1. пять; биэс кинигэ пять книг; биэс уон пятьдесят; биэс уон солкуобай пятьдесят рублей; 2. пять, пятёрка (оценка); мин историяҕа биэһи ыллым по истории я получил пятёрку.

1. и. д. от хаамп =; дьыала хаамыыта продвижение дел; 2. шаг (как мера длины); биэс уон хаамыыта хаамыы-лаа = отмерить пятьдесят шагов.

ж. в разн. знач. чүмэчи; зажечь свечу чүмэчини умат; запальная свеча тех. уот биэрэр чүмэчи; лампочка в пятьдесят свечей биэс уон чүмэчилээх лаампа.

десять; уонтан тахса свыше десяти; биэс уон саас пятьдесят лет; уон икки киһи двенадцать человек; кыыһым уона моей дочке десять лет; уонум мне десять (лет).

м. 1. масштаб (дьиҥнээх кэриҥ картаҕа, чертёжка төһө аччаан киирэрин кээмэйэ); масштаб: пятьдесят километров в сантиметре масштаба сантиметрга биэс уон километр; 2. перен. (размах) масштаб, кээмэй; масштабы производства производство кээмэйдэрэ; учёный мирового масштаба аан дойду үрдүнэн масштабтаах учёнай.

I сов. что 1. ыган таһаар, ык; выжать сок из винограда виноград симэпи-нин ыган ыл; выжать бельё таҥаһы ык; 2. перен. ыган ыл, быһа ыган ыл; выжать из кого-л. все силы ким эмэ ту ох баар күүһүн бүтүннүүтүн быһа ыган ыл; 3. спорт, өрө ас; он левой рукой выжал пятьдесят килограммов кини хаҥас илиитинэн биэс уон килограмы өрө аста.

I нареч.
аттыгар
II предл.
1) быһа холуйан этиигэ туттуллар (около десяти дней, около пятидесяти рублей)
2) холобурдаах, кэриҥэ (около суток - суукка холобурдаах, суукка кэриҥэ; около двух часов - икки чаас кэриҥэ)

предл.
около дома - дьиэ таһыгар
около часа - чаас кэриҥэ
около ста - сүүсчэ

төһө ахс. аат.
1. 5 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 5. Биэскэ иккини эп. Биэстэн үһү көҕүрэт
△ 5 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 5. Биэс харчы. Биэс сыл тухары
□ Оройуон мантан биэс көс. Амма Аччыгыйа
Биэс хонук айаннаан ийэлэрин балаҕанын дьэ көрбүттэрэ. И. Данилов
Хас биирдии киһи иккиттэн биэскэ диэри күрүө сирдээх буолуох тустаах. М. Доҕордуурап. 2.Үөрэнээччи билиитин сыаналыырга «туйгун» диэн сыана. ☉ Отметка успеваемости ученика, означающая «отлично», пятерка. Бүгүн биэһи ыллым. Барыта биэскэ үөрэнэр
3. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «биэстээх, биэс саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В форме принадлежности употребляется в значении «пять лет кому-л., пятилетний». Кыра кыыһа биэһэ. Биэһэ буолан эрэр
тюрк. беш, бес, биш
♦ Биир-биэс кэпсэтиитэ суох көр биир-биэс. Биир биэс кэпсэтиитэ суох, устарга быһаардылар. Биэс тарбах (тарбаҕыҥ) курдук бил калька — бэрт үчүгэйдик бил. ☉ Очень хорошо знать (букв. знать как свои пять пальцев)
Мин кинилэр сүөһүлэрин бэйэм биэс тарбаҕым курдук билэбин. А. Софронов
Бу дойду сирин-уотун биэс тарбаҕын курдук билэр ааттаах суолдьут киһилээхпит. Суорун Омоллоон
