равн.-кратн. от өгдөй= 1) пытаться встать, слегка приподниматься (несколько раз); өгдөҥнөөмө, оҥочоҕо ууну бастардыҥ не приподнимайся, лодка зачерпнёт воды; 2) перен. быть излишне беспокойным, вмешиваться во всё, реагировать на всё.

алы гын = смягчать, сглаживать; алы гынан этэр он говорит (так), сглаживая (напр. свою резкость); алы буол = диал. не реагировать, не обращать, внимания на что-л., не замечать чего-л. (благодаря привычке); стать равнодушным к чему-л. надоевшему.

туохт., кэпс. Түргэнтарҕан туттунуулаах буол, дьорҕооттук, омуннаах-төлөннөөх баҕайытык саҥариҥэр, хардар. ☉ Быстро реагировать на всё, говорить запальчиво, горячо (о темпераментном человеке)
Никита оҕонньор обургу сулустанан түһэн, этиэх иннинэ этэн, барыга бары кыһанан, кыра даҕаны энчини барытын аахпахтаан, Мирону дьулатара. «ХС»
Амма баһын киһитэ чорбоҥнообут, сулустаммыт киһи кэлэн, дьэ, айдаан бөҕөнү тардан эрэр. КАЕ ДДК

туохт. Туохтан эмэ олус соһуйан улаханнык саҥа таһаар, туох эмэ диэн бар гыннар. ☉ Громко реагировать на что-л., сильно удивившись или испугавшись
Даҕанчаны тула кэтитсинньигэс, маҥан-хара, бытыктаах-бытыга суох дьиктиргээбит араас сирэйдэр өҥөҥнөспүттэрэ, онтон-мантан соһуйбут-өмүрбүт саҥалар иһиллибиттэрэ. Далан
Кэпсээбит сонунун кэргэнэ соһуйа-өмүрэ истибэтэҕиттэн Дайыыла хайдах эрэ иһигэр кыһыйа санаата. Софр. Данилов
«Хайа, бу тоҕо үүртэлээтэ?» — диэн ол дьон балаҕантан тахсааччылары соһуйа-өмүрэ көрсүбүттэрэ. В. Гаврильева

туохт.
1. Халбарыйан биэр, таптарыма. ☉ Увернуться, уклониться, отклониться от чего-л.
Мэник Мэнигийээн тайаҕын мүһэтинэн быраҕан саайар. Анарааҥҥыта аһаран биэрэр. Суорун Омоллоон
Бэрт Хара иҥиннэрбэккэ кымыһы иһэ олордоҕуна, Дыгын баай бэйэтэ сытыы кылыһынан сырбатар да, Бэрт Хара аһаран биэрэр. Саха фольк. Саргылаана халбарыс гынан аһаран биэрэбин диэн олоппоһуттан охто сыста. Софр. Данилов
2. көр атаар
5
Мин бэйэм даҕаны Сөдүөрэни көрбөккө аҕыйах хонугу аһарарбын тулуйбат буолан хаалбытым. Эрилик Эристиин
Уолаттар уһун түүнү быһа күө-дьаа кэпсэтэн, тустан хадьыктаһан, сырсан битигирэһэн аһарбыттара. И. Федосеев
3. Урут ситиһиллибиттээҕэр үчүгэй түмүгү көрдөр, тугу эмэ куоһара оҥор, толор. ☉ Показывать результат, превосходящий ранее достигнутый, превышать установленную норму
Үлэҕэ турууга Өкүүчэ бастаата Бүгүҥҥү нуорматын Үс төгүл аһарда. Саха нар. ыр. III
[Баанньа] ууруллубут туоһу лаппа аһарыа эбит да, дубук чугуулаан, кыратык аһарда. В. Чиряев
♦ Киһи аатыттан аһар — кими эмэ киһи дьүһүнүн сүтэрэр гына улаханнык кырбаа эбэтэр атаҕастаа. ☉ Сильно избить или обидеть кого-л. до потери человеческого облика
Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, Уйбаан Маайатын букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
«Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа», — диэн айан киһитэ, сүбэлии-сүбэлии, хара бытыгын ыырааҕын быыһынан туора-маары сыыйынна. Эрилик Эристиин
Уйбаан Дуруһаалап этэригэр дылы, Микииппэрэп кинээс баайынан абылаан, умса сөрөөн, киһи аатыттан аһарда. М. Доҕордуурап. Кулгааҕын таһынан (уһугунан) аһар — аахайыма, суолта биэримэ, болҕомтоҕун уурума. ☉ Не принимать во внимание, не реагировать, пропускать мимо ушей
Киһитэ этэрин букатын итэҕэйбэтэр да, Оҕотоойоп итини барытын кулгааҕын таһынан аһарда. Софр. Данилов
Катерина Павловна, итини барытын иһиттэ гынан баран, болҕомтотун уурбакка, кулгааҕын таһынан аһаран кэбистэ. Н. Лугинов

