1. прич. от оправдать; 2. прил. тоҕоостоох, сиэрдээх; оправданный риск тоҕоостоох холонуу.

м. куттал, дьулаан; страх смерти өлөр куттал; натерпеться страху элбэх кутталы көр; # на свой страх (и риск) бэйэҥ эппиэккэр, бэйэҥ моонньугар.

1) поперечная подпорка; эндир мас чурка, служащая подпоркой; 2) перен. выбоины, ухабы, неровности (дороги); 3) перен. трудности, риск (в каком-л. деле, предприятии и т. п.).

несов. I. (подвергаться риску) кутталга киир, кутталлаах суолга үктэн; 2. чем (подвергать что-л. риску) кутталга ук, кутталга биэр; рисковать жизнью тыыҥҥын кутталга ук.

I большая пядь (мера длины, равная расстоянию между концами растянутых большого и среднего пальцев); харыс хаалбыт , сүөм түспүт погов. стал ниже на пядь, уменьшился на четыре вершка (говорится о человеке, упавшем духом).
II I. бережность, бережное отношение к кому-чему-л.; аны харыс суох не до бережности; харсыттан тахсыбыт ему (уже) всё равно, он идёт на любой риск; 2. бережливый; харыс киһи бережливый человек # харыс тыл эвфемизм.

I
1. даҕ., фольк. Харса-хабыра суох, баламат. ☉ Дерзкий, бойкий, идущий на любой риск
Урдурҕаччы санаалардаах Атын биис уустара Айыллыбыттара буолаарай диэн, Оччотооҕу урукку дьылларга Онтонмантан сураспыттара. П. Ойуунускай
Урдурҕаччы оботтоох Сорук Боллур уолун Сулбу ыҥыран ылан, Субу курдук диэн Соруодуйан кэбистэ. П. Ядрихинскай
Аллараа дойдуттан Арсан Дуолай аймахтара тахсан, Үөһээ дойдуттан Улуу Суорун оҕонньор урдурҕаччы удьуордара өһүөннээн үрэйэр эбиттэр. ФНИ ООҮө
2
аат суолт., урдус диэн курдук. Дьаакыап, күрүөҕүн кытаатыыһыгын, бу мантан ити урдурҕаччылар, кырдьык, иҥниэхтэрэ суоҕа. Суорун Омоллоон
— Оо, Орто дойду улуу урдурҕаччылара! Саллар сааспар, үллэр үйэбэр итэҕэйиэ суох этим. Е. Неймохов
II
сыһ. Күүскэ, иччилээхтик эҥсэлитэн (саҥар). ☉ Таинственно, утробным голосом (говорить)
Оҕуруктаах ойуун бөҕө Онолуйа туойбут, Угаайылаах удаҕан бөҕө Урдурҕаччы мэнэрийбит …… Көрүөхтэн дьулаан дойду буолуоҕа. П. Ядрихинскай

I 1) бескрайняя даль, бескрайний простор; безвестная даль; куйаар дойдута фольк. страна безвестной дали; киэҥ куйаар хонуу обширные бескрайние поля; кумах куйаар пустыня; туундара куйаара тундровая пустыня; куйаарга көт = улететь в безвестную даль; улететь в бескрайнее нёбо; баһа байҕал , кутуруга куйаар погов. голова его — море, хвост — безвестная даль (говорится о предприимчивом человеке, не боящемся риска); 2) пространство; космос куйаара космическое пространство; салгын куйаара воздушное пространство.
II шальной, безрассудный, безудержный; куйаар мэник безудержный шалун; куйаар киһи шальной, безрассудный человек.

туохт.