Муммат киһи, бу дойдуну биэс тарбаҕын курдук билэр. Н. Босиков. Биэс уон икки күлэр эмэгэт кэпс. — хаарты оонньуутугар «хаарты» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В карточной игре употребляется в значении «карты». Дьэ эрэ, биэс уон икки күлэр эмэгэтим, бэттэх хайыс, сүүйүүтэ биэр
◊ Биэс гыммыт биирэ — биэскэ үллэрбиттэн биир өлүүтэ. ☉ Одна пятая. Биэс гыммыт биирин эп. Биэс гыммыт биирин быс. Биэс муннук мат. — биэс тоһуттаҕас сурааһын бүтэйдии холбоммутуттан турар геометрическай фигура. ☉ Геометрическая фигура, ограниченная пятью замкнутыми ломаными линиями, пятиугольник. Тэтэрээккэ биэс муннукта тарт. Биэс муннук иэнэ төһөнүй? Биэс сүүс — 1) сүүһү биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пятьсот. Биэс сүүс сүөһүлээхтэр этэ. Ааҕан биэс сүүскэ чугаһаттым; 2) кэпс. биэс солкуобай. ☉ Пять рублей. Биэс сүүстэ иэһээ эрэ. Биэс тымыр көр бохсурҕан. Биэс тыһыынча — тыһыынчаны биэстэ ылбыт саҕа ахсаан. ☉ Пять тысяч. Биэс тыһыынча харчы. Биэс тыһыынчалаах сон. Биэс тыһыынчаҕа атыылас. Биэс уон — түөрт уонтан уонунан ордук ахсаан. ☉ Пятьдесят
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа. Киниискэбэр биэс уон тыһыынча сытар. А. Федоров
△ Үйэ аҥаара. ☉ Полвека. Кини биэс уона. Биэс уоммун эһиил туолабын

1. аат. Биир кэлим буолар туох эмэ икки тэҥ чаастарга үллэһиллибититтэн биирдэстэрэ. ☉ Одна из двух частей, вместе составляющих одно целое. Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа буолбут (өс хоһ.). Суолбут аҥаарын аастыбыт. Пугачев бастаанньата уон ахсыс үйэ иккис аҥаарыгар буолбута
   □ Сиртэн, наай гыннар, уһаайба аҥаарын ылыахтара, уһаайба аҥаара, син биһиэхэ хаалыаҕа. П. Ойуунускай
   Ол аата нэһилиэк аҥаара иһиттэҕэ дии. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Икки пааралыы предметтэн эбэтэр өрүттэн биирдэстэринэн буолар. ☉ Являющийся одним (одной) из парных предметов (сторон)
   Таһырдьаттан саата, бэргэһэтэ суох, аҥаар илиитин түөһүгэр туттубут Михаил көтөн түһэр. С. Ефремов
   Онно Дьүкээбил аан бастаан Дьыл Оҕуһун аҥаар муоһун тосту дайбаан түһэрэр. Н. Якутскай
   Үтэһэҕэ үөлбүтүгэр Чыычаах: «Аҥаар өттүм буста эбээт, Моҕус!» — диэтэ. Суорун Омоллоон
   Арай аан аҥаар чанчыгар урут сиэбит эттэрин уҥуоҕа кубарыччы тоҥон баран чөмчөхтөнөн сытара. А. Софронов
   тюрк. сыҥар
   ♦ Аҥаара буолла — күүстээх ахтылҕантан эбэтэр ыарыыттан улаханнык ырда, дьүдьэйдэ. ☉ Сильно исхудать, отощать от тоски или болезни
   Оҕобун ахтан адьаһын аҥаарым буолла. М. Доҕордуурап
   Оҕонньор кыыһынаан биир сааһыгар диэри ииппит сиэннэрин, Бииктэри, ахтан аҥаардара буолла. Кустук
   Оҕом ахтан аҥаара буолла. Аҕам хаһан кэлиэй диэн күнү бы-һа ыйытан тахсар. В. Протодьяконов. Аҥаар аргыс буолла — туораттан эбиилик буол (хол., ордук-хоһу тылынан, быһыынанмайгынан ким-туох эмэ онто суох ыарахан балаһыанньатын дириҥэтэр буоллахха этиллэр). ☉ Быть лишним, нежелательным добавлением к чему-л. (напр., так говорят, если кто-л. своим лишним словом, необдуманным поведением усугубляет и без того трудное положение кого-чего-л.)