туохт.
1. Кумаары үүрэн сапсый, дэйбиирдээ. ☉ Отгонять комаров
Ыл, кэл эрэ, көхсүбүн кумаардаа. Түүнү быһа утуйбакка кумаардаан таҕыстым. — Сүөһүлэр күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. «ХС»
2. Тэһииргээ (үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Страдать от укусов комаров (обычно о рогатом скоте)
Сүөһүлэр кумаардаан үүттэрэ тарпыт. — Кыыс …… үөгүлүүүөгүлүү …… оҥочо диэки кытаанах сииктээх кумаҕынан кумаардаабыт табалыы ыстаммыта. Н. Габышев
3. көсп., кэпс. Кимиэхэ-туохха эмэ кыһан, суолта биэр, кими-тугу эмэ аахай (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Беспокоиться о чем-л., обращать внимание на что-л., придавать значение чему-л. (обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Дьаакыбылап Кулуба маҥнай утаа кыра уол күрээбитин соччо кумаардаабатаҕа, сылгылаппатаҕа даҕаны. Н. Якутскай
Дьаҕараан кинээс ойоҕо Долгун Боскуо кыһыл оҕо өллөҕүнэ уҥа-уҥа ытыыра, оттон бу үөрэхтээх, өйдөөх-санаалаах бастыҥа Киэсэ курдук оҕо өлбүтүгэр кумаардаабата даҕаны. Эрилик Эристиин
Буруйданааччы холкута мустубут дьону сөхтөрөр. Кинилэр көрдөхтөрүнэ, киһилэрэ кумаардаабат да курдук туттар. П. Филиппов
ср. тюрк. кумар ‘соблазн, азарт’, кумарлан, комарлан ‘входить в азарт, увлекаться, пристраститься’
♦ Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт — туохха да кыһаммат, кими, тугу да болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не обращать внимания, не реагировать, не замечать
Ыстапаан туохтан ытыырын түөрэ кэпсээн биэрбитэ. Онуоха бу турар оҕолор кини эрэйигэр-кыһалҕатыгар төрүт да кумаардаан көрбөтөхтөрө. И. Никифоров
Кинини көрсөн баран, киниэхэ да, кини саҥа бостуон көстүүмэр да кумаардаан көрбөтөх Таня өйүттэн арахсан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Ян] ийэтэ мөҕөр-этэр тылларыгар кумаардаан да көрбөтө. «Чолбон». Тэҥн. кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот

сыһ.
1. Улахан ыйааһыҥҥынан аллара диэки баттаан (хол., үктээ). ☉ Тяжело, грузно (напр., ступать)
Атах тыаһа ыараханнык үктэнэн хостон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Пуд Ильич …… ыараханнык түөһүллэн оннуттан турда. Далан
Стёпа аргыый санньыҥнаан киирдэ. Олох маска ыараханнык олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп. Киһи өйүн-санаатын баттыыр курдук, ыарыылаахтык, охсуулаахтык. ☉ Больно, тяжело, тягостно (реагировать на что-л.)
Кэпсээни ааҕан баран Микиитэ ыараханнык мунчааран олордо. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэччэ сыл бостууктаабыт оҕонньорбун, үлэбиттэн уурайарбын ыараханнык саныыбын. С. Окоёмов
Дьахтартан түөскэ анньыллыбатах буолан ыараханнык да ылынным. «Сэмсэ»
Дьэбдьиэ бэйэтин хоһооннорун ааҕар. Кириитикэни, ыараханнык да буоллар, ылынар. «Кыым»
3. көсп. Улаханнык эмсэҕэлиир курдук, күүскэ (хол., ыарый). ☉ Тяжело, очень серьёзно, опасно (напр., заболеть)
Бэйэтин уончалаах уолчаана ыараханнык ыалдьан [балыыһаҕа] киирдэ. Амма Аччыгыйа
Үс чаас саҕана ыараханнык оһолломмут суоппары милииссийэ массыынатынан аҕаллылар. Н. Лугинов
Ийэбит Татьяна миигин ыараханнык оҕолонон баран хаана баран тута өлбүт үһү. ХБИДК
4. көсп. Күүскэ, ис-искиттэн дириҥник (хол., тыын). ☉ Тяжело, горестно, тяжко (напр., вздыхать)
Суолга сытар киһи сотору-сотору бэрт ыараханнык ынчыктыыр. Н. Якутскай
Татьяна Иннокентьевна кэргэнин санаан ыараханнык үөһэ тыынна. А. Никифорова
Анатоль ыараханнык бахсырыйан ытыыр. Л. Толстой (тылб.)
5. көсп. Ыарахан сыанаҕа, сыаналаахтык. ☉ Дорого
Мин бэйэ дьонугар, доҕотторбор ыараханнык сыаналыыр санаам суох. Суорун Омоллоон

