несов. 1. см. разостлаться; 2. (простираться) тэлгэнэ сыт, нэлэйэн көһүн; вдали расстилались поля ыраах хонуулар нэлэйэн көстөллөрө; 3. (стлаться) тэлгэн; дым расстилается по земле буруо сиринэн тэлгэнэр.

1) волочиться, тащиться; стлаться по земле (об одежде); ср. ныһылый=; 2) вытягиваться (при беге); атыыр сүүрэн норулуйда жеребец побежал, вытягивая голову вперёд.

1) стлаться, расстилаться, тянуться; алларанан түптэ буруота налыйар внизу тянется дым от дымокура; налыйбыт уһун платье очень длинное платье; 2) перен. ходить, двигаться тихо, плавно; хааман налый= идти шагом, не торопясь.

нареч. алларанан; дым стелется понизу буруо алларанан тэлгэнэ устар.

сов. бүрүлүн, бүөлэн, хаххалан; нёбо застлалось дымом халлаан буруонан бүрүлүннэ.

1. намылый диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Мин бэйэм биир дойдулааҕым Лука Сивцев диэн, дьахтар курдук намылыҥнаабыт холку уолу кытта аргыстастым. Н. Габышев. [Дьахталлар] таҥастара үҥкүү хамсаныытыгар сөп түбэһэн атын бэйэлээхтик намылыҥныыр. П. Л а м у т с к а й (тылб.)
2. көсп. Бытааннык, сыыйыллан тарҕан, оргууй сыҕарый (хол., былыт, буруо туһунан). ☉ Плыть, стлаться медленно, неспешно (напр., об облаках, о дыме). Киэҥ солооһуну үрдүнэн күөх буруо намылыҥныы устар. А. Фёдоров

туохт.
1. Күүскэ тарҕан, барыны бары сабардаа (хол., сыт, буруо туһунан). ☉ Насыщать, наполнять окружающий воздух (напр., о запахе, дыме)
Биэрэккэ сытыйбыт балык, түүнүгүрбүт табах сыта тунуйар. Амма Аччыгыйа
Түптэ сыта сири-дойдуну тунуйда, бары сааскы кэрэ сыты барытын баһыйда. Л. Попов
Буруо тунуйан, халлаан да, күн да баара биллибэт, биир кэм бүдүө-бадыа тумарык турар. В. Протодьяконов
2. Элбээн, дэлэйэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, разноситься (напр., о новостях); увеличиваться в числе, заполонять собой что-л. (о ком-л.)
[Туоскун:] Ол сонун обургу сири-сибиири тунуйбут буолуохтаах. Софр. Данилов
Күн диэн тыл Быраман дьыллартан бар-дьоҥҥо тунуйбут. Эллэй
Кумалаан хойдор, тулаайах тунуйар …… амырыыннаах дьыл ааҥнаан кэлэн эрэр буолбат дуо, доҕоттоор! Суорун Омоллоон
Үрүҥ бандьыыттар, сытыган от курдук, улууһу бүтүннүү тунуйан истилэр. В. Протодьяконов
3. Тэнийэн сабардаа, бүрүүкээ (хол., чуумпу). ☉ Заполнять, охватывать собой что-л., устанавливаться повсеместно (напр., о тишине)
[Киэһэ] Туох барыта утуйар, Нуурал, чуумпу тунуйар. Күннүк Уурастыырап
Туох утуйуох — Бары утуйда. Уоскуйуу долгураҥа Бу кэмҥэ тунуйда. Кыраһа к. Халлаан урсуна сабылыннар сабыллан, боруордар боруоран, ыастыйан, борук-сорук тунуйда. МС Т
4. Тарҕанан, элбэх киһиэхэ баар буол, сыһын (дьаҥ, куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Охватывать многих, распространяться (о болезнях, вредных привычках)
[Арыгы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕор-атас тумнубатын, Тумуу-сөтөл тунуйбатын! Күннүк Уурастыырап
ср. бур. тунаха ‘стлаться’, тув. дун ‘засоряться’

дьүһ. туохт.
1. Бытааннык үөһэ диэки сыыйыллан таҕыс (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Подниматься, тянуться вверх медленно, плавно (напр., о дыме, тумане)
Оһох, оһох аайыттан Унаарыйда күөх буруо. Эллэй
Ыал аайы титиик далыгар Ыраах буруо унаарыйда. С. Васильев
Табах хойуу буруота унаарыйар. Г. Угаров
2. көсп. Бытааннык, наҕыллык эҥээритэн саҥар. ☉ Говорить тихо, спокойно, неторопливо
«Кэбиһиҥ даа, мөккүһүмэҥ», — диэн унаарыйда ийэлэрэ. Амма Аччыгыйа. Лэкиэс Сэктээйэп саҥата унаарыйда: «Чэ, хонук сирбит диэки хаамсыаххайыҥ дуу?» Э. Соколов
Нарыйаан сахалыы саҥатын истэн чэпчээбиттии дьахтар үөрбүт куолаһа унаарыйда. Тумарча
3. көсп. Долгулдьуйан, хамсаан көһүн (өлгөмнүк үүммүт от туһунан). ☉ Колыхаться, волноваться (о сочной высокой траве)
Унаарыктыыр күөх от унаарыйда. ПЭК СЯЯ
Ойуулаах-мандардаах Отум-маһым Улаҕата биллибэт Удьур күөх муора буолан Унаарыйа долгуйа кутуллубут эбит. С. Зверев
4. көсп. Ыксаабакка, наҕыллык, аа-дьуо тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. спокойно, неторопливо
Абааһы бухатыыра Айталыын Куону үстэ үрэр. Кыыс унаарыйбытынан утуйан барар. Суорун Омоллоон
[Хоодуотап:] Оттон эн, Солко оҕо [киһи аата], тоҕо үлэлээбэккэ унаарыйа сылдьаҕын? С. Ефремов
Кини куба курдук устан, унаарыйан аастаҕына, биһиги имэрийэ көрөн эрэ хааларбыт. «Чолбон»
Тураҕас көҕөрө тардыллан турар хайалар диэки сүүрэн унаарыйбыта. «ХС»
5. көсп. Ыраахха диэри уһаан, синньээн көһүн. ☉ Растягиваться в длину, стлаться, тянуться вдаль
Ламма үрэх уҥуоргу мыраана баархаты сыыйа тарпыттыы, унаарыйан көһүннэ. М. Доҕордуурап
Оо, Талбаарытта үрэҕэ диэн көҕөрө унаарыйан үтүө да дойду эбит. Болот Боотур. Унаарыйа субуллан Өлүөнэ оргууй устар. Баал Хабырыыс