   Татыйаана эмээхсиэн, эн аҥаар аргыс буолбатаххына даҕаны, Сардырҕаан сөппүн көрөн олорор. Эрилик Эристиин. Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа түөлбэ — икки бииргэ төрөөбүттэртэн биирдэстэрэ мааны киһинэн ааҕыллар, биирдэстэрэ көйгөтүллэн көрүллэр буоллаҕына, итинник этэллэр. ☉ Так говорят о двух родных братьях (сестрах), когда один из них является любимым, а другой — нелюбимым
   Мин эрэйдээх бүгүн баарбын — сарсын суохпун, аҥаара күрдьэх маһа, аҥаара таҥара маһа диэн итинниги этэр эбит буоллахтара. А. Софронов. Аҥаара хаалбыт көр аҥаара буолла. Оҕом ыалдьан аҥаара хаалбыт. Аҥаар да атаҕар тиийбэт — олох тэҥэ суох, мөлтөх, хайа да өттүнэн тэҥнэспэт (көстөр көрүҥүн, өйүн, билиитин, күүһүн аҥаарыгар да тэҥэ суох). ☉ Совсем не равный, уступающий во всем (не стоящий даже половины красоты, ума, знаний, силы кого-л.) (букв. не может тягаться даже с одной его ногой)
   Уйбаан эрэйдээх кыайыылаах үтүө да үлэһит этэ. Билигин кини аҥаар да атаҕар тиийэр үлэһитим суох. Д. Очинскай
   Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап. Аҥаар кулгааххынан иһит — ким эмэ кэпсиирин ситэ, толору истимэ. ☉ Слушать вполуха, невнимательно
   Мин Пуд Ильич Нинаҕа кэпсиирин аҥаар кулгаахпынан истэбин уонна Нина киэн туттардыы, хайгыырдыы көрбүт харахтарын элэс гынан көрөбүн. Далан
   Аҥаар кырыы көр аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан). Оннук! Наһаа барда дии. Аҥаар кырыы барыбытын кириитикэлээн эрэр. Н. Лугинов
   Сидьиҥ өстөөх сүүһүнэн туох да буруйа суох муҥнаахтары аҥаар кырыы сордоон-муҥнаан кыыллыы дьакыйталаабытын илэ хараҕынан үгүһү көрбүтэ. «Кыым». Аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан) — 1) наар биир өттүттэн, биири да көтүппэккэ. ☉ С одного конца, с одного края, подряд
   Кини [Сеня] эксээмэҥҥэ бэлэмнэнэригэр аҥаар кырыытыттан, сир тиэрэр тыраахтар курдук, тугу да ордорбокко ньиһиччи аахпыта эбээт. Н. Лугинов
   Дьон бу сырыыга урукку курдук тус-туһунан үлэлээбэттэр, бары бииргэ ходуһаны аҥаар кырыытыттан охсоллор. А. Федоров. Кини [кинигэ] лииһиттэн биир да лоскуйу көтүппэккэ эрэ, аҥаар уһугуттан киирэн лэппэччи үөрэтэн барарбыт. Д. Таас; 2) баһын-атаҕын булбакка, тугу да аахсыбакка, тала барбакка. ☉ Не разбирая, без разбора
   Тордоххо Эргэйуо киирэ сылдьыбыт. Били, кини дии кыргыттары барыларын аҥаар кырыытыттан кэргэн кэпсэтэ сатааччы. С. Курилов (тылб.)