I 1) кровь || кровяной; кровавый; хаан эргийиитэ кровообращение ; хаан барыыта кровотечение; хаан баттааһына а) кровяное давление; б) разг. гипертония; хаан туруута кровоподтёк; хаан өҥө (или өҥ) кровавый цвет; хаан кыһыл кроваво-красный; хаан тохтуута кровопролитие; 2) перен. кровь, близкое кровное родство || кровный; кровнородственный; биир хаан дьон они одной крови; хаан уруу а) кровное родство; б) кровный родственник; хаан тардар (или тамайар) кровь говорит в ком-л. (о проявлении чувства кровного родства); хаан хаантан хаалыа (или көтүө) дуо? разве кровь отстанет от крови? (говорится о человеке, унаследовавшем отрицательные черты характера отца, матери или какого-л. родственника); 3) цвет лица; хаана нууччалыы у него русское лицо; хаана ыраас у него лицо светлое, он светлолиц; 4) перен. разг. нрав, характер; кини хаана итинник у него такой характер; 5) кровяная колбаса # күүстээх (или тоҥ, уордаах) хааҥҥын көрдөр = разг. сердиться на кого-л.; раздражённо реагировать на чьи-л. слова или поступки; кыыс хаана киирбит к ней вернулась девичья кровь (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет); кыыһырар хаана суох киһи или кыыһырар хаан диэн суох киһитэ разг. он никогда не сердится, всё переносит (букв. у него нет сердитой крови); өйдөөх хаан разг. а) здравый ум; б) внимательность; өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй пиши внимательно; хаана алдьаммыт разг. у него кровь испорчена (говорится о человеке, имеющем какую-л. тяжёлую душевную травму и болезненно переносящем всё, что напоминает ему об этом); хаан аҥардаах смешанной породы, полукровка (о животном); хаана-баапа суох хаалыма разг. ответить каким-л. образом на обиду, в какой-то мере отомстить обидчику; хаана буһан (или хойдон) разг. в гневе, в ярости; хаан олбохтоох кровавый (запятнавший себя кровью многих жертв); хаан оонньооһуна а) нездоровый румянец; хаана сирэйигэр оонньуур эбит у него нездоровый румянец; б) аффект; хаан өстөөх кровный враг; хаан өстөһүү кровная вражда; хаан хааҥҥа кровь за кровь; хаанын кэс = проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.; булт хаанын кэспит эрэ киһи разг. дичи он убивал премного; хаанынан ытаа = плакать кровавыми слезами; плакать по утраченному; хаанын уулаа = пить чью-л. кровь (т. е. жестоко эксплуатировать); хааҥҥа суун = обагрить себя кровью; хааҥҥын тох = проливать свою кровь за кого-что-л.; хааҥҥын хамсат = краснеть (от стыда, волнения и т. п.).
II частица усил. выражает усиление признака предмета, часто с почтительно-восторженным оттенком: кыһалҕа хаан үөрэттэҕэ нужда-матушка научила; тойон хаан киһи почтённый внушительный человек; хотун хаан дьахтар солидная важная дама; эдэригэр уола хаан этэ он в молодости был славным малым; сор хааммын сордоото он меня изрядно измучил.