1. Туох эмэ иһиттэн таһыгар бар, тас өттүгэр уларый. ☉ Выходить из чего-л., покидать пределы чего-л.. Дьиэттэн таһырдьа таҕыс. Хостон таҕыс. Олбуортан таҕыс. Ууттан таҕыс
□ Сөмөлүөттэн тахсыбыт эдэр киһи аатын истэн эргиллэ түстэ. И. Данилов
Тыаҕа киирэрбин кытта ойуур иһиттэн бөрө ыстанан таҕыста. Т. Сметанин
Биирдэ эмэтэ өһөн эрэр уот кыыма үөлэс устун өрө ойон тахсар. «Чолбон»
2. Алын, сүүр; чаалыйан көстөн кэл (хол., хаан, көлөһүн, сир анныттан уу). ☉ Выступить, появиться, проступить (напр., о крови из раны, поте, воде из-под земли)
Ардахтаахха, баһаалыста, Аллан тахсар бадараана. Күннүк Уурастыырап
Киһи эрэ буоллар харыаһынным — Сүрэҕим ньүөлүйдэ, Хаһан да тахсыбатах Хараҕым уута халыйан кэллэ. С. Зверев
Бурхалей өйдөөн көрбүтэ, Ахмет уҥа атаҕынааҕы хаатыҥка бүтэй хаан өтөн тахсыбыт. Эрилик Эристиин
3. Күөл, өрүс үөһүттэн кытылга бар; сыһыыттан, алаастан тыатыгар бар, тыаҕа киир. ☉ С середины водоёма выходить на берег; с поляны, аласа отправляться в лес, заходить в лес
Тыаҕа таҕыстахха Тыас-уус суох, Толооҥҥо киирдэххэ Тойук-дорҕоон суох. А. Софронов
[Чүөчээски суруктары] сулбу тардан ылан, тыаҕа тахсан аахта. Суорун Омоллоон
[Долгуннар] Дьиэрэҥкэйдии сырсаллар Таастаах дьирбии биэрэккэ Тахсан саһан хаалаллар. Т. Сметанин
△ Тугу эмэ туораан (хол., күөлү, өрүһү, сыһыыны эҥини), уҥуоргу өттүгэр баар буол. ☉ Переходить, переезжать, переправляться через что-л.; оказаться на другой стороне чего-л. (напр., реки, озёра, поляны)
Аанчык, муус чараас да буоллар, бүгүн үрэх уҥуор тахсарга сананна. Т. Сметанин
Чүөчээски маныаха кыһаммата, хата Түргэнин ыҥыра-ыҥыра, далаһа устун тахсан истэ. Суорун Омоллоон
Биэрэккэ дылы хайа тэбэн тахсар муус дьирбиитэ көһүннэ. Т. Сметанин
Наахаралар толоон уҥуор тахсан, …… кэннилэрин хайыһан көөртөрө, умайбыт дьиэ таһыгар дьон хаһыытыы-хаһыытыы, адаарыҥнаһа тураллар эбит. Эрилик Эристиин
4. Тугу эмэ супту, дьөлө көтөн аас (хол., буулдьа туһунан); иһиттэн хамсаан чорбойон таҕыс (хол., тоһоҕо). ☉ Проходить сквозь что-л.; торчать с другой стороны, выйти на другую сторону чего-л. (напр., о гвоздях)
Буулдьа хаҥас хонноҕун аннынан уонна уҥа эмиийин кэрэтин аттынан тахсыбыт. Н. Якутскай
Иэччэх тоһоҕото тахсарын киһи барыта билэр. Н. Лугинов
5. Үөс, киин сиртэн кытыы сиргэ бар. ☉ Отправляться из центра на периферию, из оживлённого места в глубинку
Оччоттон билиҥҥэ дылы ыраах тыа сиригэр куоратчыт тахсара бэрт улахан сонун, элбэх кэпсээннээх буолар. А. Софронов
Эн ийэҕин кытта чомбааччы тыаҕа тахсан Егор Егоровичтаахха олорунан кэбис. С. Ефремов