   Орто уҥуохтаах лоп бааччы туттубут, дьиҥ байыаннай киэптээх киһи нууччалыы олус олуттаҕастык да буоллар, аҥаар кырыытыттан кута-симэ турда. П. Филиппов
   Туох даҕаны медицинскэй көмө суоҕуттан, дьаҥ турдаҕына, дьону аҥаар кырыытыттан кыдыйара. И. Аргунов. Аҥаар уоһунан — атын өттүнэн; сороҕор, сорох ардыгар. ☉ С другой стороны; с одной стороны; иногда (букв. одной губой)
   Оо, былыргы олоххо тэҥнээтэххэ туспа да олох буолла. Бассабыыктары аҥаар уоспутунан хайгыыбыт, аҥаарбытынан сирэбит. А. Софронов. Аҥаар уһуктатан сытар — өлөөрү, ыксаан сытар. ☉ Он находится при смерти. Сеня таайа аҥаар уһуктатан сытар. Аҥаарыгар да тиийбэт — кини үлэлиирин, оҥорорун аҥаарын да кыайбат. ☉ Он даже половины его не стоит, т. е
   не способен сделать даже половину того, что делает тот. Эчи, үүтү ылара элбэҕин. Мин кини аҥаарыгар да тиийбэппин. С. Ефремов. Киһи аҥаара — улахан ыарыһах, инбэлиит киһи. ☉ Человек-инвалид (букв. половина человека)
   Кини балыыһаҕа биирдэ өйдөммүтэ. Онтон ылата үлэҕэ төннө илик. Киһи аҥаара инбэлиит буолан хаалбыта. Н. Босиков
   Мин биэс сиринэн баастаах, өстөөх сиэбит, киһи аҥаара киһибин. Суорун Омоллоон. Төбө тыырбыт аҥаара — туох эмэ лоп курдук аҥаара. ☉ Точная, ровная половина чего-л.
   Сокуон этэринэн, төрөөбүт буоргар аҕаҥ баайын төбө тыырбыт аҥаарын чаастанан, ийэҕиттэн хаалбытыҥ. И. Оконешников. Биллэн турар, ыраахтааҕы Тайҕаттан киирбит көмүс барыһын төбө тыырбыт аҥаарын кэриҥин ылыа. Н. Якутскай
   Кинилэргэ [тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир дьоҥҥо] көмөлөһөр бары дьону аахтахха, бар дьон төбө тыырбыт аҥаара аһылык бородуукталарын эрэ туһугар мөхсөр. «Кыым». Хайа охсубут аҥаара хаалбыт — ыалдьан, санааҕа-онооҕо ылларан эбэтэр күүстээх ахтылҕантан улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Сильно похудеть, отощать от болезни, переживаний или сильной тоски
   Ылдьаана Маайа сүтүөҕүттэн ыла быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон хаалбыт.Н. Якутскай. «Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
   Били ыыс араҕас буола саарыгыра ыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан
   ◊ Аҥаар арыгы эргэр. — испиир урукку кээмэйэ: алта лиитирэ кэриҥэ. ☉ Старая мера спирта: около шести литров
   Онон эн миэхэ, харчытыгар дуу, хайдах дуу, аҥаар арыгыта иэс кулу. Н. Неустроев
   Ол киһи [Петрушкин] Капитонов хас оҕустаҕын аайы: «Байтаһын ынах боруос! Аҥаар арыгы боруос!» — диэн хап гыннара турда. М. Доҕордуурап
   Кини [Доропуун] кыыһын улахан халыымҥа биэрбитин, аҥаар арыгыны көрдөөбүтүн, күтүөт кыыһы кытта илии охсуһар кэһиитин биэс бытыылка арыгыны испитин барытын мэлдьэһэн кубарытта. А. Бэрияк. Аҥаара суох балык — хаптаҕай быһыылаах муора балыга. ☉ Камбала. Аҥаар күүстээх киһи — биэс уон бууту (аҕыс сүүс киилэни) көтөҕөр киһи. ☉ Человек, который может поднять пятьдесят пудов (восемьсот килограммов) тяжести. Былыр аҥаар күүстээх киһи бу алааска олорбут
   □ Сахаттан аҥаар күүстээх киһи үөскээбит буоллаҕына, Гаврил Десяткин буолуо дии саныыбын. СМН ТС. Аҥаар уһук — туох эмэ биир өттүн бүтүүтэ, саамай кытыыта. ☉ Конец, край одной половины чего-л.