туохт.
1. Туох эмэ ахсааннаах оонньууга, төттөрү сүүйэн, сүүйтэриигин төннөр, тэҥнээ. ☉ Иметь ответный результат, успех в играх со счетом, отыгрывать. Биир кыайыыгын боруостаатым
2. кэпс. Ким-туох эмэ үтүөтүгэр хардар, үтүөтүн төлөө. ☉ Отвечать на чьи-л. добрые поступки, отплачивать
Бу уһуктаахтан ортохпуна, түрбүөннээхтэн төлөрүйдэхпинэ, кэнэҕэс үтүөтүнөҥөтүн боруостуом. «Чолбон»
Уйбаан, санаа, Дьиэҕэр аҕалбыт манньабар Өллөхпүнэ хойут, баҕар, Саалтыырбын ааҕан боруостуоҕуҥ. Дьуон Дьаҥылы
Уйбаан! Айыыны этээхтиигин ээ... Үтүөлээхпэр мөкүнэн боруостаатаҕыҥ. Эрилик Эристиин
3. Туох эмэ кыһарҕаны, накаастабылы толор (оҥорбут буруйуҥ сотулларын курдук) эбэтэр тугунан эмэ буруйгун суун. ☉ Быть полностью наказанным (за преступление и т. д.) или искупать вину, грех
Бу киһи били түөрт сыллааҕыта Маарыкчаантан, буруйун боруостаан барбыт Щербань хохол уола эбит. Эрилик Эристиин
Кини, бандьыыттаабыт буруйун-сэмэтин боруостаан, кэлин бу учаастак төһүү үлэһитэ буолар. С. Федотов
Алҕаһаабыккыт. Кэһэйиҥ! Алҕаскытын суобас суутун иннигэр боруостуоххут. Н. Лугинов
4. кэпс. Тугунан эмэ (хол., үлэлээн) туох эмэ сыанатын, суолтатын толуй. ☉ Оправдывать (своим поведением, трудом) что-л. (напр., затраты на содержание); стоить по своему значению, качествам кого-чего-л.. Киһи эрэйин боруостаабат үлэ
□ Учуутал килиэбэ — эрэйинэн кэлэр килиэп
Ол эрээри ити килиэби чахчы боруостаатым дии саныыртан ордук улахан дьол суох! Софр. Данилов
Таҥыннарар таҥаспытын, аһатар аспытын боруостаабат үлэһит этэ. Н. Якутскай
Эбэбитин биһиги икки илиибитинэн ылабыт. Аҥаардас уопутунан, сүбэтинэн даҕаны биир киһини боруостуо дии саныыбыт. Суорун Омоллоон
5. кэпс. Туох эмэ иннигэр эбээһинэскин, иэскин толор, төлөө. ☉ Выполнять свой долг перед кем-чем-л.
Оттон эһиги бары миигин батыстаххытына, Ийэ сиргитигэр иэскитин боруостаатаххытына, Мин көмүллүбүт ииммин кини булуоҕа, Мин мэҥэ тааспар суруллан уоскуйуоҕа. С. Данилов
Баабыр, өбүгэлэр үгэстэригэр сүгүрүйэр иэһин боруостаабыт киһи быһыытынан, умуһах диэки аргыый, ол эрээри чиҥ-чиҥник хардыылаабытынан барда. Н. Заболоцкай
6. кэпс. Ким эмэ тылыгар эбэтэр туохха эмэ хардар, хоруйдаа. ☉ Отвечать на чьи-л. слова или на что-л., реагировать. Киһи ыйыттаҕына эппэт, күлэн эрэ боруостуур
□ Кини хоодуот уолчаан: Икки-үс эрэ сэриилэргэ Эрэл соҕустук кыайарга, Көтүтэн өстөөххө тиийэргэ, Күлэн буомбаҕа боруостуурга. А. Пушкин (тылб.)
♦ Иэһин (иэһи) боруостаа көр иэһин төлөө
Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, халыҥ тириитин хайытан, хараҥа хаанын тоҕон, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
Аата, биир иэһин боруостаатаҕым. Суорун Омоллоон
Туллай ааһа көтүтэн иһэн, иэс боруостаһан, Чылбыаны эмиэ сирэйгэ кууһуннарбыта. И. Федосеев