Киэһэ кэлэн хоноот, сарсыарда нэһилиэккэ тахсар буоллум. Н. Заболоцкай
△ Дьиэттэн-уоттан, олох сиртэн тэйиччи эбэтэр ыраах быстах кэмҥэ бар (хол., бултуу үрэххэ, тыаҕа). ☉ Временно отлучиться от постоянного места жительства, дома, семьи (обычно на охоту в глухое место, в тайгу)
Саҥа саҕынньах кэттилэр Үрэххэ тахсар булчуттар. Эллэй
Күһүөрү соҕус иккиэ буолан Силээннээх үрэҕэр тайахтыы таҕыстыбыт. Т. Сметанин
Кыра уолаттара сыл аайы Илин үрэххэ бултуу тахсаллар. Эрилик Эристиин
Кини дьонугар таарыйбакка эрэ пиэрмэтигэр таҕыста. А. Фёдоров
6. Хантан эрэ кэлэн (хол., муораттан, уу түгэҕиттэн, күөлтэн) баар буол, хойдон кэл (хол., балык). ☉ Появляться в большом количестве (из глубин моря, озёр — о рыбе)
Балык аанньа тахсымына, таһаҕас тиэйиллиминэ Усуйаана, Аллайыаха олохтоохторо сутаабыттара үһү. И. Федосеев
Сотору кыһыл балык үгэннээн тахсаары турара. В. Санги (тылб.)
7. Үүнэн сиртэн-буортан бык; өрө үүнэн силигилээ. ☉ Показаться из-под земли, прорасти (о растениях); высоко вытянуться, пойти в рост
Күөх от өссө тахса илик. Суорун Омоллоон
Үрүҥ түнэ сонноох уолан киһи кинилэртэн чугас, хойуутук симэ үүнэн тахсыбыт сиһик төрдүгэр саһан, дьоннор хас хамсыылларын ааҕа одуулуу сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үөһэ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка, лаглаһан тураллар. Күндэ
8. Киһи, сүөһү этигэр улаатан болчойон көһүн (хол., кутургуйа). ☉ Появиться, вскочить (напр., о фурункуле); выступать, выдаваться (напр., о развитых частях тела). Искэн тахсыбыт. Кутургуйа тахсыбыт
□ Чэчэгэйдэрин тымырдара көппөрүһэн таҕыстылар. А. Фёдоров
Кутургуйаны ыкпатахха иккиһин тахсар диэн саха өһүн хоһооно баар. Т. Сметанин
Куппут курдук толору быччыҥнардаах, тилэри тэбэн тахсыбыт өттүктээх, …… сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
9. Аллараттан үөһэ, үрдүккэ ытын, өрө бар (хол., хайаҕа, сыырга). ☉ Подниматься, карабкаться снизу вверх, на высоту, возвышенность
Аҕаа, мин хайаҕа тахса сырыттым ээ. Н. Неустроев
Эһэ [тииккэ] тахсан истэ, адьас чугаһаата, сотору мутук быыһынан сирэйэ мырбас гына түстэ. Суорун Омоллоон
Көмүс былыт кытыытыгар Эмискэ сындыыс уотунуу сырбайан халлааҥҥа аракыата мүччү ойон таҕыста. М. Доҕордуурап
10. Саҕахтан быган сырдат эбэтэр халлааҥҥа көһүн (күн, ый, сулус, былыт туһунан). ☉ Показаться из-за горизонта, над горизонтом, взойти, появиться на небе (о небесных светилах, облаках)
Үрүҥ былыт өрүкүтэн үөмэлэһэн таҕыста, халлаан оройугар хара былыт ханыылаһан барда, хоҥор былыт куорхайан таҕыста да, дьэ сүрдээх сүүнэ улахан тыал буолла. Ньургун Боотур