   Ону [бурдук отун] салҕааттаан бараммын аҥаар уһугун оҕонньорбор туттаран баран, отум устун таҥнары дьурулаан түстүм. Саха фольк. Тогойкин мутугу тосту үктээн ылан, быа аҥаар уһугар баайда уонна өрө бырахта. Амма Аччыгыйа
   Тэлгэһэ аҥаар уһугар кэчигирээн турар сэргэлэргэ аттар баайыллыбыттар. С. Никифоров. Аҥаарыгар дылы (диэри) — ким-туох эмэ ортотугар диэри. ☉ До половины кого-чего-л.. Биир тыраахтар аҥаарыгар дылы бадарааҥҥа батыллыбыт. Аччыгый (оччугуй) аҥаара — туох эмэ икки чааска үллэһиллибититтэн кырата. ☉ Меньшая половина чего-л.
   Оҕонньоро сылгытын оччугуй аҥаара өлөн, көмүс да биир көдьүүһэ суох, толооҥҥо дагдайан хаалбыт. Күннүк Уурастыырап. Биэрэстэ аҥаара — уста кээмэйэ: биэс сүүс миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно пятистам метрам. Хайыһардьыттар биэрэстэ аҥаара сири бардылар
   □ Биэрэстэ аҥаарыттан ордук усталаах перемычкаҕа, тыһыынчанан дьон үлэлииллэригэр тиийбиттэрэ. В. Яковлев. Буут аҥаара эргэр. — ыйааһын кээмэйэ: аҕыс киилэ кэриҥэ. ☉ Мера веса, равная примерно восьми килограммам. Маҕаһыыҥҥа туттарбыт оҕурсум аҕыс киилэ, ол аата уруккунан буут аҥаара буолла. Былас ордуга былас аҥаара эргэр. — уста кээмэйэ: балтараа саһаан эбэтэр үс миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно полутора саженям, или примерно трем метрам. Мииппээн оҕонньор кэбиһэр отун туоратын былас ордуга былас аҥаара оҥорбут. Киилэ аҥаара — ыйааһын кээмэйэ: биэс сүүс кыраам. ☉ Мера веса, равная пятистам граммам. Киилэ аҥаара эт атыыластым. Көс аҥаара — уста кээмэйэ: биэс биэрэстэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно пяти километрам
   Нарыйалаах Сергей тиийэллэрэ көс аҥаарын курдук хаалла — өссө да биир чаастаах айан. В. Яковлев
   Онно ааспыт сырыыга даҕаны көс аҥаарыттан ордук усталаахтары эрэ киллэрбиппит. Я. Козак (тылб.). Күн аҥаара — сарсыардаттан күн ортотугар диэри эбэтэр күн ортотуттан киэһээҥҥэ диэри кэм. ☉ Промежуток времени с утра до обеда или с обеда до вечера. Бүгүн күн аҥаара айаннаатыбыт
   □ Күн аҥаара аахсан кыыкырытыста. М. Доҕордуурап. Күрүө аҥаара эргэр. — ортотунан сүүс биэс уон – икки сүүс бугул кэлэр өлүү ходуһа сирэ. ☉ Сенокосный надел, дающий в среднем сто пятьдесят – двести якутских копен
   Баай киһи 2 күрүө дойдулаах буоллаҕына, кыра дьон күрүө аҥаара, чиэппэрэ дойдулаах этилэр. Эрилик Эристиин. Муунта аҥаара эргэр. — ыйааһын кээмэйэ: икки сүүс кыраам. ☉ Мера веса, равная двумстам граммам
   «Оттон үгүс көмүһү да булбатарбын, саатар муунта аҥаарын да курдук көстөрө буоллар!» — дии саныы-саныы тооройон чокуйар Ылдьаа оҕонньор. Н. Якутскай. Сыл аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: сыл икки гыммыт биирэ эбэтэр алта халандаарнай ый. ☉ Мера времени: полгода (шесть календарных месяцев). Женя аны сыл аҥаарынан үөрэҕин бүтэрэр
