мошенник, плут, обманщик, пройдоха || мошенничество, плутовство, обман || мошеннический, плутовской; бу туох албын-көлдьүн быһыытай ? что это за мошенничество?; албын-көлдьүн дьүһүннээх у него плутовская физиономия.

1) имеющий тень; с... тенью; тенистый; күлүктээх мас дерево, дающее тень; күлүктээх суол тенистая дорожка; 2) перен. внушительный, солидный # күлүгэ суох киһи разг. мошенник, плут; үс күлүктээх киһи пройдоха, жулик.

1) плут, мошенник; пройдоха || плутовской, мошеннический; түөкүн мэлдьэҕин эрэнэр погов. плут надеется на то, что отговорится; 2) хитрец || хитрый; лукавый; коварный || хитрость; лукавство; коварство; ааттаах түөкүн киһи он известный хитрец; түөкүн тыл лукавое слово; түөкүн быһыы коварный поступок.

большой палец; эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр на кончике большого пальца семь раз обернётся (говорится о пройдохе).

аат., кэпс. Түптээх олоҕо да, үлэтэ да суох, албынынанкөлдьүнүнэн аһаан-таҥнан сылдьар устугас киһи (билигин үксүн үөхсүү тыл быһыытынан тут-лар). ☉ Проходимец, мошенник, пройдоха (обычно употр. как бран.)
Эрэ буолуохсут: «Ээ, илэчиискэ, ыалы кэрийэ сылдьар кэрэдэк... дөксө саҥалааххын-баҕастааххын!»- диэтэ. П. Ойуунускай
Одунчаларга Чолбон Ньукулай диэн аатырбыт хаартыһыт, түөкүн, илэчиискэ киһи баара. Күннүк Уурастыырап
Харчы иннигэр, барыс туһугар баһы быһары кэрэйбэт илэчиискэлэр элбэх сирдэрэ. Болот Боотур
Уолгун дойдутун-сирин көрдөрбөккө, аймахтарыттан туоратан, куоракка иитэн, куорат илэчиискэтэ оҥорбут, бэйэтин дьонугар утары саа туттарбыт - эн бааргын! С. Ефремов

аат суолт.
1. Киһиэхэ таба ылларбат, таба туттарбат, биллибэт туох эмэ. ☉ Что-л. неуловимое, непознаваемое, невидимое
Көстүбэттэр көстүөхтэрэ, күлүктэр сүтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Көстүбэти көрдүү сатаан, кыаллыбаты оҥоро сатаан сыра-сылба быстан хаалла. Н. Лугинов
2. харыс. т. Абааһы. ☉ Бес, чёрт
Көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна! Ньургун Боотур
Абааһы атаҕастаата, Көстүбэт ууһа күрүөһүлээтэ. Тоҥ Суорун
Аны көстүбэти батыһыннаран аҕалта буолуо, Уоккар сиэллээн-хайаан аста кээс эрэ. Айталын
3. көсп. Дьаабал, түөкүн, ыт (кими, тугу эмэни сэнээн, үөҕэн эбэтэр күлэн этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, пройдоха
Хантан кэлбит көстүбэтий? Киэр буол мантан, эмэгэт! — кыччаҕар харахтаах, улахан, акыйбыт киһи бардьыгынаата. Д. Очинскай
Оннооҕор бу көстүбэт [кымырдаҕас] туох эрэ сыаллаах-соруктаах буолан хапсаҕайданан эрдэҕин. Э. Соколов
Бэйэлэрэ кыыл буолбут көстүбэттэртэн туох куһаҕан барыта тахсыа, кэтэнэ сатаарыҥ. В. Башарин

I 1) миновать, проходить, проезжать; проследовать, идти дальше; күөлү аас = миновать озеро; аттаахтар аастылар проехали всадники; хоско аас = пройти в комнату; куоракка аас = проследовать в город; 2) протекать, миновать (о времени); идти, проходить, совершаться (о каком-л. процессе, работе и т. п.); икки хонук ааста прошло два дня; мунньах үчүгэйдик ааста собрание прошло хорошо; үһү сүүрбэ (или мүнүүтэ ) ааста двадцать минут четвёртого; үс хонугу ааспакка кэл приходи не позже, чем через три дня; киһи буруйа ааспат —халлаан түргэнник көнөр погов. вина человека не скоро забывается, скорее нёбо прояснивается; 3) прекращаться, утихать; исчезать; проходить; ардах ааста дождь прекратился; тыал ааста ветер утих; сылайбытым ааста моя усталость прошла; 4) в сочет. с деепр. на =ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно: сылдьан аас = зайти мимоходом; этэн аас = сказать мимоходом (следуя куда-нибудь); хонон аас = переночевать в пути; 5) переходить какой-л. предел, границу; уу тобукпун ааһар вода мне выше колен; 6) утрачивать возможность, быть не в состоянии (делать, предпринимать что-л.); тулуйарбыттан аастым я не в силах больше терпеть; 7) редко утратить что-л., лишиться чего-л.; көрөр харахпыттан ааһыым клятва чтоб мне ослепнуть (букв. пусть я лишусь своих зрячих глаз) # ааһар былыт албына пройдоха, плут, мошенник; ааһа түс = превосходить кого-л. в чём-л.
II уст. голодать, терпеть голод; айан киһитэ ааспыт путник проголодался; аастахха аба да амтаннаах , утаттахха уу да минньигэс посл. для голодного и трава вкусна, для жаждущего и вода сладка.

