ж. 1. (проведение в жизнь) олоххо киллэрии; реализация плана былааны олоххо киллэрии; 2. (обращение в деньги) харчыга эргитии, атыылааһын; реализация имущества баайы харчыга эргитии.

и. д. от тэрий = 1) организация; ыһыы хампаанньатын тэрийии уонна ыытыы организация и проведение посевной кампании; 2) снаряжение, сборы; сборы в дорогу; 3) перен. устройство (напр. будущего).

аат. Бэрэбиэркэни ыытыы. ☉ Проведение проверки
Дьон ситэ кэлбиттэрин, бэрэбиэркэлээһин кэнниттэн айаҥҥа турарга бирикээс бэрилиннэ. Эрилик Эристиин
Дьадаҥылар мунньахтарын ыйыытын быһыытынан табаарыстарын үлэтин бэрэбиэркэлээһин бара турар. А. Бэрияк
Бу тоһуттар тымныы ортотугар ким эмит көҕүлээһининэн, олбу сылтаҕынан араас боруобалааһыннар, бэрэбиэркэлээһиннэр ыытылла турбуттара. В. Яковлев
Догматиктарга дьиҥ-кырдьык диэн хайдах да уларыйбат, чуолкайдааһыҥҥа, чопчу оҥорууга, практиканан бэрэбиэркэлээһиҥҥэ наадыйбат суол. ДИМ

көөчөөн көрө — 1) киһи көрө-көрө эбэтэр истэ-истэ күүскэ күлэр көрө; араас көрдөөх быһылааннар, түбэлтэлэр. ☉ Смешной до слез случай, происшествие, анекдот и т. п.; всякие увеселения, забавы, потехи
Куобахпыт, саатын сүгэн, Ойуурга кустуу барар. Көҕөн кус күөлгэ киирэн, Куобахха айа тардар. Оо, дьэ көр, Көөчөөн көрө! М. Ефимов
Бастаан таҕыстаҕына, сахалыы билбэт буолан, оҕонньорунаан сатаан кэпсэппэккэ көөчөөн көрө буолбут. М. Доҕордуурап; 2) санаа дуоһуйуор диэри көрүлээн, күннээн, туттан хаалыы. ☉ Проведение времени в больших удовольствиях, развлечениях
— Тиийэр сирбитигэр күөл аайы кус хараамнаах ыам бырдаҕын курдук үһү ээ. — Дьэ, онно буолуоҕа көөчөөн көрө диэн, — уонна кини элбэҕи бултуох санаатыттан, моччоорус-иччээрис тутунна. В. Протодьяконов
Дьэ манна таһырдьа тахсан саҕаланна көөчөөн көрө — кимнээх эрэ тустан хачыгыраһан кырыс сир буора бурҕачыйыар диэри оҕуннулар, сорохтор иэс баайсан оскуола тула сырсан элэстэннилэр. НЕ ТАО. Көөчөөн көрүн көрдөр — үчүгэйдик кэһэтэн биэр. ☉ Проучить как следует
— Билиэх баар этэ, бэйи, үспүйүөҥкэ буоллаҕына көөчөөн көрүн көрдөрүөм турдаҕа... — тойонноро дуу, туохтара дуу саанан хабыаланна. П. Филиппов

аат.
