олохсут диэнтэн хай
аата. Икки пятилетка устатыгар табаһыттары, булчуттары бөһүөлэктэргэ олохсутууга биэс уон алта мөлүйүөнтэн тахса солкуобай ороскуоттанна. И. Аргунов

киэптээһиннээх диэн курдук
Үлэ, дьэ, киэптэтиилээх буолара буолуо. В. Яковлев
Көстөрүн курдук, үлэбит улахан киэптэтиилээх. Тыа сиригэр …… үлэһит илии тиийбэт. АДГ СКУо
Бу пятилетка сорудахтара капитальнай тутууга өссө киэптэтиилээхтэр. «Кыым»

сыһ. (Туохха эрэ) сөн түбэһиннэрэн, сөптөөхтүк. ☉ Соответственно
Чаҕыл Иванович, бу ытык кырдьаҕас бэйэтин толуу сэбэрэтигэр дьүөрэлээхтик, дьоһуннук, лопбааччы саҥарарын истэ-истэ, кинини бэйэтин эһэтэ оҕонньорго маарынната санаата. С. Никифоров
Дакылаатчыт пятилетка сорудахтарын булгуччу толорор туһугар тирээн турар соруктар, олох сайдыытын билиҥҥи үрдүк көрдөбүллэригэр дьүөрэлээхтик эппиэттиир буолалларын ситиһэри модьуйда. В. Протодьяконов

сыһ.
1. Улаханнык кыһанан-мүһэнэн. ☉ Старательно, усердно, тщательно
Кичэллик баай. Кичэллик хомуй. — Кини ити маллары бэрт кичэллик суулаан ыскаапка уурар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сарсыныгар ийэтэ кичэллик абырахтаабыт ырбаахытын кэппитэ. Уустаах Избеков
Ол бэрт кичэллик толкуйданан оҥоһуллубут былаан этэ. ПП Дь
2. Харыстабыллаахтык, кэмчитик. ☉ Бережливо, экономно
«Холкуос киэнэ ээ. Кичэллик туттары билбэккит», — диэн Наһаар оҕонньор холкуостаахтары сэмэлиирэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Уон иккис пятилеткаҕа] ресурсалар бары көрүҥнэрин сөптөөхтүк уонна кичэллик ороскуоттааһыны …… ситиһэргэ. «Кыым»

аат.
1. Кыра да буоллар туох эмэ көмө, туһа. ☉ Польза, хоть и незначительная
Мантан көдьүүс тахсыа суох. — Көтүмэх үлэ көдьүүһү аҕалбат (өс хоһ.). Туох да үлэҕэ-хамнаска көдьүүһэ суох сэттэ ыы-кырбас кыра оҕолоох этилэр. Күндэ
2. Ордук туһалаах буолуу; кыаҕы барытын туһаныы. ☉ Использование всех возможностей
Көдьүүс уонна хаачыстыба пятилетката. — Диспиэччэр сулууспата салайыы көдьүүһүн биллэрдик үрдэтэр. ЭБТ
Саҥа үөрэх дьылыгар үөрэх процеһын көдьүүһүн үрдэтии син биир сүрүн соругунан буолуоҕа. «Кыым»
русск. ф. гл. годись (от годиться)

туохт.
1. Хоһулаан иккини (хаһы даҕаны) өлөрөр гына ыт (хол., кустары). ☉ Стрелять, спаривая цели, чтобы убить одним выстрелом двух или больше (напр., уток). Икки куһу куоһаран түһэрдэ
2. көсп. Урут ситиһиллибит эбэтэр ситиһиллиэхтээх кирбиини (хол., рекорду, былааны) аһара түс. ☉ Превзойти ранее достигнутый или намеченный результат
Алдан кылаатын арҕарбыт, Үрдүк нуорманы куоһарбыт Горняк дыраагата уоскуйда, Чоҕо, көмүһэ кылбайда. Эллэй
Хаһыаттан ааҕан биллибит, Хайҕаммыт биһиги таайбыт: Былаанын быдан аһарбыт, Пятилетканы куоһарбыт! П. Дмитриев
ср. др.-тюрк. хавшур ∼ хабшур ‘соединять, складывать’, кирг. куушур ‘скручивать, прижимать’