Илинтэн тыал турдаҕына Уулаах былыт тахсыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Халлааҥҥа сулустар бычыгыраан таҕыстылар. Н. Габышев
11. Этилин, дьоҥҥо иһилин (тыл, саҥа туһунан). ☉ Быть произнесённым, вырваться из уст (о словах, речах)
Киһи айаҕыттан тахсыбыт буолан баран, иһиллибэт буолбат (өс ном.). Кэнники билтим: Атаһым, ыалым Арамаан ааһан, Арыычча тахсар «Айыкка…» диирбин Аһына истэн, Алаһа дьиэбэр Аҕалбыт этэ. Эллэй
Бу тылы тэрийээччилэр бэрт ыраах атын куораттарга баар этилэр, оттон бу хаһаарыма иһигэр ол Абдуркулла айаҕыттан тахсыбыта. Эрилик Эристиин
12. Тыырылын, үктэн; хайа эмэ диэки салаллан бар (суол туһунан). ☉ Быть проложенным, протоптанным; выходить, поворачивать в какую-л. сторону (о путях, дорогах). Хопто кыыл дэбдиргэлээх, Хоптоох-дьиптээх, Хомуһун илбистээх Кураанах улуу Куктуй хотун [аартык] Куукунаан-куохсуйан тахсыбыт эбит… П. Ойуунускай
Хайдах эрэ элбэх суол тахсыбатар диэбиттии, кэнники киһи инникитин суолугар биир олук үктэнэн барбыт [кыраныыссаны кэһээччилэр тустарынан]. Н. Якутскай
Баран истэххитинэ биир суол уҥа тахсыа, ону батыһымаҥ, хаҥас суолу батыҥ. Күндэ
Ханан да суол тахсыбатах, Хаарбыт ньуура алдьамматах. И. Петров
13. Саҕалаа, турун эбэтэр тохтобул, сынньалаҥ кэнниттэн салҕаа (үлэҕэ турунуу, үлэлээһин туһунан). ☉ Приступать к работе, возобновлять её после перерыва, выходить на работу. Үлэҕэ таҕыс. Дьуһуурустубаҕа таҕыс
□ Типография оробуочайдара тахсыбатылар — хаһыат мэлийдэ. Амма Аччыгыйа
Бэчээт үлэһиттэрэ собостуопкалаан үлэҕэ тахсыбакка сыппыттара. Онуоха эбии иккис пехотнай рота саллааттара, эмиэ собостуопкалаан, харабылга тахсыбатахтара үс хоммута. Эрилик Эристиин
14. Хааттан, сүрүнтэн таһымнаан таһынан бар, атын эйгэҕэ тарҕан. ☉ Нарушать обычную меру, границу; переполняться, переливаться через край. Өрүс уута ходуһаҕа тахсыбыт
□ Садырыын да чалбаҕа Сайдан тахсыбыта Салаҥ буолар да эбит. А. Софронов
Үрэххэ киирдэҕиҥ аайытын Халаан уу халыйан тахсыаҕа. Баал Хабырыыс
△ Ылыллыбыт кээмэйтэн, халыыптан туораа. ☉ Выходить за рамки принятого
Эмиэ сынаарый халыыбыттан таҕыстыбыт. А. Данилов
15. Туох эмэ сабыыттан ыраастан, көстөр буол, көстөн кэл. ☉ Освобождаться от какого-л. покрова, обнажаться, становиться видимым
Хаар уулла, Харалдьыт таҕыста. П. Тобуруокап
Хаар ууллан хараарда, Хара сир таҕыста. Күннүк Уурастыырап
16. Атыыга киир, атыылыырга ананан дьон көрүүтүгэр баар буол (табаар туһунан). ☉ Быть выставленным на массовую продажу. Маҕаһыыҥҥа табаар бөҕө тахсыбыт. Ырыынакка саҥа хортуоппуй тахсыбыт
□ Оччотооҕуга суолиис куһаҕан буолан, эт итиэннэ үүт атыыга кыайан тахсыбат буолара