I
1. аат. Сүөһү, кыыл төбөтүгэр үүнэн тахсар судургу эбэтэр салаалардаах ураты үөрбэ уҥуох. ☉ Рога
Таба муоһа. Бараан муоһа.  Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Чубуку] таастан-тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
Сүөкүлэ быыс үрдүнэн сирэйэ ньолойон, муоһа адаарыйан турар ынаҕы ыйан кэбистэ. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Муостан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из рога, кости
Үгүс аадырыһы, араас муос оҥоһуктары бэлэх биэр биттэрэ. Суорун Омоллоон
Тэһийбэтэҕинэ, Кирилл Иванов бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын муос уктуур, кыынныыр, ыаһынан ойуулуур. Н. Габышев
♦ Муоска бэрдэр (оҕустар) — кимтэн-туохтан эмэ утары улахан хардата ыл (кэһэйэр гына). ☉ Получить сильный отпор, жестокий урок
Уол адьас ыыра ба тан кэбиһиэн, ити кэлин күүскэ этиллибит «ким эппиэттиэй?» диэн көхөлөһөр тыллартан муоска оҕустарбыкка дылы мултуйа түстэҕэ дии. Н. Лугинов
Сидоров Ганя, кырдьыгын эти тэн, муоска бэрдэрэн, тута баттаан туран сымнаата. И. Никифоров
Түүҥҥү сэриигэ Абаҕа пионердарын утарсыыларыгар кэтиллэн, муоска бэрдэрэн, үрүҥнэр атахха биллэрбиттэрэ. Б. Лунин (тылб.). Муоска түһэр — киһиэхэ хара ааныттан суоһурҕана тоһуй. ☉ Встре тить в штыки. Муоскунан-туйах хынан көрүс — тугу эмэ күүскэ утар, ылы ныма. ☉ Оказывать сильное сопротивление, быть совершенно несогласным; соотв. встречать в штыки
— Ээ, арба даҕаны до ҕор, били хаһыакка ыстатыйаҕын туох диэн то йоннуулларый? Ылыннылар дуо? — Ылы ныахтара баара дуо? Унаа рап муо һунан-туйаҕынан кө рүстэ, — д ии т ү с т э С а рд а а на. «ХС». Муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха — толлубакка тэҥҥэ ааҕыс, киирсис. ☉ соотв. око за око, зуб за зуб
Сэрии буоларын кытта, норуот бүттүүн өстөөҕү үлтү охсорго тулхадыйбат биир бигэ санаанан, «муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха» диэн, өрө күүрэн турбута. Л. Габышев. Муостаас курдук — кытаанахтык, халбаҥн а а б а т т ы к ( эт, саҥар). ☉ Твёрдо, непоколе бимо
Эмээхсин ыалдьыттарын муос-таас курдук саҥарталаата. Болот Б о о т у р. «Эн бу оҕонньоттортон барыларыттан быдан аҕа киһи олордоҕуҥ. Онон буору эн бааһыртаххына сатаныыһы!» — д и э н Му ҥ ур Уо л а Нь а п п ы ыс соҥнуурдуу, муос-таас курдук эттэ. Күн нүк Уурастыырап. «Этил либит кэмҥэ киллэриэхпит, дьыала онон бүтэр», — диэн муос-таас курдук эттэ шкипер. «ХС». Муостаах-туйахтаах буолан (буоллаҕай) — киһиттэн эрэ ураты буолан (буоллаҕай). ☉ Чем они (вы) лучше нас (букв. неужто они имеют рога и копыта)
Эһиги да м у о с т а а х - т у й а хтаах буолан үөрэхтээххит, үрдүк күт үһү дуо? А. Сыромятникова. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс кэпс., с ө б ү л э э б. — кимиэхэ эмэ утары хардата биэр. ☉ Дать кому-л. отпор, враждебно, болезненно реагировать на что-л. Мун ньах ха көннөрү ахтыбытым
Онтубун, саҥам дорҕооно сүтүөн иннинэ, Ираида Ивановна муос үрдүгэр түһэрэн көрсү бүтэ. Р. Баҕатаайыскай. Муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) — бардамныыра тохтообут, намтаабыт (кырыктаах сүөһүнү муоһун сарбыйаллар, онно холоон этии). ☉ Присмиреть (получив ре шительный отпор, острастку), утихомириться
Кэлин тоҕо эрэ муоһуҥ-туйаҕыҥ, арааһа, сарбыллыбыт ээ, оҕонньор. В. Яковлев
«Ээ, ити курдук киһи барыта утары көрдөҕүнэ кини да муоһа-туйаҕа сарбыллаа ини!», — диэ тэ онуоха уола. «ХС». Муоһун то һут — өрө көрбөт, утарыласпат, өрөлөспөт оҥор. ☉ Укротить, усмирить кого-л., заставить покориться; соотв. обломать рога кому-л. — Иһ и тти ҥ дуо, өрүөлүҥ өссө саанар, үчүгэй аҕайдык кэһэтэ түспэккэбит! — диэтэ ач чыгый уол
— Тох тоон эриҥ, муоһун то һутар ньыманы булуохпут! — диэтэ онуоха улахан уол. Р. Баҕатаайыскай
«Чэ, туох буо луой, эбээһинэһин кыайыа, онтон атыныгар муоһун тоһутаа инибин!» — диэн санаабыта Батюк Серпилин ту һунан. К. Симонов (тылб.)
◊ Тымныы оҕуһун муоһа көр оҕус
Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
др.-тюрк. мүйүз, мүҥүз, тат. мөгез, уйг. мүҥүз, алт. мүүс
II
аат., эргэр. Туох эмэ түөрт гыммыт биирэ, чиэппэр. ☉ Четверть чего-л.
Аҥаар табаҕы кытта муос чэйи б э р и л л и э. Күндэ
Бүгүн ходуһам биир м у о һ у н оҕустум. «ХС»