даҕ.
1. Күлүгү түһэрэр, сөрүүн, хаххалаах. ☉ Тенистый, прохладный, затененный
Тыһаҕастар кутуруктарын хоротон баран, күлүктээх арыы диэки ойуоккаластылар. Л. Попов
Күлүктээх уһун дьулугурас тииттэр быыстарынан ыллык суолунан хаамыстыбыт. С. Тарасов
Түүн үөһэ. Күлүктээх саад иһэ. Туолбут ый толонноох сандала Тунааран ый сэлэ мас быыһынан санньыйар. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Улахан, көстүүлээх, астык. ☉ Внушительный, видный, значительный
Баар эрэ күлүктээх сүөһүм, көлүнэр көлөм ол түөртэн кунан эрэ дии, онтукабын ыллаҕына ыал аатыттан ааһаа инибин. А. Софронов
Сайын Бүлүү өрүс устун уһуннахха, Сунтаар үөһээ өттүттэн Ленаҕа киириэххэ диэри, биир эмэ күлүктээх маһы көрбөккүн. «Кыым»
△ Дьоҥҥо биллэр-көстөр, ордук улахан балаһыанньалаах. ☉ Имеющий особое положение, известный, авторитетный
Онтон биһиги дойдуттан буоллаҕыҥ дии, куорат сиргэ, арыычча күлүктээх үлэһиппит диэн эн эрэ, онон көмөлөс. С. Ефремов
3. көсп. Үчүгэйэ суох, куһаҕан. ☉ Недобрый, неблаговидный
Отчуот обсерватория уопсай аатыгар күлүктээх санааны хаалларбыт. В. Яковлев
Олоххо утарсыылар, күлүктээх өрүттэр, итэҕэстэр аҕыйаҕа суохтар. «ХС»
♦ Уол оҕо үс күлүктээҕэ — булугасталыгас өйдөөх, сытыы-хотуу эдэр киһи. ☉ Находчивый, шустрый, бойкий молодой человек
Орто уол кус быһый, ат бөҕө, уол оҕо үс күлүктээҕэ, киһи бөҕө бэрийэр бэрдэ буолан тахсыбыт. Саха ост. II. Үс күлүктээх киһи — сыыһахалты туттаран, ону-маны булар-талар түөкүн киһи. ☉ Пройдоха, жулик.

