пята; пятка; тилэххин оҕустар = натереть пятки; тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт фольк. имеющие пятки столпились, имеющие ноги собрались (т. е. перебывало много народу) # тилэх баттаһа по пятам (гнаться).

бить, ударять пятками; атын тилэхтээт, көтүтэ турда он ударил лошадь пятками и ускакал.

аат. Атах таҥаһыгар эбэтэр сүөһү туйаҕар лоппоччу сыстыбыт буор, хаар. ☉ Грязь, снег, забившиеся в копыто лошади или прилипшие к подошве обуви
Ат иһэҕиттэн көмүс кыырпаҕын көрдөөбүккэ дылы (өс ном.). Иһэхтээх этэрбэһинэн тоһургуур. Амма Аччыгыйа
Тыыннара бурҕачыйан иһэхтэрин хаара ыһыахтанан, адаар муостаах көлөлөр иннилэрин хоту тэтимнээхтик дьулуһаллар. В. Протодьяконов
Аттар туйахтарыттан иһэхтэр кыырайаллар. АС НИСК
♦ Иһэх гынан тэпсэр - 1) алдьатар-кээһэтэр, урусхаллыыр. ☉ Привести в полное расстройство, разрушить; развалить что-л. Адьырҕа санааҕытынан аан дойдуну абырыахпыт дии саныыгыт дуо? Хата, алдьатыаххыт, иһэх гынан тэпсиэххит... П. Ойуунускай
[Гитлер] Арассыыйаны сэриилээн Ийэ сирбитин Иһэх гына тэпсэн, Кыдыйан, кырган баран Кыаммат өттүн кулут гынан Күүһүгэр күүс эбинэн Күннүүр санаалааҕа. «ХС»; 2) тугу да билиммэт, сэниир, атаҕастыыр. ☉ Всячески унижать кого-что-л.; не признавать кого-что-л., пренебрегать кем-чем-л.
Бүтүн Арассыыйа чиэһин-быраабын …… хааннаах атахтарынан иһэх гынан тэбистилэр. П. Ойуунускай
Күн бэҕэһэээ сүгүрүйбүт идийээлин бүгүн иһэх гынан тэпсэр киһи, тыынын көмүскэлэ тирээн кэллэҕинэ, тугу да кэрэйиэ суоҕун сөп. Софр. Данилов
ср. хак. эчек 'пятка, задник'