1. Тугу эмэ аахтара кэрийии, кэрийэн көрүү. ☉ Круговой обход
Кэрииммин толорон, Кэтэх сирдэри кэрийэн иһэбин. П. Ойуунускай
Уочараттаах кэриимин кэрийэн иһэн [баай уола баай ыаллары, «үтүөлэри» кэрийэн дьаарбайар], бэйэтин ыырыгар кэлэн эргим-ургум көрбүтэ. Р. Кулаковскай
Ыалга сонун көрдөрө ыырын, кэриимин кэҥэппит. К. Туйаарыскай
2. эргэр. Эдэр дьону олох эрииригэрмускууругар эрийэн, араас албастарга уһуйарга мүччүргэннээх, ыарахан сирдэринэн сырытыннарыы. ☉ Проведение мудрецами, шаманами молодых людей по жизненным невзгодам, опасным и дальним краям с целью их закалки
Киирэн бу дойду кэнчээри киһитин, ыччат оҕотун мунньан үөһээ-аллараа кэриимэр үөрэтэн эрэр үһү. Мин онно бараммын эмиэ Орто дойду кэриимэр уһуйтаран кэлиэх тустаахпын. ПЭК ОНЛЯ III
Уолларын буоллаҕына …… сүүрбэ сэттэ биис ууһун кэриимэр кэритэн таһаарбыттара. ПЭК ОНЛЯ I
Оччоттон баччаҕа диэри [уол оҕо барахсан] Орто дойду олоҕор оннун булуор диэри киһихара буолар кэриимин ситэрэ кини осхордоох-оҥкуллаах Орто Аан Ийэ дойдуну уһаты-туора сыыйбахтыа турдаҕа. Далан
3. эргэр. Дьиэтэ-уота суох, ыаллары кэрийэ сылдьар киһи, бырадьаага. ☉ Человек, кочующий по соседям, по чужим домам, не имеющий постоянного места жительства, бродяга
Кэриим киһитэ.  [Күлүк:] Мин хантан иһэрим кэриим киһитигэр туох ахсааннаах буолуой? А. Софронов
Мин ыраах сирдээх киһибин, Кэрии күөх тыа кэриимэбин. Даадар
4. Тугу эмэ киһи аайы эргитэн тэҥҥэ түҥэтии, биэрии. ☉ Раздача чего-л. каждому по кругу (напр., добытой рыбы)
Муҥха балыгын кэрииминэн үллэрдилэр.  Киһи кэриимиттэн матарбатаҕым, киһи кэрииминэн аһаттым. ПЭК СЯЯ
Кэккэлэһэ туран, Кэриим быһыытынан …… Үллэстэн бараммыт, итинтэн ортоҕуна Иккиһин эбиниэххэ. Болот Боотур
Күөрэгэй дьукаахтарын кэрииминэн күндүлүүрдээх. Т. Сметанин
◊ Кэриим аҕабыыта көр аҕабыыт
Кэриим аҕабыыта кэлбитигэр нэһилиэктэн биэс-алта харса суохтара сүрэхтэммиттэрэ. «ХС»
Кэриим кэмэ көр кэм I. Аҕабыыттаах Сөдүөт аҥаардастыы адаҕыйаннар, кинилэр кэриим кэмэ кэллэҕинэ, сыарҕа уйбатынан, көлө тардыбатынан таһаҕастанан киирэллэр. П. Филиппов
Кэриим тыал көр тыал. Мас хаара сабыта түһэн, кэриим тыал илбийтэлээн, хайыһар суола сүтэ-сүтэ көстөн кэлэр. Амма Аччыгыйа
Кэриим эһэтэ көр эһэ. Иллээх-эйэлээх ини-биилэр иннилэрин биэрбэттэр, кинилэртэн оннооҕор кэриим эһэтэ хорҕойор. Айталын

I
1.