1. аат.
2. эргэр. Туох да туһата суох кыра үөн. ☉ Бесполезный червяк, козявка
   Күөх далай көлдьүнэ, сытыган ньамах үөнэ мин дуо? П. Ойуунускай
   Ким эйигин баҕа диэбитэй? Дьиҥнээх эн аатыҥ ким эбитэй? Эт, күөх ньамах көлдьүнэ. Таллан Бүрэ
   △ Туох эмэ кырата, туһата суоҕа. ☉ Всякая мелочь; бесполезная часть чего-л.. Балык көлдьүнэ
3. Албын-түөкүн киһи. ☉ Лукавый человек, плут, мошенник
   Бардамы бахтат, Дохсуну тохтот, Көлдьүнү күөй! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран мэлдьэхтээх Көстүбэт көлдьүнэ, Атаҕастаан баран, Уордарбыт кини буолла. П. Ойуунускай
4. Сүрэҕэ суох киһи. ☉ Лентяй, лодырь
   Көрүҥ, көрүҥ, оҕолоор, Көлдьүн хайдах от охсор, — уонна дайбаат, сынньанар, Онтун-мантын тарбанар. Күннүк Уурастыырап
   Биир салаа оту охсубат, Биир хонук маһы мастаабат, Тугу да гыммат көлдьүн …… байар күнүстүүн. Ф. Софронов
   Бу көлдьүнү! Күөх сүрэҕи! Ынах маната ыыппыт киһим, хата, ырыа ыллыы олорор эбит! Пьесалар-1960.
5. даҕ. суолт.
6. Уопсастыбаҕа туһалааҕы оҥорбот, көрү-нары эрэ батыһар. ☉ Праздно проводящий время, не занимающийся полезным для общества трудом
   Бу мөлүйүөн аҥаара открытканы муспут киһи, онон тугу туһанарый, күн көлдьүн дьарыга буолбатах дуо? С. Тарасов
   Таах олорооччулар уонна букатын да көлдьүн дьон үгүс буолуохтара. С. Ефремов
7. Дьиҥнээх буолбатах, сымыйа. ☉ Не соответствующий истине, ложный
   Көлдьүн тыллаах киһи. Көлдьүн доҕоттор. — Көҥдөй албын киэргэлин, Көлдьүн дуйун килбиэнин Оттон-мастан суйдаан ылан, Ордорбокко хастыы ыһан, Киэмсийбитин кэмсиннэрэ, Кимин-тугун биллэр эрэ! Күннүк Уурастыырап
8. Киһини албынныыр, албын-түөкэй. ☉ Прибегающий к обману, различным уловкам, лживый, каверзный
   Ол атыыһыт бу кэлэн, Көлдьүн өйүнэн эргитэн Күөгү быраҕа олорор. С. Васильев
   Оо, көлдьүн доҕоттор, итини этэр буоллахтара, киһи эриэнэ иһигэр диэн. Н. Габышев
9. Аатыгар, көрүнньүккэ эрэ үлэлиир, үлэлиэн баҕарбат, сүрэҕэ суох. ☉ Не желающий работать, ленивый, работающий для виду
   Сүрэҕэ суох сөллөҥнөөтөҕүнэ, Көлдьүн көлөөх Күҥҥэ көһүннэҕинэ, Күн күлэр, Сиилээн күлэр. С. Данилов
   Кинини көрө-көрө көлдьүн күтүрдэр, үлэҕэ ээл-дээл сыһыаннаһааччылар тардыналлар. А. Сыромятникова
   ♦ Көтөр (көһөр) былыт көлдьүнэ — албын-түөкэй киһи. ☉ Пройдоха, плут, мошенник
   Аан дойду норуоттара сомоҕолонон уокка даҕаны умайбат, ууга даҕаны тимирбэт, аар-саарга ааттаах Айыы бухатыыра буолан, ааһар былыт албына, көтөр былыт көлдьүнэ Гитлер …… үрүҥ сүнньүн олуйуо. Суорун Омоллоон
   ср. эвенк. кулин ‘змея’, куликан ‘червяк’