   □ Манна сыл аҥаара үөрэммитин кэннэ куурустара сабыллар. И. Бочкарев. Түүн аҥаара — киэһэттэн түүн ортотугар диэри эбэтэр түүн ортотуттан сарсыардааҥҥа диэри кэм. ☉ Промежуток времени с вечера до полночи или до утра
   Өлүөр эбитэ буоллар дьиэтин түүн аҥаарынан булуо этэ. «ХС». Улахан аҥаара — туох эмэ икки чааска үллэһиллибититтэн улахана. ☉ Большая половина, большая часть чего-л.. Бүгүн айанныыр сирбит улахан аҥаарын бардыбыт. Үйэ аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: биэс уон сыл. ☉ Мера времени: полвека (пятьдесят лет)
   Үйэ аҥаарын кэриҥэ Кининэн [саха тылынан] мин саҥардым. Баал Хабырыыс
   Арай кинини тумнубатах Үйэ аҥаара көрбөт буолуу, Былыр сиэбит одуруун. Р. Баҕатаайыскай. Чаас аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: отут мүнүүтэ. ☉ Мера времени: полчаса (тридцать минут). Киинэбит чаас аҥаарынан саҕаланар
   □ «Оо! Абам эбит, саатар Марисаны кытта бырастыылаһарга чаас аҥаара көҥүллээбэт буоллахтара», — диэн [Бурхалей] киҥинэйэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Чаас аҥаарын кэриҥинэн Аким Романович быраһаайдаһан, айаҥҥа туруммута. Н. Заболоцкай
   Сөп, табаарыс комбат, кэлбэтэхтэринэ аны чаас аҥаарынан уһугуннарыам. С. Ефремов
   Чаас аҥаарын кэриҥэ өссө олорон, кэпсэппэхтии түһэн баран, Бэдэһиэйэп дьиэлээбитэ. Бэс Дьарааһын. Ый аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: уон биэс хонук. ☉ Мера времени: полмесяца (пятнадцать суток). Исай командировката — ый аҥаара
   □ Ый аҥаарынан Маайыс тутуу хамыыһыйатын чилиэнэ буолан хаалла. Амма Аччыгыйа
   Кырдьык, ый аҥаара буолаат биһигини мобилизациялаан, этэрээт тэрийэн, бандьыыттар уйаларын үрэйтэрэ ыыппыттара. Софр. Данилов

аат., эргэр.
1. Былыргы саха өйдөбүлүнэн ойууну араҥаччылыыр кэриимнии сылдьар тыын, кут-сүр (үксүгэр хаһан эрэ олоро сылдьыбыт ойуун кута-сүрэ буолар). ☉ По представлению древних якутов: блуждающий дух, покровительствующий шаманам (обычно — душа жившего некогда на земле шамана)
Сэттээх быластаах сиикэй тыймыыт тыллаах, Эт бэргэ харахтаах Хааннаах эмэгэттэриэм, бэттэх, бэттэх буолуҥ эрэ! Саха сэһ. I
Эппит тылым иччитэ Эмэгэт буолан Эттэрин сааһынан илэ-бодо иҥнин! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Эбээ, ол өлбүт, көмүллэ сытар ойуун дүҥүрэ хайдах тыаһыырый? — Ы-ыы, бэдик, ойуун эмэгэтэ диэн баар буолар. Ол хаһан да өлбөт. Ойуун эмэгэтэ кыырар. Н. Якутскай
Өксүүнньэ, өлбүт киһи, ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, ойуун эмэгэтэ, баҕа буолан түспүтүттэн …… эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