А. Яковлев. Атыы-тутуу аһыллан, Саа, чаһы, патефон Салаҥ элбэх тахсыбыт, Араас талба тарҕаммыт. С. Васильев
△ Оҥоһуллан, бэлэмнэнэн, уопсай билиигэ тарҕаа. ☉ Быть изданным, опубликованным; увидеть свет. Хаһыат тахсыбыт. Суруйааччы саҥа кинигэтэ тахсыбыт. Президент ыйааҕа тахсыбыт
□ Мойот Якутскайга тахсар литературнай сурунааллар саҥа нүөмэрдэрин көрүтэлии олордо. Т. Сметанин
17. Туох эмэ кубулуйуутуттан үөдүй, оҥоһулун. ☉ Появиться, получиться в результате каких-л. действий. Сүөгэйтэн арыы тахсар. Биэ үүтүттэн үчүгэй кымыс тахсар
□ Үгүс буолан, тыаны, сири солоотоххо, төһө кэмнээх төһө киэҥ килэмэн солооһуннар тахсыа этилэр
Онтон хайдах курдук быйаҥ тахсыа этэй?! Күндэ
△ Үөдүйэн көһүн, туспа көстүү буол. ☉ Изменить своё состояние под влиянием внешних факторов, преобразоваться. Чалбах тахсыбыт. Ырбыы тахсыбыт
□ Алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Улаатан, ситэн туох эрэ буол. ☉ Превратиться в кого-л. (со временем — напр., вырасти сильным, мужественным)
Эн Хабырыыскыттан үчүгэй киһи тахсыах оҕото. Н. Якутскай
Үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһык дии саныыр иччитэ. С. Никифоров
Киниттэн эмиэ Идилбэй уонна Ээрбэчикээн курдук киһи тахсыахтааҕа. С. Курилов (тылб.)
18. Хаайыыттан, буруйтан босхолон, көҥүлгэ бар. ☉ Освободиться из мест заключения, выйти на свободу
Күлүгээннээн уон биэс сууккаҕа киирэн тахсыбыт киһи курдуккун. Далан
Эн быыһанан таҕыстаххына, иккиэн бииргэ сылдьыахпыт. С. Ефремов
Хаайыылаахтар көҥүлгэ тахсаллар. И. Бочкарёв
19. Эргэ бар, кэргэннэн. ☉ Выходить замуж
Байбааскы ыйыппыта эбитэ буоллар …… тоҕо тахсыбат буолуой? П. Ойуунускай. Эргэ тахсыбытым да иһин, ээ, оттон тахсан олордоҕум ээ… Күндэ
20. Табыллан бар, көхтөн. ☉ Удаваться, спориться, ладиться. Кэпсэтиилэрэ таҕыста
□ Таптыыр үлэҥ таҕыстар эрэ тохтуоххун баҕарбаккын. Амма Аччыгыйа
Оһуохайга оҕо дьоннор Оонньуулара тахсыбат. С. Данилов
Бу нэһилиэк оччоттон билиҥҥэ диэри төрүөх тахсарынан, бурдук үүнэринэн биллэр. П. Филиппов
21. Эмискэ үөскээ, буолан хаал. ☉ Случаться, возникать, происходить (вдруг, внезапно)
Ячейкаҕа мунньахха, Ньаргыар, мөккүөр тахсарын, …… Хайдах туойбат буолуомуй? Күннүк Уурастыырап
Муҥха балыгын түҥэттиигэ улахан этиһии тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Хата улахан саахал тахсыбатах этэ. Н. Якутскай
22. Ырытыы, ырыҥалааһын түмүгэр көһүн, билин. ☉ Определяться, выясняться, устанавливаться в результате разбора, разбирательства
Учуутал уол Сиилиннээх куорат иниспиэктэрин иккиэннэрин хотон тахсыбыт үһү ээ. Амма Аччыгыйа
