоллаҕа. Далан
Куба оҕолоро аһаабыт сирдэриттэн, олохсуйбут ыырдарыттан арахсыахтарын баҕарбат курдуктар. И. Федосеев
△ Булчут, балыксыт куруутун сылдьар, бултуур, балыктыыр сирэ. ☉ Место постоянного пребывания, тропа охотника, рыболова
Онуоха-маныаха диэри суордар куттанан, кини бултуур ыырын ырааҕынан тумна көтөр буолбуттара. И. Федосеев
Кыстык хаар ньимси түһэн, бултуур ыырым кыараҕастыйан, иллэҥ кэмим үксээтэ. Ф. Постников
Сорох оройуоннарга төрүт олохтоохтор бултуур, балыктыыр ыырдарыттан үтүрүллэн эрэллэр. «Чолбон»
2. көсп., кэпс. Киһи төрөөбүт-үөскээбит, олохсуйбут сирэ, дойдута. ☉ Родные пенаты, родные места, родина
Бу кэмҥэ, үөскээбит ыырбыттан тэлэһийэ сылдьаммын, бөлүүн төрөөбүт алааспын түһээн көрдүм. Софр. Данилов
Ваня Николаев төрөөбүт ыырыттан харыс да халбарыйбатах оҕо этэ. И. Федосеев
Сибэкки даҕаны киһини үөрдээри, киһиэхэ кэрэхсэтээри, ыал ыырыгар чугаһаан, ыга симсэн үүнэр. Баал Хабырыыс
△ Дьонтон саһа сылдьар ким эмэ (хол., бандьыыттар) орохтонор, хорҕойор бүччүм сирэ. ☉ Укромное место, жильё, пристанище, логово (напр., преступников)
Кириһээн бандьыыттар ыырдарыттан төһө кыалларынан тэйэн биэрэр санаалааҕа. Д. Таас
Кинилэр ырааттылар, үрүҥнэр ыырдарыттан, арааһа, мүччү түстэхпит дии санаан, Уус иһигэр үөрдэ. А. Сыромятникова
♦ Ыыра кыараата көр кыараа
Сүллүкү сааһыран-санньыйан, улам ыыра кыараан, арбанара аҕыйаан, ахсыырга барбыта. Болот Боотур
Ыыра кэҥээтэ көр кэҥээ. Оо, киһи аймах, Эн ыырыҥ кэҥээбит, Сир-халлаан кистэлэҥин Илиигэр ылбыккын. М. Ефимов
Кини ыыра кэҥиир, дьыаланы ситэрэ-хоторо диэн ааттаан, атын сирдэринэн тэлэһийэр. Огдо
Бэйи, тугу-тугу кэпсэтэллэр, бай, дьонум ыырдара кэҥээбит, үлэ-хамнас туһунан. «Кыым». Ыыра ыраатар кэпс. — уһуур-кэҥиир, өтөрүнэн кыаллыбат буолар (ханнык эмэ дьыала быһаарылларын этэргэ). ☉ Задерживаться, замедляться, тормозиться (о решении какого-л. дела)
Атыылааччылар бэйэлэрин дьыалаларын ыыра ырааппытынан ааҕаллара даҕаны сөптөөх этэ. М. Попов
«Тохтоо, уоскуй! Сыыстаххына ыырбыт ыраатар», — Чиэнэ аргыһын уоскуппута. «ХС»
Сири кинилэр чааһынай бас билиилэригэр биэрдэххэ, ыыра ыраатыа. «Чолбон»
◊ Ыыра киэҥ (киэҥ ыырдаах) кэпс. — сылдьар эйгэтэ киэҥ, киэҥ эйгэлээх. ☉ Широкий круг общения, окружения у кого-л.
Хата, эн кэпсээ, киэҥ ыырдаах киһи. ТМН ЫМК
Хас биирдии көлүөнэ ураты өйдөөх-санаалаах, эргимтэлээх, сыаллаах-соруктаах, киэҥ ыырдаах буолар. АГ ҮБСМ. Кырачаан балтыларын саатар биир чаас көрсөн туһалаабат, ыырдара киэҥ сатаналар. ЛМА
ср. др.-тюрк. чаҕыр, кирг. чыйыр ‘тропа’, бур. үүр ‘притон, пристанище’

