киллэҕэһинэ киирбит — улаханнык кыыһырбыт, киҥнэммит. ☉ Разозлиться, рассвирепеть, разгневаться
Киллэҕэһинэ киирдэ да, Кэргэнин сынньар дииллэрин Итэҕэйбэт этим. С. Руфов

туохт. Бэрт кыраттан, суолтата суохтан кыыһыр, тымтан бар. ☉ Разгневаться, вспылить из-за пустяка
Айыҥа ол ахсын ордук ордуоһуран, дьаамҥа сылдьар дьоҥҥо хабараан буолан испитэ. «ХС»

киҥэ-хаана алдьанна (холунна) — улаханнык абарда, уордайда, куһаҕан майгыланна. ☉ Сильно разгневаться, вскипеть яростью, стать злым, озлобиться
[Холуннарааччылары] Иһиттэхпинэ, Киҥим-хааным алдьанар. Күннүк Уурастыырап
Кэргэн-ханыы булбаккабын, Киҥим-хааным холунна. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Хаардаах тымныы тыаллан, силлиэр. ☉ Мести, пуржить, кружить (о метели, вьюге)
Кыһын кыыдааннанан кэлбитэ. П. Аввакумов
2. көсп., кэпс. Кыыһыр, силбиэтэн. ☉ Разгневаться, вспылить
«Аны маннык кэпсэтиигин бырах, биитэр мин дьиҥнээхтик кыыһырыам», — диэн Тоня кыыдааннанан турда. Н. Островскай (тылб.)

туохт. Кырыгыран туран кыыһыр, киҥнэн. ☉ Разгневаться, прийти в ярость
Хобороос күн аайы майгыта-сигилитэ уларыйан, эригэр кыыһырара-абарара эбиллэн испитэ. А. Софронов
«Маайа, тоҕо тыаҕа тахса сырыттыҥ диибин ээ?» — диэтэ Сэмэнчик эппэҥнии-эппэҥнии, сирэйэ кытаран хаалбыт, хараҕа уоттаммыт, илиитэ-атаҕа босхо барбыт, бэрт улаханнык кыыһырбыт-абарбыт. Н. Неустроев
Манчаары Баһылай эмискэ ойон турар. Кыыһырбыт-абарбыт көрүҥнээҕэ. Н. Якутскай

киил мас курдук кинэччи тартар фольк. — олус диэн кыыһыр (хол., олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Разгневаться, прийти в негодование (напр., о богатыре олонхо)
Киил мас курдук кинэччи тартарда. П. Ойуунускай
Бары абаран-сатаран, киил мас курдук кинэччи тартардылар. Н. Абыйчанин. Кинэччи тутун — дьоһуннаахтык чинэй-чынай. ☉ Держаться очень прямо, чуть откинув голову назад, сознательно придавать своей внешности заносчивый вид
Кинэччи туттан, …… Талба-нарын бэйэлээх [сэбин ылла]. П. Ойуунускай

наахара (хаанын) хаан нан (киллэр) — олус кыыһыр-абар, өһөспүт, өһүөннээхтик быыппаһыр. ☉ Край не озлобиться, разгневаться, стать злобно-упрямым (букв. кровь у него стала такая (чёрная), как у нахаринских я к у т о в )
Наахара хаанын хааннанан, …… си ри саары дьүһүннэнэн, …… тыл этэ олордо. ПЭК ОНЛЯ II
Наахара хааннанна, Чаҕаан дьүһүннэннэ, Хаана хамсаата. П. Ойуунускай
[ Дагдаҕар Баатыр:] Утар сар баар буоллаҕына умсарсыахпыт, өһүөннүүр баар буоллаҕына өлөр сүөхпүт, наахара хаанын хааннаныахпыт, өксүк сирэйин сирэйдэниэхпит. Далан
Кинилэр өссө Томороону бил бэттэр. Сабардамнары кытта күрсэр-харсар санааны ылынан, наахара хааммын киллэрэн сылдьабын. Болот Боотур

туохт.
1. Кыраттан кыыһыр, тымытын. ☉ Вспылить, разгневаться от чего-л. незначительного
[Кыыс Кыскыйдаан:] Үрүҥчэй субалаах Үтүөкэн барахсан Үөскээтэ диэхтээннэр, Ороммор уордайан Охсуһар буолбутум, Тэллэхпэр тэһииккээн, Тэһийэн сыппакка Тэбиэстэр буолбутум. П. Ойуунускай
Тимэх саҕа бэйэтэ Тэргэн курдук эһиннэ, Дэлби барда, тэбиэһиннэ, Көрдөһүүлээх эрэйдээҕи Көбдьүөрүйэ көбүөлээн, Көрүдүөргэ көҥүл үүрдэ. Күннүк Уурастыырап
Пётр Ильич, уокка арыыны куппуттуу, тэбиэстэн турбута. Р. Баҕатаайыскай
2. Туохтан эмэ эр ылан, эрдийэн эбии сэтэрэн, күүһүрэн биэр (хол., ырыа). ☉ Усиливаться, раззадориваться (напр., о пении)
Хайҕалтан быыппаста тэбиэстэн, Харса суох барыма, Сирииттэн сүөм түһэн, Сэнэнэ санаама. Күннүк Уурастыырап
Дьикти отуу иһиттэн Дьиэрэйэр кыыс ырыата, Гитараттан тэбиэстэн, Кылыһахтаан ыраатар. Р. Баҕатаайыскай
Таас биэрэгин сынньа, ууруу, Индигир устан дьэргэйэр. Киэҥ үөһэ, эмньик кулуннуу Тыалтан тэбиэстэн, өрө түллэр. Н. Босиков