[Дьэкиим:] Кырдьыгым тахсыа диэн эрэммэккэ олоробун, доҕоор. А. Софронов
Баайдар бас билэр сирдэригэр дьиҥнээх мээрэйи ыытар буоллар, аҥаарынан эбиллэн тахсыа этэ. М. Доҕордуурап
△ Кэлин билин, көбөн-күөрэйэн кэл. ☉ Обнаруживаться с течением времени, по истечении каких-л. сроков
Утумнаах үлэттэн эрэ биһиги, учууталлар, үлэбитигэр туох эмэ түмүк тахсар. Далан. Быыбар тигиллибит дьыалаларын көннөртүү имэрийтэлээн баран, иннибэр нэлэччи ууран кэбистэ. «Бу киллэрдим дьэ… Хайдах көрөн тахсар?» Амма Аччыгыйа
Утуйар саҕана эрэ …… сап иҥиирдиин-баҕастыын орону көбүтүүгэ бэриинэ анныттан таҕыста. Н. Заболоцкай
23. Туохха эмэ кыттаргыттан тохтоо, уурай. ☉ Прекращать своё участие в чём-л., выходить из какой-л. деятельности. Хамыыһыйа састаабыттан таҕыс. Көмүһү сууйар артыалтан таҕыс
□ Икки уол аҕата буоламмын мэниктиир сааспыттан таҕыстым. Күннүк Уурастыырап
[Сырбай:] Холкуостан тахса-тахсаҕын солуута суох чалыгырыыгын. Амма Аччыгыйа
24. Сөпкө быһаарылын, сөпкө суоттан (хол., ахсаан эппиэтин таһаар); төһө эрэ буол (хол., сыыппаранан, чыыһыланан). ☉ Выходить, получаться (напр., о решении задачи), иметь какой-л. результат (обычно в числовом выражении). Суотум [эппиэтэ] таҕыста
□ [Байбал:] Дьэ, таарыйа оккун көрөн баран хас сыарҕа тахсыыһыгын этиэм. А. Софронов
[Онтоон:] Арыыбытыттан төһө тахсара буолла, үс буут тахсыа дуо? [Ыстапааһа:] Ким билэр, үс буут тахсаа ини. Күндэ
Ахсаанын үс ньыманан суоттаан көрбүтэ тахсыбатаҕа. Н. Лугинов
25. Туох эмэ туһалаах (туһата суох) буол, туһата аҕал. ☉ Быть полезным (бесполезным), приносить пользу. Мантан туһа тахсыа суох
□ Кырдьыга да, наар аллара төкүнүйэ сыппыттан туох туһа тахсыа этэй. Н. Заболоцкай
26. Тохтоо, аас, уурай (хол., тумууну, сылааны этэргэ). ☉ Прекращаться, проходить (напр., о насморке, усталости). Сылаам таҕыста. Тумуута тахсыбыт
□ Дьыбар өссө тахса илик. Эллэй
Аҕам ыттарын тохтотон, биһигини тоҥмуккут таҕыстын диэн тиэрмэстэн сылаас чэй иһэртэ уонна сырса оонньооҥ диэн соруйда. С. Тумат
27. Тугу эмэ аһара бар, аһара түс (үксүгэр сыыппараны, чыыһыланы этэргэ). ☉ Перевалить за какой-л. предел (напр., о возрасте); преодолеть (напр., какое-л. расстояние)
Сидор сүүрбэччэтиттэн эрэ тахсыбыт эдэр уол этэ. Н. Якутскай
Маннык сирдээх-уоттаах сиринэн айаннаатаххына, күҥҥэ муҥутаан түөрт-биэс көһү таҕыстаххына баһыыба. Нэртэ
Кыталыктаах Сэмэн сааһырбыт, түөрт уончатыттан тахсыбыт. А. Сыромятникова
28. көсп. Үрдүк көрдөрүүнү ситис; үүнэн ис (үлэҕэ, дуоһунаска). ☉ Достигать высоких показателей; расти (в работе, на службе)
Бэл мин, саха оҕонньоро, удаарынньыкка таҕыстым. Суорун Омоллоон