аймах 1, 2 диэн курдук. Огдооччуйа эмээхсин ып-ыраас муосталаах, чэнчис балаҕаныгар ырааҕынан уруута Тайҕа диэн оҕонньордуун хаалар. И. Гоголев
«Мин кинилэр урууларабын эбээт», — диэбитэ Швецов ымах гынан баран. Н. Якутскай
[Кыыс Хотун] бэҕэһээ астаах остуол тула холоруктуур, көмөлөһө сылдьар кыыһы көрбүтэ, ол аны уруута буолан таҕыста. А. Сыромятникова
2. кэпс. Үөскээбит төрүттэринэн чугас, тыллара, олохторо-дьаһахтара да майгыннаһар норуот. ☉ Родственный народ, племя, род
Бу Карагез даҕаны кинилэр [киргиз бииһин] уруулара буоларын мин саарбахтаабат буоллум. Эрилик Эристиин
◊ Сүрэх уруу көр сүрэх. Кини ийэлэрин сүрэх уруута буолар. Тастыҥ уруу — кимтэн эмэ туспа хааннаах, төрүттээх-уустаах киһи. ☉ Родственник по свойству
[Семёнов:] Тастыҥ да уруу буоллар, үчүгэйи оҥоро сатыырын аккаастыыр сыыһа буолуо. С. Ефремов. Хаан уруу — 1) бииргэ төрөөбүт эбэтэр төрүт чугас аймахтыы дьон. ☉ Кровные родственники, кровная родня
[Пётр Белолюбскай:] Хайа, ол миэнэ хаан уруум, балтым дии. П. Ойуунускай
Манна син биир мин хаан урууларым, атастарымдоҕотторум бааргыт буолуо. Суорун Омоллоон
[Нүһэр Дархан:] Оҕолоруом, Хаһыытыыр хаҥыл халлаан уоруктаах Хара Суорун тойон хаан уруулара Биһиги буоларбытын бигэтик билиҥ! И. Гоголев; 2) истиҥ-чугас, ыкса доҕордуу. ☉ Близкий, родной, родственный
Хаһан да быстыспат дьылҕалаах Хаан уруу бырааттыы нуучча норуота. Күннүк Уурастыырап
Хаан (уруу) тамайар көр тамай II. Хобороос ийэтинэн аймахтара элбэхтэр да, ыраах нэһилиэккэ бааллар, төрүт да уруу тамайбатах бэйэтэ этэ. А. Сыромятникова
Арай көрдөһөҥҥүн Илдьиккэ сүүрэр Элэс хара буолуоҥ буоллар Сыккырыыр дууһаҕын Уруу тамайан Ордоруом эбитэ дуу. С. Васильев
ср. др.-тюрк. уруҕ ‘род, потомство’, тюрк. урук, уруҕ, уруг, монг. ураг ‘племя, род’
II
аат. Уоллаах кыыс холбоһон ыал буолалларыгар тэриллэр малааһын. ☉ Свадьба, свадебное торжество
Сүктэн барарыгар кыыс аймаҕыттан урууга сүүстэн тахса киһи барар. Саха фольк. Уруулара аны күһүн, от үлэтэ үмүрүйүүтэ болдьоммут үһү. Н. Лугинов
Уруу аһын астааһын түүннэри-күннэри барда. В. Протодьяконов
◊ Сүгүннэриилээх уруу эргэр. — былыр сахаларга: олус баай аҕа кылын бэйэтин дьиэтигэр уруу буолар күнүн сарсыардатыгар уолун түҥүрдэрин ыҥыран аһатан-сиэтэн күндүлээһинэ (биирдэ эмэ буолар эбит). ☉ В старину у якутов: угощение, организуемое в день свадьбы отцом жениха для сватов за завтраком (проводилось редко и лишь в богатых домах). Былыр биирдэ эмэ сүгүннэриилээх уруу диэн буолар эбит. Уруу саламаата эргэр. — уруу остуолугар бэриллэр, сүөһү иһэ кутуллубут саламаата. ☉ Густая каша из муки с добавлением говяжьих потрохов, которая подавалась на свадьбе
Былыр уруу саламаатыгар анаан улахан хамыйах оҥороллоро. Уруута түһэр көр түһэр. Тыа дьонун курдук бары сиэрин ситэрэн, уруу түһэрээри гынар быһыылаах. Болот Боотур