даҕ.
1. Туох эмэ холкутук турарыгар эбэтэр ким эмэ кыбыллыбакка көҥүллүк сылдьарыгар сөбө суох, кыараҕас. ☉ Недостаточный по площади, объёму, тесный; узкий (о пространстве). Ыгым миэстэ. Элбэх киһиэхэ ыгым хос буолсу. Ыгым суол эбит: икки массыына утарыта аасыһыа суох
△ Ыга тутар, кээмэйинэн кыра (хол., кэтэр таҥас туһунан). ☉ Слишком плотно прилегающий, меньший, чем нужно, по размеру (напр., об одежде). Ыгым ырбаахы. Ыгым маайка. Ыгым бачыыҥка
2. Кыраттан да түргэнник кыыһырар, кыыһырымтаҕай, кыараҕас көҕүстээх; киҥнээх. ☉ Способный разгневаться из-за пустяков, раздражительный, вспыльчивый. Хабырыыс, бэйэтэ ыгым майгылаах киһи, ыга кыыһырбыт
□ Иккис итэҕэһим — ыгым соҕуспун
Кыраттан өһүргэнэбин. «ХС»
Дьахтар. Санаатыгар эрэмньитэ суох. Олус ыгым, киҥнээх. Этиһиик. «Чолбон»
3. кэпс. Бэрт ыксаллаах, суһаллык толоруллуохтаах, тиэтэллээх. ☉ Срочный, неотложный
Эчи бараллара да ыгыма, тиэтэлэ бэрт буолла. Болот Боотур
«Кэпсээниҥ, киирбит киһи? Ханнык ыгым наадаҕа Хараҥа түүн харахтанныҥ?» — Оһох кэннин хасыһа-хасыһа, Оҕонньор ээр-сэмээр ыйытта. «ХС»
Биир өттүнэн, ол ыксаллаах, ыгым, атын өттүнэн бириэмэни сиир, түмүгэ көстүбэт «көдьүүһэ суох» үлэ этэ. УДь

I
аат.
1. Уор-кылын, ис-иһиттэн уохтаах кыыһырыы; ис-иһиттэн кыыһырымтаҕай, куһаҕан, өһүргэс майгы. ☉ Ярость, злость, гнев
Ээ, дьэ киҥ да баар кырдьаҕаһа! Амма Аччыгыйа
Киҥэ тугунан диэлийэр. Р. Баҕатаайыскай
2. эргэр. Быһыы-майгы, майгы-сигили; бэрээдэк. ☉ Характер, нрав; поведение
Үтүө киҥ. ПЭК СЯЯ
Куһаҕан киҥнээх аҕабыыт дөйүҥү Сыҕаайап кинээс аньыытын этитэр. Амма Аччыгыйа
Баай Капитонов наһаа бардам, куһаҕан киҥнээх, таһыырдаах киһи этэ. М. Доҕордуурап
♦ Киҥин сиэппит — олус кыраттан да кыыһырар-тымтар. ☉ Чрезмерно раздражительный
Кэргэн дьахтар …… киҥин сиэппит баҕайы. М. Горькай (тылб.). Киҥҥин ыкка сиэт — сиэри таһынан кыыһырымтаҕай буол. ☉ Быть чрезмерно раздражительным, гневливым
[Эмээхсин] киҥин ыкка сиэппит. БТТ. Киҥ хаата — наһаа киҥнээх киһи. ☉ Чрезмерно вспыльчивый, гневливый человек
Киҥ хаатыттан аанньа киһи тахсыа суохтаах. Ф. Постников. Киҥэ алдьанар — улаханнык кыыһырар, куһаҕан майгыланар. ☉ Гневаться, раздражаться
Туоскун киҥэ биллэ алдьанан барда. Софр. Данилов
Эриҥ кымньыытын суохтааҥҥын, киҥиҥ алдьанар буоллаҕа дии. Ч. Айтматов (тылб.). Киҥэ киирдэ — кыыһырантымтан турда. ☉ Разгневаться, разозлиться
Тойоммут эмиэ киҥэ киирбит, сэрэниҥ. М. Доҕордуурап
Хобороос, киҥэ киирэн, …… кыыһы баттахтаабыта. А. Сыромятникова. Киҥэ холлор — бүтэйдии кыыһырар-тымтар; кыыһыран оргуйар. ☉ Быть охваченным глухой яростью; кипеть гневом, злостью
Эһэ киҥэ холунна. Суорун Омоллоон
Марба киҥэ холлон олорор. Күндэ. Ыт киҥэ киҥнээх — сиэрэ суох кыыһырымтаҕай. ☉ Чрезмерно раздражительный; яростный
Баай аймах бүтүннүүлэрэ ыт киҥэ киҥнээх буолаллар. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хыҥ ‘враждебный, злобный, злой (о взгляде)’, тур. кин ‘ненависть, вражда, месть’
II
тыаһы үт. т. Чуолкайа суохтук, бүтэҥитик диэрийэн иһиллэр тыас. ☉ Звякающий с низким глухим раскатом звук
[Куба] Хоҥ-куҥ, киҥ-клии, Доҕоруом, кэлиий нии. Суорун Омоллоон
[Чуораанчык тыаһа] «киҥ-киҥкиҥ». Н. Тарабукин (тылб.)