дьөһ. Ким-туох эмэ үбүгэр, ким-туох эмэ үбүлээһининэн; туохха эмэ, туох эмэ ахсааныгар киирэр курдук, тугу эмэ толуйар, сабар курдук. ☉ За счёт кого-чего-л.; в счёт чего-л.
Ол мастарыскыай судаарыстыба үбүлээһининэн буолбакка, аптабааса бэйэтин мунньунуутун суотугар тутуллуохтаах. Софр. Данилов
Бу мукучай диэн. Кини кырынаас бииһин ууһа. Күндү түүлээх суотугар киирсэр кыыл. Н. Якутскай
[Настаа:] Урут саха дьахтара киһи суотугар ааҕыллан сир диэни ылбат этэ. Күндэ
Онно [оройуон киинигэр], баҕарар буоллаххына, судаарыстыба суотугар биирдиилээн ыалга саҥа дьиэуот тутан биэрэллэр. В. Яковлев
Кини бу күннэргэ уон иккис пятилетка суотугар таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар. ФСН ЭМС
Иистэнньэҥ хайыыүйэ атырдьах ыйын суотугар үлэлиир. «Кыым»

туохт.
1. Кууран-хатан, аанньа үүммэккэ мөлтөө (от-мас туһунан). ☉ Вянуть, теряя влагу, засыхать (о растительности)
[Кураантан, суттан] дьиэ-уот сиэгэнийдэ, тиэргэн тубарсыйда. В. Титов
Туундара син биир астаах остуол кэриэтэ. Кини ардыгар тубарсыйар, дьадайар кэмнэрдээх. «ХС»
2. Кураанах, иччитэ суох буол, кураанахсый, иччитэхсий (хол., дьиэ). ☉ Становиться пустынным, заброшенным (напр., о доме)
Бу ыал дьиэтэ биирдэ курастыйа, тубарсыйа түспүтэ. В. Титов
Улам кураанахсыйан, тубарсыйан барбыттара бастакы ньиргиэрдээх пятилеткалар төрөппүт дьоҕус бөһүөлэктэрэ, учаастактара. «ХС»
3. Аанньа аһаабакка аччыктаа, аастуор сырыт. ☉ Испытывать голод, голодать, тощать
Тубарсыйа харгыйбыт Торҕон киирдэ диэҥҥин …… Туора көрбүккүн Дьэ, өйдүөтүҥ дуо? Д. Говоров
Сибиинньэлэрбит улаханнык тубарсыйан тураллар. «Кыым»
4. көсп. Санааҕа-онооҕо ыллар, санаарҕаа, туорхаһый. ☉ Испытывать тоску, тосковать
Дьонун санаатаҕына хайдах эрэ ис-иһиттэн наһаа кууран-хатан, тубарсыйан кэлэр. Н. Лугинов
Туох эмэ дьылҕа охсуутуттан Турук оннук тубарсыйар, Хаан-сиин оннук кубарыйар, Кут-сүр оннук аһааҕырар. И. Баишев

