туохт. Соһуйан-өмүрэн, абаран-сатаран «татат!» диэн саҥа таһаар. ☉ Воскликнуть «татат!» от неожиданности, испуга или возмущения
[Дьахтар] ыалдьан ырдыстыбытынан, таалларан тататтаабытынан, ынчыктаан абытайдаабытынан барбыт. ПЭК ОНЛЯ II

тэлээрий диэнтэн холб. туһ. [Сөмөлүөттэн] листовкалар тэлээриһэн түһэн эрдэхтэринэ, капитан биири ылан ааҕар. Амма Аччыгыйа
Тииккэ соһуйан-өмүрэн моҕотой ыттар, кукаакылар тэлээриһэ көтөллөр. В. Миронов
[Хатыҥ сэбирдэхтэрэ] алтан харчыны ыспыттыы сир үрдүгэр тэлээриһэн түһэллэр. М. Доҕордуурап

даҕ. Сүр чахчы соһуйар-өмүрэр, оннук турукка киирэн хаалар кыахтаах. ☉ Склонный к панике. [Михаил] туох эмэ эмискэччигэ, күүппэтэх суолугар түбэстэҕинэ: «Һэ, ити эмиэ туохпутуй?» — диэн аа-дьуо унаарытыа. Ити кини ыксамара, уолуйумтуота суоҕун бэлиэтэ. Биэс т.

көр сонун
Кэпсээбит солунун кэргэнэ соһуйа-өмүрэ истибэтэҕиттэн Дайыыла хайдах эрэ иһигэр кыһыйа санаата. Софр. Данилов
Семёнов судьуйа дьоһумсуйан олорон куоракка сылдьыбыт солунун сэһэргиир. М. Доҕордуурап
«Саха сириттэн туох эмэ солуну иһиттиҥ дуо?» — диэн ыйыттым. Т. Сметанин
ср. тув. солун ‘интересный’, алт. солун ‘удивительный, незнакомый’

туохт. Соһуйар, өмүрэр курдук улаханнык, саҥа таһааран сөх. ☉ Выражать удивление, изумление вслух
Дьон сөҕөн-махтайан, саҥа аллайбахтыыллар. Күннүк Уурастыырап
[Оҕонньоттор] тыраахтар солооһуну бысталаан лиһигирэйэ сиэлэрин көрөн сөҕөн-махтайан маҥан бытыктара ибигириир. М. Доҕордуурап
[Дьөгүөрүскэ] сөхпүт-махтайбыт омунугар өттүккэньилбэккэ охсуммахтаата, чыпчырынна, күллэрэстээтэ. Н. Заболоцкай

уой-аай буол (диэ) кэпс. — дэлби соһуй-өмүр. ☉ Удивляться, пугаться громко, ойкать
[Учуутал эдьиий] Уой-аай диэбэккэ, Уопсастыбаннай үлэҕэ Утаппыттыы ылларан, …… Айымньылаах буоларга Айыллыбыт эбит! Р. Баҕатаайыскай
Уой-аай буоллулар, Уҥуталыы сыстылар. С. Тимофеев
Дьон күнүһүн кэлэллэрэ. Кинилэр [бөрөлөр] көрүлээбит суолларын-иистэрин көрөн уой-аай буолаллара. А. Кривошапкин (тылб.)

дьүһ. туохт. Соһуйан-өмүрэн эбэтэр омуннанан эһиэлэнэр курдук туттан-хаптан күөдьүйэн саҥар, хаһыытаа, ытаа. ☉ Горячо, возбуждённо заговорить, закричать, заплакать, сопровождая эмоции резкими движениями (напр., от неожиданности, испуга). Дьэбдьиэ эмиэ икки тарбаҕын төбөтүнэн [табаҕы] кытаахтаан оҕонньор ытыһын ортотугар уураат, өйдөнө охсон, өрө татынньахтыы түһэр: «Хайа, иккиһин биэрдим дуу, аҕал бэттэх!» Амма Аччыгыйа
Балаҕаммар тахсыбытым, ороммор төрөөбүтүнэн кус сыгынньах кыһыл оҕо өрө татынньахтыы сытар эбит. Болот Боотур
Илька …… Луканы самыыга сырбатта: «Айа-уу-уу!» — Луха өрө татынньахтыы түстэ. «Чолбон»