Бөлөнүүскэй уола ойох ылар кэмэ кэлэн, улахан урууну түһэрбиттэр. Н. Павлов
Тапталлаах доҕорунаан бу күннэргэ холбоһон малааһынныах, уруу түһэриэх буолбуттара. М. Соров. Уруу түһэрии эргэр. — былыр сахаларга: кыыс сүктэригэр бары былыргы сиэри-туому, быһыыны-майгыны толоруу. ☉ В старину у якутов: проведение всех обрядовых церемоний перед тем, как невеста отправлялась в дом жениха
Уруу түһэрии сахаларга үгэс быһыытынан биллэр, ол туһунан Сэһэн Боло суруйбута. «Кыым»

I
аат. Убаҕаһы ытыйар (хол., күөрчэх оҥорор, сүөгэй иирдэр) тэрил. ☉ Мутовка (напр., для приготовления взбитых сливок, сбивки сметаны)
Чохоону муос ытыгынан сүөгэйтэн уонна үүттэн оҥороллор. И. Данилов
Маарыйа эмээхсин хаҥас остуолга хатыҥ ытыгынан күөрчэх ытыйан күрдьүгүнэтэр. С. Маисов
Кымыһы анал ытыгынан мэлдьи күүскэ ытыйа сылдьаллар. ФВН ТС
◊ Күөрчэх ытыга — убаҕаһы (үксүгэр күөрчэҕи) ытыйарга, булкуйарга аналлаах, угун төрдүгэр хаптаҕай быһыылаах, кытыыта оҥо быһан оҥоһуллубут кэрдиистэрдээх төгүрүк салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка с круглым диском на конце для взбивания сливок (национального якутского блюда күөрчэх)
Диискэни күөрчэх ытыгын курдук күүскэ эргитэ тардар. Н. Якутскай
Тымныы ыаммытынан үүккэ дьэдьэн кутан, күөрчэх ытыгынан ытыйаллар. КЕФ СТАҮө
Кымыс ытыга — кымыс хамсатар диэн курдук (көр кы- мыс I). Кымыс ытыга сири иһиккэ кутуллубут ыһыах кымыһын ытыйарга туттуллар. СВИ СММТО. Муос ытык — сүөһү муоһун кэрчиктии быһан, хайаҕастардаан, маһынан уктаан оҥоһуллар ытык. ☉ Мутовка с деревянной палочкой-рукояткой, изготавливаемая из рогов скота
Дьахтар кымыһы муос ытыгынан булкуйа турар. «Чолбон». Сүөгэй ытыга — сүөгэйи ытыйарга аналлаах, угун төрдүгэр уонна ортотугар икки төгүрүк салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка для сбивки сметаны с двумя круглыми дисками — на конце и в середине палочки-рукоятки
Сүөгэй ытыга дьэрэкээн уктаах, икки төгүрүк салбахтаах. СВИ СММТО. Тарбах ытыга — убаҕас аһы (хол., үөрэни) ытыйарга табыгастаах аҕыс салбахтаах мас ытык. ☉ Деревянная мутовка для взбалтывания жидкой пищи (напр., похлёбки) с восемью лопастями на палочке-рукоятке
Тарбах ытыгын угун тиит маһынан оҥоробун. СВИ СММТО
ср. джагат. ааты ‘мутовка’, эвенк. итык ‘мутовка’
II
даҕ.
1. эргэр., итэҕ. Сахаларга урукку итэҕэлинэн: туох эрэ улахан тыыҥҥа толук бэриллиэхтээх, мээнэ тыытыллыбат (ынах эбэтэр сылгы сүөһү). ☉ По старинным якутским поверьям: священный, жертвенный, неприкосновенный (о скоте, предназначенном для жертвоприношения)
Күн киириитигэр сэргэҕэ ытык сылгыны баайаллар. Багдарыын Сүлбэ
Боотуруускай улууһугар былыр биирдии ыал биэс-алта ытык биэлээх буолара үһү. ВВЕ СТИ
Дьаҕыл сылгы анал суолталанан ытык атыыр быһыытынан туттуллара элбэх. КДьА
2. Ким да кэспэтин, тумнубатын курдук дьоһун, сүдү суолталаах (тугу эмэ этэргэ). ☉ Священный, заветный (о чём-л.)