I
туохт. Биир сиргэ мунньустубакка, ыраах-ыраах биирдии эмэлии баар буолар гына ыһылын, тарҕан. ☉ Рассеяться, рассредоточиться
Ардахсамыыр Астан хаалла, Быйаҥ уутун Быһа кутта, Былыттара Быданнылар. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥнэр үлтүрүйбүт этэрээттэрин тобохторо хотунан уонна илининэн тыа устун быдаммыттара. Н. Заболоцкай. Оҕуруоту тулалаан хоруо буолбут таҥастаах дьон быданан турдулар. А. Федоров
II
1. сыһ.
1. Элбэх бириэмэ, күн-дьыл анараа өттүгэр, өрдөөҕүтэ, өр. ☉ Давно, давным-давно. Барбыта быдан буолла. Кэлэн ааспыта быдан буолла
ср. казах. будан ‘издавна’, будан заманда ‘с давних времен’
2. Лаппа (уруккутугар холоотоххо), ырааҕынан. ☉ Намного (в сравнении с тем, что было)
Кинилэр сэбиэскэй буойуннар хорсун быһыылара, киһи-аймах эрдэтээҕи кэрэ көлүөнэтэ — гректэр үйэлэрин уустаан-ураннаан чочуйан оҥорбут — мифтэрин, остуоруйаларын быдан баһыйар. Суорун Омоллоон
Тойонноро урукку дьылларга холоотоххо, быдан киҥнэммит, наһаа киэбирэр, байарыгар-тайарыгар да олус кыһанар буолбут. Н. Якутскай
Хаһыаттан ааҕан биллибит, Хайҕаммыт биһиги таайбыт: Былаанын быдан аһарбыт, Пятилетканы куоһарбыт. П. Дмитриев
2. даҕ. суолт.
1. Уруккуттан баар, өрдөөҕү, баар буолбутуттан элбэх кэм ааспыт. ☉ Давний, древний, старый
Василий Егорович быдан үйэҕэ умуллан хаалбыт бөппүрүөскэтин тоһоҕоһун, соппойон көрөн баран, киэр бырахта. Софр. Данилов
Бастакы ырыабыт ымыыта, Олохпут сааскыта — барыта хаалбыта Ол быдан сыллаахха Сэргэлээх иккитэ уопсайга. С. Данилов
Олоҥхо үксэ былыргы дьыллар быралыйар быдан мындааларыттан, үс саха үөскүөн инниттэн, ону ааһан сир, халлаан даҕаны саҥа айыллан эрэр олус эрдэтээҕи кэмиттэн саҕаланааччы. Эрчимэн
2. Ыраах баар, ыраах. ☉ Дальний, далекий, отдаленный
Быдан дойдуттан Быыра ох курдук Быралыйан кэллим. Биэрэр-биэрбэт тылгытын Биллэрэ охсуҥ эрэ. П. Ойуунускай
Мин түһээтим... Мин сытарым Быдан дойдум кырдалыгар, Тоҕус дьогдьоот тумулларын Түмүллэр саалларыгар. С. Данилов
◊ <Быралыйар дьылларга> быдан бырастыы — букатыннаахтык, бүтэһиктээхтик быраһаайдаһыы (өлбүт киһини көмөөрү туран эбэтэр этэҥҥэ эргийэн кэлэрин эрэммэт ыраах, ыарахан мүччүргэннээх сырыыга, хол., сэриигэ бараары турар киһи этэр тыллара). ☉ Последнее, окончательное прощание (напр., с покойником или прощание человека, отправляющегося в дальний, трудный и длительный путь, возвращение из к-рого сомнительно)
Былаҕай былдьаатаҕа диэн, Быстахтык быыбардаан Былаҕын быһыма — Быдан бырастыы буоллун!.. А. Софронов
«Мин түһэрин түстүм да, күөрэйэрим биллибэт, барарын бардым да, эргийэрим биллибэт. Быдан бырастыыларыҥ!» — диэтэ да ыастаах кустук курдугунан түстэ. Саха фольк. «Быдан бырастыы!» — диирбитигэр, Буору үрдүгэр көмөргө Аһыы сүрэҕи ыкпатаҕа, Харах уута сүүрбэтэҕэ. Эллэй
Миигин хайдах эрэ дьиктитик, Аһынардыы, «Быдан бырастыы»— диирдии Уулааҕынан Унаарыччы көрдүҥ, Уонна тоҕо тиэтэйэ Мин ааммын Аргыый саптыҥ. С. Данилов