аат.
1. Олус киэҥ сирдойду. ☉ Очень большая территория, пространство чего-л.
Улуу дойду уораҕайын Уу-чуумпу саба тэнийэн, Айылҕа ийэ бүтүннүү Аҥаарыйа таалбыт курдук... Күннүк Уурастыырап
Муора баһаам үгүс баайы уораҕайыгар кистээн сытыарар. КЗА АҮө
2. Олус улахан, киэҥ-куоҥ тутуу, дьиэуот; ким эмэ баһылаан олорор сирэ-уота. ☉ Очень большое, просторное строение; чьё-л. жилище, обитель
Соҕотох киһи уйата диэтэххэ, бу икки этээстээх дьиэ дьэ обургу соҕус уораҕай эбит. С. Руфов
Сортуохап кулуба киэҥ уораҕайа ордук хараҥаран, тууйан, манна баар дьону ыар санаа ордук ыга ылла. А. Сыромятникова
Ыстаансыйа киэҥ уораҕайдарын кэрийэн көрдөххө, үлэхамнас күргүөмнээхтик бара турар. «Кыым»
△ Ким, туох эмэ хорҕойор, уйаланар сирэ, ордуу. ☉ Пристанище, логово, берлога. Эһэ уораҕайа. Өстөөх уораҕайа
□ Кыайыылаах Кыһыл Аармыйабыт фашист кыыл уордаах уораҕай оҥостуммут Берлин куоратын ылла. Амма Аччыгыйа
Арай онно-манна атыыһыттар уораҕайдара, оскуола, таҥара, балыыһа дьиэлэрэ багдаһаллара. Софр. Данилов

туохт.
1. Элбэхтик сылдьар сир оҥоһун, биир сиргэ тоҕуоруй, хорҕой (кыылы-сүөлү, көтөрү-сүүрэри этэргэ). ☉ Обитать, находить пристанище, укрытие где-л. (о животных, зверях, птицах)
Элбэх суор үүтээниҥ таһыгар баар буоллаҕына, бөрө ыырдаммытын туоһута. И. Гоголев
Бэйи, манан кус тоҕо ыырдаммат буолла, дьэ муода. В. Титов
Бэдэр …… куобах хойуутук ыырдаммыт сиригэр сэмээр үөмэ сылдьан, күлүмэх ойуунан, биирдэ тутан кэбиһэр. «Чолбон»
2. кэпс. Ханан эмэ, ханнык эмэ сиринэн элбэхтик сырыт, кэл-бар. ☉ Быть местом постоянного проживания, пребывания, обитания
Мин тыа сиригэр төрөөн, тиэргэммиттэн тэлэһийбэккэ, өтөҕүм тула ыырданан сааһыран эрэр киһибин. «Сахаада»
Онон ырааҕынан ыырданан бултуур эрэ дьон тугу эмэ булан кэлэллэрэ. ОоТС
Манчаары чугас эргин ыырданара буоллар, хайаан да тутуох этибит. И. Гоголев
Ол түүн өһүөннээхтэрэ ханан ыырданалларын билбитэ уонна өһүн-сааһын ситиһэргэ быһаарыммыта. С. Тумат

туохт.
1. Уйалаах буол, ханна эмэ ордууланан олор. ☉ Гнездиться, иметь своё гнездо (нору)
Бу дойду тойон кыыла, мохсоҕоло, кырбыйа, хараҥаччыта барыта онно мустан уйаланан төрүүр-үөскүүр. Күннүк Уурастыырап
Аллараа, үрэх аппатыгар, охтон сытар мас анныгар сур бөрө уйаланар. Н. Якутскай
Мохсоҕоллор томтойбут, кураанах, чыыкыр кумах буордаах сири оҥхоччу тэпсэн уйаламмыттар. «Чолбон»
2. Ханнык эмэ сиргэ сөбүлээн, санааҥ кэлэн олор, олохсуй. ☉ Облюбовать какое-л. место (обитания), поселиться, обосноваться где-л. Сэттэ кылааһы эрэйинэн бүтэрбитим
Бу балыксыт ойоҕо буолан, хоту дойду уйаланнаҕым эбээт. Н. Габышев
Отучча сыл тухары уйаламмыт сириттэн кэлэн-кэлэн бу тымныыга (аата, ыччатын!) хайдах көһө охсуох бэйэтэй? Н. Заболоцкай
Онно баай Эверстов сайыымкатыгар отут биэс киһилээх бандьыыттар уйаланан сыппыттара. «ХС»
3. көсп. Сүрэххэ, санааҕа үөскээ эбэтэр олохсуй (ханнык эмэ иэйии, таптал, санаа туһунан). ☉ Найти пристанище, поселиться в душе, сердце кого-л. (о чувствах)
Сүрэхтэргэ уйаламмыт ырыа саҥа саҕахтары арыйыа. С. Данилов
Катюк, эн сүрэххэр, бу бүгүн түһэр хаар курдук сырдык, бэйэҕэр дьүөрэлии ыраас, күүстээх да таптал уйаламмыт эбит. Э. Соколов
Тулалыыр дьоҥҥо-сэргэҕэ сырдыгы, кэрэни ыһа сылдьар киһиэхэ хаһан да куһаҕан санаа уйаламмат, хара дьай иҥмэт. НБФ-МУу СОБ