Халаҥаатта барахсан ытык эбэ буоллаҕа дии. Болот Боотур
[Аргыныап:] Ийэ дойдубутугар ытык иэспитин төлүүр чааспыт үүннэ. И. Никифоров
Ийэ сирбэр ааттаан ыллыыбын Кытаанах, тыйыс тылламмыт Ытык андаҕарбын. Баал Хабырыыс
3. Дьон сүгүрүйэрин курдук улахан убаастабылы, дьоһун билиниини ылбыт (киһини этэргэ). ☉ Глубоко почитаемый, ценимый, уважаемый (о человеке)
Ону ааһан, кинини бүтүн улуус даҕаны ытык киһитэ диэххэ сөп. Күннүк Уурастыырап
Ытык өбүгэлэрбит хаалларбыт сирдэригэр нолуок төлүү олоробут. Ойуку
Бу киэһэ дьон бүттүүнүгэр күндүтүк көстөр ытык хоноһо баара. Д. Таас
♦ Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) көр төрүөх
[Натааһа:] Ытык киһи ыамата, төрүт киһи төрүөҕэ буолуо, тахсан хонон көрдөххө хайдах буолуой? Саха фольк. Сэмэн Сэмэнэбис, эн үөрэхтээх, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата буоллаҕыҥ дии. Н. Неустроев
Төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыамата дии санаабытым. ПИП ОТ
◊ Ытык ас — киһи кырдьыан иннинэ эрдэ туртайбыт баттах. ☉ Седина, появившаяся у человека в молодом возрасте
Дьуон ытык астаах баттаҕа билигин саһарыар диэри маҥхайбыт буолуох этэ. СГФ СКТ. Ытык дабат эргэр. — урут сахаларга: ытык сүөһүнү үөһээҥҥи айыыларга бэлэх оҥорон утаарар туому толор (ойууну этэргэ). ☉ В старину у якутов: проводить церемонию жертвоприношения высшим божествам айыы (о шамане)
Дьоно эрэйтэн-кыһалҕаттан тахсаары, ойуун кыыран ытык дабатарыгар көрдөспүттэрэ. Н. Босиков
Сэргэҕэ ытык дабатарга анаммыт тураҕас атыыр эриэн сэтиинэн туомтуу баайыллан турара. Л. Попов
Арҕаа Хаҥалас улууһугар 1912 сыллаахха өр суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыт киһиэхэ ытык дабаппыттар. Багдарыын Сүлбэ. Ытык дабатыы эргэр. — былыр сахаларга: ойуун ытык сүөһүнү үөһээҥҥи айыыларга бэлэх оҥорон утаарар туому толоруута. ☉ В старину у якутов: проведение шаманом церемонии жертвоприношения высшим божествам айыы
Арыы ортотунааҕы ырааһыйаҕа хас ыһыах, кымыс үрдүн охторуу, ытык дабатыы ахсын кэриэс сэргэ туруораллара. Л. Попов
Бааллар аны ытык дабатыы сэргэлэрэ, олору Дархан ойууттар туруораллара. И. Баишев
Ытык кырдьаҕас көр кырдьаҕас. Ытык кырдьаҕастарбыт Ыллаабыт ырыаларын Ыллыаҕыҥ дуу, доҕоттоор! Саха нар. ыр. II
Ол ытык кырдьаҕас, бука, таах хаалары саҥарбатаҕа буолуо. С. Ефремов
Барыларын ытык кырдьаҕастара салайар. Эрчимэн
Ытык сүөһү көр сүөһү. Ытык сүөһү диэн улахан сиэргэ-туомҥа эрэ туттуллар ынах да, сылгы да сүөһү буолар. ФГЕ СТС
Онон ытык сүөһү иэстэбиллээх диэн буолар. БСИ ЛНКИСО-1938
Саха сүөһү кутун тартаран, ытык сүөһүнү алҕаан олоҕун уйгутун бөҕөргөтөрө. КДьА. Ытык сэргэтэ эргэр. — былыр сахаларга: ытык дабатыыга туттуллар сүөһүнү баайар сэргэлэрэ (атын сиэргэ-туомҥа туттубаттар). ☉ Коновязь, предназначенная только для исполнения обряда пожертвования духам скота
Ытык сэргэтин биирдэ көрбүтүм. Багдарыын Сүлбэ. Ытык эт — сис тоноҕоһун былчыҥа, сис этэ. ☉ Крестцово-остистая связка, мышца
Ытык этэ ыадайан кэллэр, арай кини эрэ тулуһуо этэ. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ыдух, ыдык, ыйык ‘священный’