рассыпчатый, сыпучий; сууралхай кумах сыпучий песок.

даҕ., кэпс. Сахсархай, көпсөркөй (үксүгэр буор туһунан). ☉ Рыхлый, рассыпчатый (обычно о почве)
Олордуу дириҥэ көбүркэй почваҕа аҕыс-уон сэнтимиэтиртэн итэҕэс буолуо суохтаах. ГСҮЦХ

I
даҕ. Элбэх бытархай чаастартан турар, көбдөркөй, бытархай. ☉ Состоящий из множества мелких частиц, рассыпчатый, рыхлый
Баараҕай дьиэни баһылыктаа, Күөмчүтэ суох көрсөн, Күр үбү күрүөлээ, көмүһүөм! А. Софронов
Күр муус көтөҕүллэн, үрэхтэр устан бардылар. М. Доҕордуурап
Өлүөнэ күр мууһа атырдьах ыйын ортото ааһан эрдэҕинэ ууллан бүтэр үһү. «ХС»
ср. монг. хүр ‘куча, множество’
II
тыаһы үт. т. Ыарахан туох эмэ эбэтэр бытархай эттик сууллар бүтэҥи улахан тыаһын үтүктүү. ☉ Подражание сильному глухому звуку падения какого-л. тяжелого предмета или множества мелких предметов обвалом.

даҕ. Дьиппинийбэтэх, чиҥэ суох, көпсөркөй (хаар, кумах туһунан). ☉ Неуплотнённый, рыхлый, рассыпчатый (о снеге, песке)
Балык кыстаан сытар уутун мууһун хомураҕа халыҥ уонна көмүрүөтүйбүт буолар диэн кэпсээччилэр. Кээтиис ону билэр. Ол иһин уймалас хаардаах хомурах тумсунан күрдьэн бурҕайбытынан барда. Айталын
Сүрүн тыраассаны туораан баран, кыайан чиҥии илик уймалас кумах устун биэс күн кэриҥэ айаннаабыттара. Тулхадыйбат д. Билигин хаар уймалас
Күһүөрү кыһын мэлдьитин маннык буолааччы. Киһи куба ньуолаҕын кэһэн эрэрин курдук. В. Санги (тылб.)

даҕ.
1. Таарыйдахха тохто сылдьар, сахсархай (хол., буору этэргэ). ☉ Рыхлый, рассыпчатый
Хата, бу дойду буора көпсөркөйө бэрт эбит, күрдьэх иҥнигэһэ суох киирэр. А. Данилов
Саҥа хаар көпсөркөй, үрдэ кыра да салгынтан үрэллэҥнии турар. И. Федосеев
Көпсөркөй кумахха мунньустубут уу үрдүк сиртэн аллараа халыйан …… оҥкучах сиргэ мунньустар, сыыйа күөл эбэтэр бадараан буола кубулуйар. «ХС»
2. Чиҥэ суох, хайаҕастардаах, быыстардаах, саастардаах. ☉ Неплотный; дырчатый; пористый
Ити боруодалартан сорохторо көпсөркөйдөр. СПН СЧГ
Күлгэри аҥардас тыҥатынан эрэ тыынар, онон сибээстээн тыҥата баҕа тыҥатынааҕар уустук, көпсөркөй оҥоһууламмыт. ББЕ З
Мас көмөрө …… көпсөркөй буолан, гаастары уо. д. а. куртахха-оһоҕоско үөдүйэр дьааттаах бэссэстибэлэри бэйэтигэр иҥэрэн ылан куртах-оһоҕос ыарыыта көбөрүн бопсор. КПИ СИиУо
3. кэпс. Хойуу, уһун, көп (туох эмэ түүтүн туһунан). ☉ Густой, пушистый, мохнатый
Хап-хара тииҥ көпсөркөй кутуругунан оонньоон …… сүтэн хаалбытын курдук санаабытым. В. Гаврильева
Күнүһүн аҥыры көрөр уустук. Тоҕо диэтэххэ, уһун көпсөркөй түүтэ адьас хомус дьүһүнүн курдук. В. Тарабукин
4. көсп., кэпс. Үчүгэйдик чочуллубатах; сааһыламматах; ыһыллаҕас. ☉ Без тщательной обработки; неупорядоченный; рыхлый
Эдэр ааптар «Ньургуһуннаах сурук» диэн бастакы кинигэтигэр үгүс көпсөркөй хоһооннор бааллара киһини хомотор. «ХС»