туохт., эргэр. Саҥа аллайан соһуй, соһуйан саҥа аллай эбэтэр киһи эппитин, хамсаммытын тута үтүгүн (ньиэрбэ ыарыытын содулуттан). ☉ Имерячить (повторять каждое внезапно поразившее слух слово, делать неожиданные движения – при нервном заболевании, известном в прошлом как арктическая истерия), страдать эхоламией
Гошалаах биир бугулу ааһа көтөн иһэннэр, туох эрэ маһы тосту үктээн «тас» гыннардылар. Онуоха бугул кэнниттэн эмээхсин өмүрэр саҥата иһилиннэ. А. Фёдоров
△ Туохтан эмэ эмискэ улаханнык соһуй. ☉ Сильно напугаться, перепугаться (от неожиданности). Соһуйан өмүр
□ — Күөх истэр, киэр буолуҥ! – Күөх истэр! – оҕолор бары өмүрбүт курдук хаһыытаспытынан, ойон турдулар! Амма Аччыгыйа
ср. монг. үйиме ‘находиться в суматохе, суетиться’

I
тас I диэнтэн бэй
туһ. Мас таһыналлара дьэ кэлбит үһү. Н. Ефремов
Оччолорго сыарҕаны сатаан оҥостубат этибит, уучаҕынан сылдьарбыт, таһынарбыт. Н. Абыйчанин
II
1.
таһый I диэнтэн бэй. туһ. Тоҕус туруйа баһа Тоһута сытыйда диэн, Өттүгүн таһынан Өрүтэ мөҕө олордо. П. Ойуунускай
Оҕонньор соһуйан-өмүрэн өттүгүн таһына түстэ. «ХС»
Кыһын суунар минньигэһин — Баанньыкка паарданаллар, Бэйэ бааммыт миинньигинэн Дьон дэлби таһыналлар. А. Твардовскай (тылб.)
2. Сөбүлүүргүн, биһирииргин биллэрэн ытыскын ытыскар охсуолаа. ☉ Хлопать в ладоши в знак одобрения, аплодировать
Оҕолор ытыстарын таһына-таһына бары эккирээмэхтээтилэр. И. Гоголев
«Ураа!», «Уруй!» хаһыытаатылар, Ыга киирэн тула мустан Ытыстарын таһыннылар. С. Васильев
Соҕотох илиигинэн Ытыскын таһыммаккын, Бэйэҕин арбаан эн Ырааҕы барбаккын. «ХС»
♦ Ытыс таһынар <ыас> хараҥа — туох да көстүбэт хараҥата, ыас хараҥа. ☉ соотв. кромешная тьма, хоть глаз выколи
Ытыс таһынар хараҥаҕа айан суолун устун бардар баран иһэбин. Амма Аччыгыйа
Түүн үөһэ буолара чугаһаата, халлааны ыаһырбыт хара былыт бүрүйдэ, ытыс таһынар ыас хараҥа буолла. И. Никифоров
Им-дьим Ытыс таһынар хараҥа. А. Фёдоров

уот халахайга түс көр түс I
Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
Кэргэним миигин мөҕөн киирэн бардаҕына, уот халахайга түһэрээччи; халахайга түс көр түс I. Мэҥэ, Амма уолаттара, Биһигини күлүмэҥ, Хата хойутаан, куоттаран, Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков; халахайы харбаата — 1) туга да суох таах туран хаалла. ☉ соотв. остаться с носом
Хара маҥнайгыттан ону ким да аахайбатах, билигин кэлэн халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Үрүҥнэр күнүс биирдэ кыһыллар оннулара оҥойбутун көрөннөр, халахайы харбаатылар. И. Данилов
«Бу баар» дии санаабыт дьолуҥ туох эрэ биричиинэнэн ыраатан хаалар. Эн дьэ халахайы харбыыгын. Э. Соколов; 2) соһуйан-өмүрэн эрэ хаалла. ☉ Внезапно заметить, обнаружить упущение, вспомнить о чём-л. забытом, спохватиться
Умнуон сөптөөх киһи. Оннооҕор муус өлүөр киһи наадалааҕы умнан халахайы харбааччы. М. Попов
Соторутааҕыта аҕай хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
ср. кирг. калакай ‘восклицание, выражающее испуг при неожиданном ожоге’, бур. халаг ‘увы’