аат.
1. Уллуҥах кэлин өттө. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Тилэҕэ күлтэччи хабыллан таҕыста, от үргээн угунньа симиннэ. Болот Боотур
Мин аргыстарым …… сырсан тилэхтэрин тыаһа тибир ойо турда. Т. Сметанин
Байанай …… сыгынньах атахтарын тилэҕэ чигди мууһугар сыстан уотунан салаамахтаата. П. Филиппов
2. Атах таҥаһын уллуҥун кэлин өттө. ☉ Задняя (пяточная) часть обуви, задник
Оноҕочоон Чоохоон этэрбэһин тилэҕэр бүргэс тиктибит. Саха фольк. Этэрбэс тилэҕэ бөрө аһыытыгар сириттэн «парк» гынна. Т. Сметанин
♦ Тилэҕин (тиҥилэҕин) көрдө- рөр — түргэнник куотар, тэскилиир, атахха биллэрэр. ☉ соотв. показывать пятки
Милииссийэлэр кэлиэхтэрин иннинэ уоруйахтар тилэхтэрин көрдөрөн хаалбыттар. «Кыым». Тилэҕин элэтэр — элбэхтик хаамар, сатыы сылдьар. ☉ Много, часто ходить куда-л. (в связи с хлопотами, заботами; букв. сбить пятки)
Оҕо иннэ диэн Ийэ эмиийин ыанньытар, Оҕо туһа диэн Аҕа тилэҕин элэтэр. С. Васильев
Мээнэҕэ тилэҕиҥ элэйбэтэх оҕонньор буолуоҥ ээ. Р. Баҕатаайыскай
Тииҥниибин диэммин Тилэхпин элэттим. М. Соров
Тэҥн. тиҥилэҕин тириитин бараата. Тилэҕэ хараарда — тиҥилэҕэ харааран хаалла диэн курдук (көр тиҥилэх). «Истэбин!» — диэт, уолум тилэҕэ хараара турда. И. Никифоров
— Дьоммут ханналарый? — Тилэхтэрэ хараарбыта ыраатта. ДАЛ УуУоО
«Чэ-чэ, бар!» — дэтэн баран, сыыһа-халты чэйдээт, ахтылҕаннаах доҕоттордоох бөһүөлэгим диэки сүүрэн тилэҕим хараара турбута. «ХС»
Тилэх баттаһа (үктэһэ, тэпсиһэ) көр баттас. Булчуттарбыт биһиэнэ Тилэхтэрин тэпсиһэн Тэҥҥэ сүүрэн тиийэннэр Тиити тула турдулар. Т. Сметанин
Ньиэмэстэр уолуйан куоппуттара. Кинилэр кэннилэриттэн тилэх баттаһан, дэриэбинэҕэ киирбиппит. И. Сосин
Тайахтарым мин ыппыппынааҕар, арааһа, түргэнник ыстаннылар быһыылаах, ыттарым тилэх үктэһэ турдулар. С. Федотов
Тилэх биэр — буут биэр диэн курдук (көр буут I). Арай, сутаабыт бөрө иҥсэтин баһыттара куттаннаҕына тилэх биэрэр. «ХС». Тилэх бэрдэр — суулун, эһин (үйэ, былаас туһунан). ☉ Быть упразднённым, рушиться (напр., об эпохе чего-л., о власти). [Саһыл Ойуун — Оруос Баайга:] Эн бэйэҥ билэн олордоҕуҥ — эрэллээх-эҕэрдэлээх эргэ үйэбит Тиэрэ тэптэрэр, тилэх бэрдэрэр Тиксиилээх күчүмэҕэй күнэ кэлбитин. П. Ойуунускай. Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт фольк. — элбэх киһи сылдьыбыт, тэпсибит. ☉ Много народу поперебывало
Тилэхтээх тиэстибит, атахтаах айгыстыбыт дойдута буолла. НАГ ЯРФС II. Тилэх уоп- сар — хаалсыбакка батыһар. ☉ Идти, ходить по пятам, не отставая (букв. хватать ртом пятку)
Бастакы ыт күрүөнү үрдүнэн түстэ, эккирэтээччибит да тохтоон-толлон турбата, тилэх уобуста. В. Сыромятникова
Саапаан доҕорун батыһан тилэх уобуста. А. Бродников. Тайҕа маһын тоҕо кулаан Тайах бэрдэ тамаһыйар! Тайыыны туппутунан Уолан киһи тилэх уопсар! ПП М. Тилэххин (тилэххинэн) тэнит — киэҥ сири үгүстүк сатыы сырыт, кэрий. ☉ Обойти много мест, побывать во многих местах (обычно пешком — букв. раздвинуть пяткой)
Барыларын былыр Ньукулааһалыын тилэхтэринэн тэниппит сирдэрэ эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Хаалбыта тилэхпин тэниппит Кылбаархай хонуулаах кырдалым. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Арассыыйа хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит аххан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Эт тилэҕинэн — эт атаҕынан диэн курдук (көр атах). [Бурҕаллай:] Иннэ-кэннэ биллибэт Иҥин эгэлгэ систэрин Эт тилэхпинэн Кэмниир эрэйбиний? П. Тобуруокап
Эт тилэҕинэн элбэх сири мээрэйдээбитэ. В. Барабанскай
◊ Ытыс тилэҕэ — ытыс бэгэччэк диэки өттүнээҕи көп этэ. ☉ Мягкая часть ладони (у запястья; букв. пятка ладони)
Үрэкиин …… ыараханнык өрө тыынна, кэтит сүүһүн ытыһын тилэҕинэн сотунна. Болот Боотур
Богатырёв моонньун модьу ытыһын тилэҕинэн имэриммэхтээтэ. Р. Баҕатаайыскай
Бүөтүр Уйбаанабыс төбөтүн хаччаҕайын ытыһын тилэҕинэн имэринэр. И. Никифоров
Лөкөй …… сүүһүн көлөһүнэ бычыгыраан тахсыбытын ытыһын тилэҕинэн ньухханан кэбистэ. Тумарча. Тэҥн. тиҥилэх

