растирать, раздавливать; хортуосканы ньуосканан ныһый = растереть картофель ложкой; отону ныһый = давить ягоды; выжимать сок из ягод.

1) толочь, растирать что-л. пестом; 2) перен. разг. делать что-л. очень неуклюже, неумело.

туохт. Соҕоҕунан сыс. ☉ Толочь, растирать что-л. пестом
Сайын кылааттаммыт түүтэхтэри мууска сынньыахтааххын эбэтэр түүтэҕи дьиэҕэ киллэрэн куоластаан кэлиигэ соҕохтуохтааххын. И. Аргунов

несов. что 1. сот, аал; не три глаза хараххын сыбаныма; 2. (растирать) мэлий, кырбаа, кээбиллээ; тереть краски кыраасканы мэлий; тереть морковь моркуобу кырбаа; 3. и без доп. (причинять боль) (быһа) аал; сапог трёт ногу саппыкым атахпын аалар.

1) мести, подметать; олбуору илбий= мести двор; 2) гладить; көҕүлүн илбийэр , кэтэҕин бы пар погов. чёлку гладит, а загривок режет (о льстеце, лицемере); 3) в сочет. с названием частей тела означает делать массаж, растирать; ипин илбий= растереть живот.

туохт. Илиигинэн сирэйгин күүскэ сотуолаа. ☉ Тереть, растирать руками лицо. Кини оронуттан оронон тураат, ытыһын хаптаҕайынан сирэйин ньууххайдыыр үгэстээҕэ
□ Мэхээс тыс үтүлүгүн көхсүнэн сирэйин ньууххайдаат, хараҕын быһыта симмэхтээтэ. В. Протодьяконов

туохт. Күүскэ аал (хол., сирэйгин). ☉ Сильно тереть, растирать (напр., лицо)
Биһиги эмиэ, хаайтаран хаалбыты өрө тарпыттыы, саҥа таһааран ытыы-ытыы, ийэбит түһэҕэр сирэйбитин ньуххайабыт. П. Аввакумов
«Тыраахтары сиэбиккит, арыгыһыт!» — Айняри үөгүлүүр, уһугуннараары тырахтарыыс сирэйин хаарынан ньуххайар. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт. Тугу эмэ биир өттүттэн сыҕаллыар диэри хаптаччы баттаа, ньалбаччы ас. ☉ Раздавить, сплющить
Бадараан буолбут суолу дэлби ньыҕайан, хаспах оҥортоон тыраахтардар, массыыналар быыгынаһаллара, сыыгынаһаллара. Далан
Зорин …… ыараханыараханнык үктэнитэлээн, остуолга тиийэн пепельницаҕа бөппүрүөскэтин төрдүгэһин ньыҕайда. Софр. Данилов
ср. монг. нухах ‘мять, разминать, растирать, размешивать, тереть, протирать’, хак. ныхы ‘с силой надавливать, давить, нажимать, утрамбовывать’

I
туохт. Бытааннык, ыараханнык сиринэн сыыл, сыылын. ☉ Передвигаться очень медленно, ползти (напр., о транспортном средстве)
Кыракый, мөлтөх күүстээх борокуот, бэрт өр өрө сынан, Маача анныгар халлаан сырдыыта тиксэр. Н. Якутскай
Уон массыынаттан иккитэ олох хаампат. Үһэ нэһиилэ сынар. Н. Апросимов
Оптуобустара ыарырҕаппыттыы бирилии-бирилии туруору хайаҕа эрийэ-буруйа тахсар суолунан бытааннык сынар. «ХС»
II
туохт.
1. Туох эмэ бөдөҥбөдөҥ сылдьары ибилитэ баттаан илдьирит, илдьи мэһий, ныс. ☉ Растирать, толочь, размельчать что-л. Оҕонньор кыракый үөһү ньуоскаҕа, мииҥҥэ сынна. А. Сыромятникова
Эбэм хортуоппуйу сынар иһиккэ хортуоппуй сына олорбута. М. Горькай (тылб.)
2. Илдьи тэбис, тэпсэн аас (туох эмэ улаханы, ыараханы этэргэ). ☉ Давить, сокрушать на своём пути (о чём-л. массивном, тяжёлом)
[От охсор массыына] алааспыт бэттиэмэтин уонна ньалҕайын бүтүннүүтүн сынан кэбиспит. Р. Кулаковскай
Сыарҕалар сыҥаахтара эмиэ көмүрүө хаары сынан истилэр. И. Никифоров
♦ Быаргынан сын — быаргынан сыыл диэн курдук (көр быар)
Мууска иккиһин аны илиибин быластаан, атахпын чиккэччи тэбэн баран, быарбынан сынан киирбитим. С. Никифоров. Соппуруон, дэҥнэнэн баран, көс аҥаарын кэриҥэ сири быарынан сынан кэлбитин бары сөрү диэн сөхтүлэр. «Кустук»
◊ Сынан көр — тугу эмэ үчүгэйдик болҕойон, сирийэн көр. ☉ Внимательно, тщательно рассматривать что-л. Барахсаным, сынан көрдөххө, нарынын, холкутун! Суорун Омоллоон
Урут өлбүт хааһы бу диэн үчүгэйдик сынан көрбүтүм суоҕа. АВК ДьСҮ
ср. хак. сын ‘ломаться’, каракалп. сыныу ‘изломаться’, ДТС сын ‘ломаться’, тюрк. йанч ‘измельчать, раздроблять’

туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ бигээн көрөрдүү туппахтаа, мускуй, ыгыта тут. ☉ Мять, сжимать, щупать что-л., слегка придавливая
Тээллэриис аан аттыгар турар сириттэн хамсаабата, тарбыйах сонун тэллэҕин убахтаата. И. Гоголев
Табунанов диэн кырдьаҕас оҕонньор сөбүлэһэн убаҕас бытыгын убахтаата. М. Доҕордуурап
Киэһэ утуйарыгар, тахсан киирэ сылдьан, уол сүгэһэрин убахтаан көрдө. «Чолбон»
△ Эмтиир-томтуур сыаллаах ким эмэ ыалдьар миэстэтин имэрий, массаастаа. ☉ Массировать, растирать тело кому-л. с лечебной целью. Ынах синньин убахтаа
□ Микиитэ орону оҥорон, тойонун сытыаран баран, атаҕар сытан, муус тымныы, дар-уҥуох атахтары илиитинэн убахтаан, сылыппытынан барда. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Түргэнник, тиэтэллээхтик сууй, мускуй (таҥаһы). ☉ На скорую руку стирать, полоскать, жулькать что-л. в воде (напр., бельё)
Ырбаахылаах ыстааны уонна биир баркы сыыһын төһө гыныай, начаас убахтаата. Таһырдьа таһааран чиэс мастарга ыйаталаата. Айталын
Сорудаҕы ылбыт кыыс баартыктары бэрт тиэтэлинэн мыылалаах ууга өскүөрүтүн убахтыы түһээт куурдан аҕалбыт этэ. «Кыым»
3. көсп. Күүскэ, сытыытык быһыта тутан, кымаахтаан ыарытыннар. ☉ Сжиматься, спазмировать, вызывая болевые ощущения (напр., о мышечных тканях внутренних органов)
Доруобай киһи ыалдьара, убахтаан түһэн, омуннаах буолар эбит этэ. Р. Баҕатаайыскай
Дьулустаан эрчиллэ сырыттаҕына эмискэ иһэ ыарыйда. Урут эмиэ хас да төгүл быһыта убахтаан ыалдьыталыы сылдьыбыта. Э. Соколов
Ымсыы [киһи хос аата] баҕар, аны өлөн хаалыа: быар таарымтата кутталлаах ээ, начаас илдьи убахтаан кээһээччи. «ХС»
4. көсп. Кими-тугу эмэ илдьиритэ ыстаа, сэймэктээ (ыты, кыылы этэргэ). ☉ Загрызть, задавить кого-л. (о собаке, хищном животном)
Ыт Түүлээхтэн [киһи аата] арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
Ытым үүскэ иккиһин кэлэн үрдүгэр сапта түстэ да, хабарҕатын убахтаабытынан барда. Я. Семёнов
Сааҕа таптарбыт ийэ эһэ, сытан ыарыытын аһаран баран, ирдээн кэлэн, туох да сэрэҕэ суох утуйа сытар уолу киирэн убахтаан кэбиспит. «ХС»
ср. тюрк. убак ‘мелкий, размельчённый’, уҕ ‘мять’