туохт.
1. Бытаар, холкугар түс, наҕылый. ☉ Не торопиться, не спешить, становиться спокойным, неспешным
Табалара …… эмиэ да бытаара налыйан бараллар, эмиэ да дьулуруйа түргэнник түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Баһыкаан ыгылыйдаҕын ахсын Даарыйа өссө бытаарар, налыйар. Н. Габышев
Нил Нестерович тугу эрэ суруйан бырдьыгыната олорон, Тихоны көрөөт, налыйан сэһэргэспитэ. Н. Босиков
2. Оргууйдук наллаан, дьоһуннаахтык хаамп, хамсан (киэҥ, халыйа сылдьар таҥастаах кэтит, киппэ киһи туһунан). ☉ Ходить, двигаться медленно, важно (о крупном, полнотелом человеке в широкой, просторной одежде)
Барыллыа тойон арай хааман налыйан кэлбит. Саха ост. I
Тойон-хаан [Тыгын] ар гыый налыйан Б э р т Х а р а д и э к и х а а мта. М. Ефимов
Хаҥас диэкиттэн хааман налыйан кэлэр, Хатыҥ кийииттэриҥ ханналарый? С. Васильев
3. Алларанан тарҕанан тэний (хол., былыты, буруону этэргэ); киэҥник тайаан нэлэһий. ☉ Стлаться, распространяться по низу (напр., об облаках); тянуться, простираться (напр., о долине)
Симэхтээх киистэлээх синньэ күөх сэппэрээк сиринэн тэлгэнэн налыйда. Күннүк Уурастыырап
Халлааны сабардыы халыйбыт най хара былыт сиргэ тиийэ налыйан турар. А. Бэрияк
Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов
Буруо аллара диэки налыйар эбэтэр букатын сир үрдүнэн тарҕанар. МЛФ АҮө
4. Аллара санньыччы түс, намылый. ☉ Свисать, спадать вниз
Ат сиэлэ-кутуруга сиргэ тиийэ налыйан турара. А. Сыромятникова
Аллара налыйбыт адаар сиэллээх Атыыр сылгы биэлэрин күөйтэлээн, Атын алааска аһата илдьэр. Эллэй
Оҕурсу күөх отторо налыйбыттар. В. Короленко (тылб.)
5. Бытааннык, сыыйа биир тэҥник сапсынан көт (кэтит, улахан кынаттаах көтөр туһунан). ☉ Лететь медленно, ровно, взмахивая широкими крыльями (о крупных птицах)
Улу у кө тө р аллара налыйан, аттыбар кэлэн «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
Өс киирбэх биир хаас сиргэ налыйбытынан барбыта. Н. Якутскай
6. Илиигин, атаххын босхо ыытан холкугар түһэн сыт, олор. ☉ Обмякнуть, иметь расслабленный вид
[Баһылай] олоро түһүөн баҕарбыт курдук, өндөйөөрү гынан баран, төттөрү налыйан хаалла уонна илиитин арыычча хамнатан, сапсыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Александр …… оронугар таҥас курдук налыйан сытар. М. Доҕордуурап
Ньургу һун утуйбуттуу налыйан …… хараҕын симэн сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
К ы р а к ы й кня гиня …… кэлэн, кириэһилэҕэ ор гууй налыйан олордо. Л. Толстой (тылб.)
7. Тыаһа-ууһа суох үүт тураан буол, чуумпуран иһийэн тур (айылҕа көстүүтүн, күн-дьыл туһунан). ☉ Затихать, замирать, стихать, успокаиваться (обычно о природных явлениях, погоде)
Мунду миинин курдук болоорхой бүтэй былыттаах, чуумпу, ичигэс күн налыйда. Н. Габышев
Харыйа ойуур налыйда Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Соҕуруу дойду хараҥа түүнэ налыйан турар. Т. Сметанин
Тула барыта налыйда, нуурайда. Киэһэ буолла. А. Фёдоров
ср. монг. налах ‘прислоняться, опираться; наклоняться; перекашиваться’, монг. далийх ‘клониться набок, быть неодинаковым, несимметричным’