төһө ахс. аат.
1. 7 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 7. Биэһи сэттэҕэ төгүллээ
□ Бу Атамай сэттэ уоллаах кырдьаҕас. Суорун Омоллоон
Туох да үлэҕэхамнаска көдьүүһэ суох сэттэ ыы-кырбас кыра оҕолоох этилэр. Күндэ
Өрө көрө түспүппүт, сэттэ үөрдээх хоҥор хаас өрүс сүнньүн туһаайан ааһан эрэллэр эбит. В. Титов
△ 7 ахсаан кэриҥэ. ☉ Семь (количество кого-чего-л.). Сэттэ мөһөөх. Сэттэ көс устатыгар тайыыр
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «сэттэлээх, сэттэ саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «семь лет кому-л., семилетний»
Миитэ быйыл сэттэтэ, сэмэй, өйдөөх эр бэрдэ. С. Тимофеев
Сэттэбин туолуубар бэйэм тииҥниибин. Н. Тарабукин (тылб.)
Сэттэтигэр оскуолаҕа Киирэн начаас үөрэммитэ Суруйа, суоттуу, ааҕа. «ХС»
♦ Сэттэ бэрэкэй буолар түөлбэ. — биирдэ эппитин хаста да уларытар, уларыта сылдьар. ☉ Часто менять своё решение и намерение
Эн бүгүн миигин кытта барсыах буолтуҥ буолбат дуо уонна эмиэ тоҕо сэттэ бэрэкэй буоллуҥ? ГНС СТСДТ
Сэттэ көлөһүнүн ык кэпс. көр көлөһүн. Ыарыы, сэгээр, сэттэ көлөһүммүн ыкта, күнүм хараарарга дылы гынна да, күөгэйэ устан, күөгэс гынан таҕыста. В. Миронов. Сэттэ көлөһүнэ тоҕунна — 1) күүһэ-сэниэтэ эстиэр диэри үлэлээтэ. ☉ Работать до изнеможения (букв. пролить семь потов)
[Оҕонньор:] Былыр биһиги хамса табаах иннигэр сэттэ көлөһүммүтүн тоҕорбут. А. Кондратьев; 2) аһара тириттэ, көлөһүн алынна. ☉ соотв. семь потов сошло с кого-л.
Мин, урут соҕуруу дойду куйаас сайынын билбэтэх киһи, дьэ сэттэ көлөһүнүм тоҕунна эбээт. С. Никифоров. Сэттэ сирэй — дьоҥҥо бэрт буола сатыыр; ньылаҥнас киһи. ☉ Подхалим, льстец, угодник. Биһиги да ортобутугар сэттэ сирэйдэр бааллар. Тэҥн. хамыйах салааччы. Сэттэ сирэй буол — дьоҥҥо бэрт буола сатаа, албыннас. ☉ Подхалимничать, угодничать
«Бачча элбэх тойон-хотун кэлбитигэр боппуруоһу туруорсубаккыт, наадаҕытын эппэккит, сэттэ сирэй буолаҕыт!» — биригэдьиир Мэхээлэ үлэһиттэрин мөҕөр. «ХС». Сэттэтин ыл — улаханнык кэмсинэр гына кэһэт, кэһэтэн биэр. ☉ соотв. намылить голову кому-л.; преподать горький урок кому-л. [Тойон] соччо айдааны тарпакка баран хаалта, хата, ол оннугар антах тиийэн кинээһи сэттэтин ылбыт этэ. Н. Заболоцкай
«Кини мэлдьи итинник ээ, иллэрээ күн мин кинини сэттэтин ыла сыспыппын, эн көмүскэспитиҥ дии!» — диэн балтаһыт Кууска Солуомабы саҥата суох ыытар. Д. Таас. Сэттэ үүккүнэн ситэри иһит (тоҕус үүккүнэн толору болҕой, үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн иһит) — олус болҕойон иһит. ☉ Слушать очень внимательно. Доҕоор, болҕойон сэттэ үүккүнэн ситэри иһит эрэ
□ — Сааба, бэйэ, мээнэ чаабырҕаама, дьон сиэрдээҕи этэрин үүттээх хайаҕаскынан өйдөөн истэр буол. Д. Очинскай. Сэттэ чох үрдүгэр үктэн (олор) — олус ыксаа; ыгылый. ☉ Доходить до крайней степени какого-л. состояния; опешить, растеряться
Оччолорго даҕаны биһиги сэттэ чох үрдүгэр олорботохпут, киэҥ-холку этибит. ВМП УСС
Киниэхэ холоонноох доҕор, тэҥнээх кэргэн буолуохтаах уолан киһи кинилэргэ кэлэ сылдьыаҕыттан ыла, сэттэ чох үрдүгэр үктэнэ сылдьар. «Чолбон». Сэттэ чох үрдүгэр (үөһэ) <уур, түһэр> — ыксалынан, түргэн үлүгэрдик (буһара уур, буһара оҕус). ☉ В большой спешке, очень быстро (варить что-л. — букв. поставить, опустить на семь угольков)
Икки чөркөйдөрүн үргээн, тырыта-хайыта тыытан солуурчахха уган, сэттэ чох үрдүгэр уура оҕустулар. Айталын
Чэй даҕаны сэттэ чох үрдүгэр түргэнник оргуйбута. П. Аввакумов
Кэргэнэ ыалдьытын итиилээри, иирдэ олорор сүөгэйдээх ыаҕаһын уолугар туттарбыт, оһоҕун күөдьүтэн, чаанньыгын сэттэ чох үрдүгэр уурбут. Ф. Постников
Кини бэҕэһээ киэһэ ириэрэ киллэрбит куобаҕын сүлэн солуурчаҕар ыга аспыта, сэттэ чох үөһэ түһэрбитэ. «Чолбон». Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ (сөмүйэ үрдүгэр үстэ) эргийбит (ки- һи) — угаайылаах өйдөөх, киитэрэй (киһи). ☉ Хитрый (человек), пройдоха, ловкач
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэттэр диэтэҕиҥ. И. Никифоров
Ол тирэх кэнниттэн Манна кэлбит эбит, Саргытын була, саха оҕото — Эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргийбит Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох. Эллэй
«Кэҕитэн ырыаһыт да оҕо, уолаттары эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргитиэх барахсан сылдьар!» — дии-дии Аана эмиэ күлэн саһыгырыы олороро буолуо. М. Доҕордуурап
тюрк. йети, йэтти