Ааспыт сылтан ыла курааны утары охсуһууга оройуоҥҥа бастаан таҕыстыгыт. М. Доҕордуурап
[Иван Иванович:] Хамнаһыҥ үчүгэй. Үрдүк үлэҕэ таҕыстаххына, хамнаһыҥ өссө үрдүө. С. Ефремов
29. -ан сыһыат туохтууру кытта ханнык эмэ түмүктээх хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан показывает результат действия (обычно неожиданный)
Оксии, аҕыйах да күн иһигэр сир ньуура, олох быһыыта кубулуйан, уларыйа охсон, олус да киэркэйэн, тупсан тахсар эбит. П. Ойуунускай
Дьэ мааны уусун буолан таҕыста. Суорун Омоллоон
Сеня [эксээмэҥҥэ] эстэн таҕыста. Н. Лугинов
30. -ан сыһыат туохтууру кытта уһуннук эбэтэр мэлдьи буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан показывает длительность или постоянство действия
Хараанай эмээхсин хотонуттан таҕыста да, саҥата суох сытан тахсар. И. Гоголев
Быыс булларбын эрэ наар ааҕан тахсабын. Н. Лугинов
[Маайыс:] Олоро түс, аҕаа, сөрүүкээ. Бачча куйааска күнү быһа сүүрэн тахсаҕын. С. Ефремов
31. -ан сыһыат туохтууру кытта эмискэ буолар эбэтэр ураты тэтимнээхтик, күүскэ буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает неожиданное проявление действия или оттенок особой интенсивности действия
Үс хаамыыттан итэҕэһи кылыйар киһи суох буолан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Тугу да билэ илик Туҥуй оҕо буолан, Өһөс санаата Өһөхтөөх хааныгар Өрө үллэн таҕыста. П. Ойуунускай
Мин ыксаатым, мунньаҕым үөрэҕи пропагандалыырын оннугар түҥнэри эргийэн тахсаары гынна. Н. Лугинов
Халлаан, эчи, ырааһын, сырдыгын, дьон, эчи, чиэһинэйдэрин, эйэҕэстэрин диирим. Онтум баара барыта биирдэ тиэрэ эргийэн тахсыбыта. Г. Колесов
♦ Ас тахсыа <суоҕа> көр ас III
Оччо үлүгэр ас тахсыбытыгар уһуктаах уостаах — обургулар хам буолуохтара баараа. Софр. Данилов
Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Фёдоров
Дууһата таҕыста көр дууһа. Былыр аҕам бокуонньук: «Тукаам, бу дойдуга олорбутум түннүгүнэн тураах көтөн ааспытынааҕар түргэн эбит», — диэхтээн баран, дууһата тахсыбыта. А. Софронов
Дьэ, оттон дууһам тахса илигинэ, бу кэбилээбиккитин иэстэһэн арахсыам буолуо. П. Ойуунускай
Сибилигин дууһата тахсыбыт киһиэхэ луохтуурдар ыспыраапка биэрбэт үгэстээхтэр. М. Доҕордуурап. Дьахтартан тахсыбыт — дьахтары хоонньоһор кыаҕын сүтэрбит (кырдьаҕас киһини хаадьылаан этии). ☉ Он потерял способность иметь связь с женщиной (говорится о стариках с иронией). Дьахтартан тахсыбыт, тылыгар киирбит (өс ном.). Идэтэ тахсыбыт — туохха эрэ ураты дьоҕурдаах, талааннаах эбэтэр баартаах. ☉ Имеющий особую способность, талант в чём-л.; особо удачливый в чём-л.