2. Былыргы сахалар үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччилэрэ эбэтэр абааһы дьүһүнүн-бодотун үтүгүннэрэн маһынан, туоһунан уо. д. а. оҥорбут оҥоһуктара. ☉ Деревянные, берестяные и прочие фигурки, изображающие духов, которым якуты поклонялись в старину
Туостан аттаах эмэгэти кырыйаннар, талаҕынан тымтык оноҕостоох куччугуйкаан чаачар сааны оҥороннор, уйаҕа уктулар. Болот Боотур
Ойуурга тахсан эмэх маһы булан киллэрэн, дьахтарга маарынныыр эмэгэт быстардылар. Н. Якутскай
Эмэгэт көрүҥэ ханнык ойуун туох сыаллаах кыырарыттан тутулуктаах. АЭ ТЫС
3. Ойуун кыырар таҥаһыгар сүрэҕин туһаайыытынан тигиллэр киһи ойуулаах харысхал тимир быластыыҥка (үксүн алтантан буолар: устата — ыйар тарбах уһунун саҕа, туората — ытыс аҥаарын саҕа). ☉ Железная (обычно медная) пластинка (длиной с указательный палец, шириной — с половину ладони с изображением человека), которая пришивалась к шаманскому плащу спереди в области сердца как оберег
Кэтэҕэриин диэки көрбүтэ: үс куба лахсыыр көтөрдөөх, түөһүн тылыгар битийэр эмэгэттээх, көхсүн хараҕар тимир күҥэһэлээх …… ойуун киһи таҥаһа ыйанан турар. ПЭК ОНЛЯ I
Дьэс эмэгэтим! Түп гынар түптүрүм Түүлээх кулугутун Төлөрүтэ охсууй! П. Ойуунускай
[Удаҕан дьахтар] Эмиийин кэрэтигэр иккилээх баччыр оҕо Иирэбитийэ, Дьиэрэҥкэйдээн-тэйиэккэлээн иһэрин курдук Иирэр саар кыыһа, имэҥнээх-дьалыҥнаах, Дьэллик дьэс эмэгэтин иилиммит. Күннүк Уурастыырап
4. Сылгы уопсай өҥүттэн атын өҥнөөх атаҕар (буутугар) баар бээтинэ. ☉ Небольшая отметина в виде пятна другого цвета на ноге лошади
Икки буутун таһыгар эмэгэттээх сур ат. ПЭК СЯЯ
[Сылгы туһунан] Тараахтаахай туйахтаах, Баһырҕастаах атахтаах …… Дьуоҕалаахай кутуруктаах, Эмэгэттээх бууттардаах Бэрбээкэйдээх бэрдэ дьэ. С. Зверев
[Хара саарыл сылгы] икки буутун таһа бэчээт курдук эмэгэттээх буолар. «Кыым»
5. көсп. Киһи аҥаардастыы бас бэринэр, таҥара оҥостор киһитэ эбэтэр туох эмэ. ☉ Человек или предмет, которому поклоняются и который обожествляют, идол
Үптээх күлүгүн эмэгэт гынан үҥэрим, Астаах атаҕар таҥара гынан сүгүрүйэрим. Суорун Омоллоон
Урукку олохпутун биллэххэ, Ордук өйдүөхпүт бүгүҥҥүнү. Ол эрээри эмэгэт оҥостон үҥпэккэ, Үөрэтэрдии үөрэтиэх ол өрдөөҕүнү! Л. Попов
Бүгүн Уолл-стрит тахсар күнэ, сүгүрүйэр эмэгэтэ — дуоллар. Киниэхэ норуот хара көлөһүнэ, Кыһыл көмүс буолан, кутуллар. П. Тобуруокап
Эн оҕонньоруҥ баайдары эмэгэт оҥостон көмүскүүбүн диэн, талаһаны мүччү үктээрэй. М. Доҕордуурап
◊ Биэс уон икки күлэр (туос) эмэ- гэт — хаартыны хоһуйан этии. ☉ Эпитет игральных карт (букв. пятьдесят два смеющихся лика дьявола)
Биэс уон икки күлэр эмэгэтинэн көччүтэн, Күн сырдыгын устун Сырыттаҕым дии, оҕонньоор! А. Софронов