аат.
1. Киһи уллуҥаҕын кэлин өттө, тилэҕэ. ☉ Задняя часть ступни, пятка
Эн сүүрэн истэххинэ, эккирэппиппин кубулуппакка, кэннигиттэн уҥа тиҥилэххин оҕунан ытыам. Саха фольк. Сыгынньах тиҥилэхпин сир тыбыс-тымныынан хаарыйбахтыырга дылы буолла. Софр. Данилов
[Алаа Моҕус:] Туохтааҕар да тиҥилэхпин кычыгылатартан куттанабын. И. Гоголев
2. көсп. Хаамар, сүүрэр тиэхиньикэ сиргэ тирэнэр чааһа. ☉ Опорная ножка (техники)
Кэнэҕэс Өлүөнэҥ үрдүнэн Иилэҕэс муоста тардыллыа. Тимир тиҥилэҕинэн тирэнэн, Пуойас субуруйан ааһыа. П. Тулааһынап
♦ Тиҥилэҕин салаа кэпс. — үчүгэй буола сатаан албыннас. ☉ соотв. лизать пятки кому-л.
Кырдьыкпын балыйтаран бараммын, тиҥилэххин салыахтаах үһүбүн дуо?! Р. Баҕатаайыскай. Тиҥилэҕин тириитин бараата — элбэх сири кэрийдэ, сир-сири бараата. ☉ соотв. стереть все ноги
Андылаахпыт пиэрмэтин биир ыанньыксыта ыалдьан балыыһаҕа киирдэ. Онно солбуйар киһини булбакка тиҥилэҕим тириитин бараатым. НС ОК. Тэҥн. тилэҕин элэтэр. Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) — түргэнник сүүрдэ, куотта. ☉ соотв. только пятки засверкали у кого-л. [Сорук Боллур уол] Тус илин диэки Туһаайа тутунна да, Тиҥилэҕэ харааран Тэллэҕэ тэлээрэн …… Этиэх түгэнэ Эмискэ үлүгэр Элэс гынан хаалла. П. Ядрихинскай
Кыракый уоллаах кыыс эргэ балаҕан диэки илии-илиилэриттэн сиэттиһэн, сырсан тиҥилэхтэрэ хараара турбута. И. Федосеев
Коля тиҥилэхтэрэ эрэ харааран хаалла. И. Никифоров
Тиҥилэх уопсар — тилэх уопсар диэн курдук (көр тилэх). Таня күөлү туоруу элэстэнэ турбута. Кеша кини кэнниттэн тиҥилэх уопсубута. М. Ефимов
«Һук!» — диэт, Охоноон туора ойдо. Эһэтэ кини кэнниттэн тиҥилэх уопсубута. «ХС»
Тиҥилэҕин көрдө- рөр — тилэҕин көрдөрөр диэн курдук (көр тилэх). Ньиэмэс сэриитэ, саллааттара Кыһыл Аармыйа кытаанах охсуутун тулуйбакка тиҥилэхтэрин көрдөрүөхтэрэ. «ХС»
◊ Киис тиҥилэҕэ көр киис
Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ, Солооһун-бааһына тулата Дьэдьэн угунан дьэрэкээннэннэ. С. Васильев
[Петя:] Бу бөлөх үүнээйилэр бэйэбит нэһилиэкпит иһигэр үүнэллэр: киис тиҥилэҕэ, малина, уулаах, уҥуохтаах отон, сугун. С. Ефремов
Ыт тиҥилэҕэ көр ыт. Отчуттар харбаан барбыт сирдэригэр, хадьымал саҕатыгар буспут хойуу ыт тиҥилэҕэ кытар гына түһэр. Н. Заболоцкай
Ыт тиҥилэҕэ буһан минньигэһэ бэрдин иһин, ону борсоннум. С. Маисов
Ыт тиҥилэҕин хомуйа Ыаҕайалаах тыаҕа тахсар. И. Левин
Ытыс тиҥилэҕэ көр ытыс. Эһэ кыыс айаҕар ытыһын тиҥилэҕин даҕайбыт. Кыыс ону оборбут. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. тилэх
ср. алт. дьилек ‘ягода’, уй дьилек ‘клубника’, дьер дьилек ‘клубника’, агаш дьилек ‘земляника’

несов. кого-что салаа; # лизать пятки кому-л. прост, тилэҕин салаа (эккэлээ, илин-кэлин түс).

1) часто топтать; тиҥилэхтээх тибилийбит фольк. имеющие пятки истоптали (говорится о многолюдном, бойком месте); 2) отгребать (ногами, лапами).

миф. душа (человека и животных); кутталыттан кута ыстанна погов. от испуга душа в пятки ушла # кыыл (или тайах ) кута жук-дровосек.

1) боязнь, страх; испуг; кутталыгар кута куртаҕар түстэ погов. от страха у него душа ушла в пятки (букв. в желудок); 2) опасность, угроза; халаан куттала угроза наводнения.

ж. 1. дууһа, ис дууһа, не; знать чью-л. душу ким эмэ ис дууһатын бил; 2. (свойство характера) дууһа, майгы; человек доброй души үтүө майгылаах киһи; человек с открытой душой аһаҕас дууһалаах киһи; 3. разг. (человек) дууһа, киһи; на улице ни души тапырдьа биир да киһи суох; в семье пять душ кэргэҥнэ биэс дуупа; надушу населения нэһилиэнньэ биирдии дууһатыгар; 4. перен. (вдохновитель, главное лицо) дуупа; он душа этого дела кини бу дьыала дууһата; # в душе 1) (внутренне, про себя) иһигэр; 2) (по своим склонностям) ис дууһатынан; от всей души ис сүрэхтэн; душа нараспашку санаата таһыгар; душа не лежит санаам кэлбэт (туохха эмэ); поговорить по душам ис санааҕынан кэпсэт, истиҥник кэпсэт; вложить душу дууһаҕын уур; душой и телом эттиин-хаанныын; душа в душу иллэхтик (олор); отвести душу баҕаҕын толор, санааҕын этэн кехсүгүн кэҥэт; по душе санаа хоту; души не чаять дууһаҕын туттар, ыллар (олус таптаа, ытыктаа); за душой нет чего-л. иннигэр-кэннигэр (туга да) суох; душа не на месте кутум-сүрүм көттө; душа ушла в пятки кутум ыстанна; сколько душе угодно сүрэҕиҥ төһө баҕарарынан; кривить душой суобаскын утары бар, сымыйалаа; заглянуть в душу ис дууһатын бил; в чём только душа держится сыккырыыр тыына эрэ.