I
тыаһы үт. т. Туох эмэ чараас, хатан предмет (хол., түннүк тааһа, чараас муус) эмискэ быһа барар, үлтү ыстанар тыаһын үтүктүү. ☉ Подражание резкому треску, хрусту нетолстого хрупкого предмета (напр., стекольного листа, тонкого льда). Түннүк тааһа кыр гынна
II
даҕ.
1. Бытархай, үлтүркэй; тохто сылдьар, бытархай. ☉ Мелкий, мелкозернистый, рассыпчатый, сыпучий
Тыйыс да, модун да туманнаах бэйэкэҥ, Кыр мууһуҥ кырылаан, атахпар сытаҕын. Болот Боотур
Уйаларын арыйбыта кыр курдук манньыат буолла. Т. Сметанин
Үөһэттэн аллара кырылыы Тохтоллор көһөҥө, кыр таастар. И. Федосеев
Кыр кумахтан өтүү хатар, устар ууну сомоҕолуур аптаах тыллаах, илбистээх санаалаах буоллун. «ХС»
III
кыр өс — олус хабараан, эйэлэспэт өс. ☉ Непримиримая, ярая вражда
Дьэ, хата, урукку олоххо кыр өһүн биллэрбитинэн сылдьар киһи. Амма Аччыгыйа
Мин түмнүм ол дойдум ынчыгын, хараҕын ууларын самыырын, Батталга кыр өһүн, кырыыһын, көҥүлгэ тапталын кыымнарын. Эллэй; кыр өстөөх — эйэлэспэт, хаан өстөөх. ☉ Заклятый, ярый враг
Хайа кэмтэн саҕаламмыта, туохтан төрүттэммитэ биллибэт да, кинилэр [Уйбаныаптар] кыр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Мантан ыла Саһыл Эһэлиин кыр өстөөх буолтара үһү. Суорун Омоллоон
Киһиаймах кыр өстөөҕө — фашизм бүтэһиктээхтик урусхалланыар диэри буойун илиититтэн аптамааты ыһыктыбакка сэриилэспитэ. «Кыым»; кыр этиһии — дьаныардаах, өһүөннээх тохтообот этиһии. ☉ Громкая, отчаянная ссора, спор, скандал
Мунньаҕы бэрээдэктээх соҕустук ыытан иһиэххэ. Күн ыраахтааҕы көмүскэлигэр ааттаах буолан баран, кыр этиһиинэн айаннаан иһэбит. М. Доҕордуурап
ср. туркм. кыр ‘ярый враг; чужой; дикий’

даҕ.
1. Чиҥэ суох, көбдөркөй, ыһыллаҕас. ☉ Неуплотнённый, рыхлый, рассыпчатый (напр., о почве). Сахсархай буор. Сахсархай от
□ Оҕуруот култууралара чиҥээбэт сахсархай буору сөбүлүүллэр. ФНС ОС
Субурҕаттан утары кэбиһиигэ төһө да сахсархай от ылыллыбытын иһин үлэ сыыкыла түргэтиир, оҥорумтуота үрдүүр. ПАЕ ОС
Ноһуому …… кыра чөмөхтөрүнэн сахсархай гына тохпуттар. Г. Николаева (тылб.)
2. көсп. Үчүгэйдик ыпсыбатах, көтүмэх оҥоһуулаах. ☉ Неподогнанный, сделанный небрежно, некачественно (напр., о строении). Сахсархай тутуулаах дьиэ
□ Оҥочобут ыпсарыыта сахсархай соҕус дуу? М. Ефимов
△ Үчүгэйдик чочуллубатах, ыпсаҕайа, тупсаҕайа суох (хол., уус-уран айымньыны этэргэ). ☉ Недостаточно отточенный, «сырой» (напр., о литературном произведении)
Хоһоон бэйэтигэр сөбө суох формалааҕа, үгүс сиринэн сахсархайа көстөн кэлбитэ. «ХС»
3. көсп. Саарбах, бутуллаҕас (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Незрелый, несовершенный (напр., о мыслях)
Сахсархай санаабын Сааппакка, саллыбакка саҥарар саҥнаахпын. А. Софронов
Өр үөрэнэн, Үгүстүк үтүрүһэн Үллэмэй кинигэттэн Өйү итигэстэспитэ, сахсархай санаата Сааһыланан испитэ. С. Васильев
4
чачархай 1 диэн курдук. Александр Петрович мичээрдээн сахсархай маҥан бытыга ибигирии хамсаталаан ылла. Амма Аччыгыйа
5
көр сахсаҕар. Мэкчиргэлэр сымнаҕас уонна сахсархай түүлээхтэр, онон тыаһа суох көтөллөр. ББЕ З. [Салааска] аттыгар сахсархай түүлээх бараан сонноох Валерка уонна Пантелей көһүтэ тураллара. Ю. Сотник (тылб.)