Уол аны атын дьарыкка — биэс уон икки туос эмэгэккэ …… ылларбыта. Далан
Мин биэс уон икки күлэр эмэгэт тугу диирин өтөрүбатары этэр эбээһинэстээх киһибин. И. Никифоров
Арыт-арыт, биэс уон икки туос эмэгэт биэрдэҕинэ, баһаарга суон эмээхситтэргэ баран аһаан-иһэн, сымнаҕас баҕайытык утуйан ылара. Н. Павлов
Туос эмэгэт — биэс уон икки күлэр (туос) эмэгэт диэн курдук. Маппыр туруорар хаартытын бэтириктээн, маастаан, холуоккалаан …… кубулдьутан-ибилдьитэн көрөрө да, туос эмэгэт Бадаайаптар тустарыгар бу сырыыга сылаанньыйбатаҕа. Л. Попов
Мин саҥардыы чороччу улаатыым саҕана аҕабыт тугун барытын туос эмэгэккэ матайдаан баран, бэйэлиин сүппүтэ. Ол аньыыта онон. С. Федотов. Хаарты эмэгэт — хаартыһыт хаартыга туһаайан «үп тэбэн биэрэрим, байарымтайарым, баарым-суоҕум, эрэнэрим эрэ эн» диэн үҥэн-сүктэн этэр тыла. ☉ Карта-матушка (обращение картёжника к своим картам с просьбой и надеждой на удачу). Хаарты эмэгэт! Халыҥ харчыта тэбэн биэр эрэ!
□ Хаарты эмэгэт биэрдэҕинэ, кимтэн даҕаны сүүйэри киһи кэрэйбэт баҕайыта. Н. Неустроев. Хатат эмэгэттээх — сылгыга баар буолар хатакка маарынныыр мэҥ курдук бээтинэ. ☉ Пятно на теле лошади, по форме напоминающее огниво
Тордохтоох хоҥуруулаах, орохтоох систээх, хатат эмэгэттээх, саба дьаҕыллаах, уулаах ньилбэктээх саһыл кэрэ [сылгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураанньыктаах хоҥуруулаах, Улаан ньуурдаах, Орохтоох систээх, Хаҥалас быччыҥнаах, хатат эмэгэттээх Сурулуур сур дьаҕыл Соноҕос атыыр сылгы. П. Ядрихинскай. Эмэгэт былыт — эмэгэккэ майгынныыр быһыылаах субу ардыах курдук уулаах хара дьоҕус былыт. ☉ Небольшое тёмное облако, готовое пролиться дождём, по форме напоминающее фигуру эмэгэт’а (изображение духа в виде человека)
Ардах, силбик бэлиэлэрэ — эмэгэт былыттар намыһах баҕайытык уһуннулар. М. Шолохов (тылб.). Эмэгэт дьаҕыл — сылгы саннын хаптаҕайыгар эбэтэр моонньугар эмэгэт ойуутун санатар кыра хараҥа бээтинэ. ☉ Маленькое тёмное пятно на шее или холке лошади, отличающееся по цвету от основной масти животного и очертаниями напоминающее фигурку эмэгэт’а
Бу сылгыларга айылҕаттан бэриллибит хос бэлиэ наһаа элбэх буолар. Сиһин ороҕо, сиэлин, кутуругун ардайа, кулгаах кэрэтэ, хаҥалас быччыҥнара, уулаах ньилбэктэрэ. Ону таһынан бар дьаҕыл, саба дьаҕыл, эмэгэт дьаҕыл баар буолар. Сылгыһыт с. Эмэгэт дьаҕыл диэн икки өттүгэр дьаҕыла олох кыра буоллаҕына этиллэр. ОМГ ЭСС. Эмэгэт куйааһа — киһи тыына-быара ыгыллар уот куйаас. ☉ Сильнейший зной, жара. Эмэгэт куйааһа сатыылаабыт. Эмэгэт кураан түөлбэ. — улахан кураан сут. ☉ Сильная засуха.
ср. алт. эмегендеры ‘антропоморфные изображения алтайского шаманского костюма’, алт. эмеген ‘почтенная женщина; старуха’, монг. эмэгэн ‘старая женщина, бабушка’