I
1. даҕ. Олус үчүгэй, атыттартан уһулуччу үчүгэй, туйгун. ☉ Прекрасный, превосходный, отличный; наилучший
Бэрт киһи бэргэһэтэ баар үһү (тааб.: сүүтүк). Тиэтэйбит [киһи аата] барыларыттан уһулуччу ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
«Дьэ, бэрт ас эбит», — диир Мааппа эмээхсин, ол эрээри олус сымсайбатаҕа таһыгар көстөр. Далан
2. аат суолт. Ким, туох эмэ бастыҥа, чулуута. ☉ Лучший, выдающийся человек; лучшая, отборная часть чего-л. [Эккирэтээччилэртэн] биир саамай бэртэрэ буолан, тыаҕа тахсан бултаһарга соруммут күрүөйэхтэрин болҕойбокко, биир киһи саба сүүрдэн кэлэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
Муустаах муора ахсым Буурҕаларын кыайан, Элиэнэнэн устан, элбэх куруус уктан, Бэртэн ордук бэрт аал «Пятилетка» кээлтэ. Күннүк Уурастыырап. Дьон хоһууттара, бэртэрэ мустаннар тохтотоору баһыгар оҕуур быраҕаллар, ону быаларын быһыта көтөн иһэр. Саха фольк.
3. сыһ. суолт. Кээмэйтэн, кыахтан, кэриҥтэн тахсардык, аһара. ☉ Слишком, чересчур
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор, Чыычааҕы дьиэтигэр таһыттан баттатан кээһэн баран, отугар барда. Күндэ. Саха норуотун былыргы ырыаларыгар, олоҥхотугар, сэһэннэригэр айыылар бэрт элбэхтик ахтыллаллар. Саха фольк.
♦ Бэрдэ буол түөлбэ. — киһиргээ, киэмсий, киэбир. ☉ Хвастаться; кичиться, вести себя высокомерно. Бэркэ гыннар — саамай улааттаҕына. ☉ Самое большее. Бэркэ гыннар мөҕүөҕэ.
◊ Бэрдэ биллибэт — үчүгэйэ-куһаҕана биллибэт. ☉ Хорошо ли, плохо ли (неизвестно).
II
аат эб.
1. Кэпсиирэ буолбут даҕааһыннары кытта бэлиэ, хаачыстыба үрдүк таһымнааҕын көрдөрөр. ☉ С прилагательными, выступающими в роли сказуемых, выражает высокую степень проявления признака предмета
Байбал санаатыгар, [Марба] сирэйинэн да үчүгэйэ бэрт. Күндэ
Дьөгүөр да оҕонньор өлбүтэ дөбөҥө бэрт. Н. Якутскай
Ол гынан баран, түмүккүт куһаҕана бэрт. В. Яковлев
Биһиги холкуос кырабыт бэрт. М. Доҕордуурап
△ Бу суолтаҕа даҕааһын суолтатын толорор аат тыллары кытта эмиэ туттуллар. ☉ В значении 1 употребляется и с существительными в функции прилагательного
Манна тымныыта бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
Хайа, оҕото бэрт, үөрүйэҕэ суоҕа бэрт буолбат дуо? С. Ефремов
Алып Хара бухатыыр аба-кубулҕата бэрт үһү дииллэр. Ньургун Боотур
2. Билиҥҥи, ааспыт кэмнээх аат туохтуурдары кытта туттуллан, хайааһын олус күүскэ оҥоһулларын, кини чахчы буоларын бэлиэтиир хабаанынан көрдөрөр. ☉ С причастиями настоящего и прошедшего времени выражает чрезмерную силу проявления действия, усиливая его достоверность
Сылайбыта, уута да кэлбитэ бэрт. А. Софронов
Оҕо сылайбыта, уутугар өлбүтэ бэрт буолан илииттэн илиигэ ылалларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Бар, бар, эдэр киһи үлэлээ. Үлэһит тиийбэт дии-дии айдаараллара бэрт. С. Ефремов
Бодоруспутум бэрт буоллаҕа Быыкаайык эрдэхпиттэн! Баал Хабырыыс
3. -ан сыһыат туохтууру кытта саҥарааччы оннук буолбатах диэн экчи этиитин, аккааһын, утарыытын көрдөрөр. ☉ С деепричастиями на -ан выражает резкое отрицание, отказ, возражение говорящего
«Ыраахтааҕыттан куттамматах киһи эн Сыҕаайап кинээскиттэн куттанан бэрт!» — дии хаалла Охоноос. Амма Аччыгыйа
Кинилэр сөбүлүүллэригэр, сөбүлээбэттэригэр кыһаллан бэрт. Софр. Данилов
Ылан да абыраабатын, аны киниэхэ уһаты [утары] уунан бэрт. М. Попов
4. Аат тыллары кытта предмет баһаамын, элбэҕин көрдөрөр. ☉ Употребляясь с именами существительными, указывает на то, что речь идет о множестве, большом количестве предметов
Кумаара бэрт буолуо. Кумаар сиэтэр эрэ, мин этим барыта бааһыран тахсар. Далан
Бу күөл ото бэрт буолан муҥхаламмат, хата, сайын куһа бэрт. «ХС»
Быйыл сорох оройуоннарга хаара бэрт буолан, сылгы хаһан аһыырыгар кытаанахтар үөскээтилэр. «Кыым»
△ Бу да, атын да суолталарыгар үгүс эбиискэлэри кытта саҥа эбиискэни үөскэппэккэ эрэ сэргэстэһэ туттуллар. ☉ Сочетается со многими частицами, не теряя своей семантики
Эчи, куорат дьоно холкугут да бэрт. С. Ефремов
Оннук, оннук. Өйдөөбөтө бэрт дуу, соруйан дуу. Далан
Сатаатахха, хараҥата да бэрт. Суорун Омоллоон
Хайа, кыһыыта бэрт ээ. Софр. Данилов
△ Этэ эбиискэни кытта силбэһэн туттуллуон сөп. ☉ Может употребляться с частицей этэ
Куораппыт Туймаада киэҥ нэлэмэн хонуутугар, күөхтүҥү тумарыкка көстөрө кэрэтэ, үчүгэйэ бэрдэ. Н. Якутскай
△ Салаа этии кэпсиирэтин кытта туттуллан, түһүк сыһыарыытын ылыан сөп. ☉ Употребляясь со сказуемым придаточного предложения, может принимать падежные аффиксы
Чэ, ол гынан баран, хаайбытын бэрдиттэн кэпсиирбэр тиийэбин дуу, хайдах дуу. «ХС»
Сиэллээхэп киирэн аһаспыта эрээри, сэрэҕэ бэрдиттэн тыҥаан турар быһыы-майгы туһунан тугу да саҥарбатаҕа. Р. Баҕатаайыскай
Бэйэтэ улахана даҕаны, бөҕөтө даҕаны бэрдин үрдүгэр, бардама бэрт буолан, ким да утары көрбөт этэ. Эрилик Эристиин
Мин ону хайҕаабаппын буолан баран, ыстырыыстыыра бэрдин тулуйумуна, охсон турар. Н. Якутскай