Көтөрүгэр буоллаҕына идэтэ тахсыбыт суола. В. Яковлев. Илиитэ-атаҕа тахсыбат — туохха эрэ (үксүгэр үлэҕэ) үөрэнэн биэрбэт. ☉ Не может привыкнуть (напр., к работе)
Света онуһу бүтэрэн кэлбитэ сылтан эрэ орпута. Үлэҕэ илиитэатаҕа тахса илигэ. С. Федотов
◊ Архыыпка таҕыс кэпс. — үлэттэн, актыыбынай олохтон тэй. ☉ соотв. выходить в отставку
Бойобуой саллаат хаһан да архыыпка тахсар бырааба суох. Софр. Данилов
Баһыттан тахсыбат көр өйүттэн (санаатыттан) тахсыбат. Арамаан билиҥҥи кэпсэтиитэ баһыттан тахсыбата. Амма Аччыгыйа
Дьыл таҕыс көр дьыл. Арыычча дьыл тахсан, күөх сирэмҥэ үктэнэн, үрүҥ ас дэлэйэн дьон-сэргэ сэргэхсийбит. «ХС»
Иһиттэн саҥата тахсыбат көр ис IV. Сүөдэрдээх күһүҥҥү күн кылайа киириитэ, көхсүлэрин иһиттэн саҥалара тахсыбат буола өлө сылайан, аччыктаан Киллэм дэриэбинэтигэр тиийэллэр. Н. Якутскай
[Сэмэн] саҥата иһиттэн тахсыбат. Н. Лугинов. Кулаакка таҕыс эргэр. — кулаак буол, куоласкыттан, баайгыттан мат. ☉ Быть раскулаченным (лишиться земли, средств производства)
Өндөрөй оҕонньордооҕор буолуох дьоннор кулаакка тахсан, куоластара быстан кумаланан эрэллэр. П. Ойуунускай
Кинитээҕэр буолуох кулаакка тахсыах дьон кулаакка тахса иликтэр. П. Ойуунускай. (Ким, туох эрэ) күнэ тах- сар — үтүө, дьоллоох кэм кэлэр; ким эмэ үтүө кэмҥэ тиийэр. ☉ соотв. и на нашей улице праздник (наступил)
Ийэ дойду ньуура тупсан, Тупсан уйгу буолла, Норуот киирбэт күнэ тахсан, Тахсан дьолу булла. Күннүк Уурастыырап
«Эрэниҥ, итэҕэйиҥ: биһиги дьолбут күнэ тахсыаҕа, хайаан да тахсыаҕа», — диэн өрө көтөҕүллүүлээхтик эппитэ. И. Федосеев
Күнэ тахсар көр күн. Кини [ийэлэрин] күнэ кыра уолуттан тахсар. Нор. ост. Төрөппүттэрбит уолаттарын оннугар ити уол төрөөн, күннэрэ киниттэн тахсыбыт. Р. Баҕатаайыскай
Эрэ буоллаҕына көнө, былыргылыы сытыары сымнаҕас киһи, күнэ киниттэн (кэрэ ойоҕуттан) эрэ тахсара. Н. Заболоцкай
Өйүттэн таҕыста көр өй. Кини ууга түһээт уолуйан, өйүттэн тахсан хаалбыта. Д. Таас
Баһыккалаах эрэйдээхтэр өйдөрүттэн тахсыахтарыгар диэри Ньургуһуннарын аһыйбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Оҕом итинник кэбилэнэн сытарын булуом эрэ диэбэтэҕим, букатын өйбүттэн тахсан хаалбытым. «ХС». Өйүттэн (санаатыттан) тахсыбат — тугу, кими эмэ кыайан умнубат, куруук саныы сылдьар. ☉ соотв. из головы не выходит
Марба, кэлиэххиттэн ыла эн мин өйбүттэн-санаабыттан тахсыбат буолан хааллыҥ. Күндэ
Бу алдьархай буолбута алта сыл ааһыаҕар дылы Бурхалей өйүттэн тахсыбат. Эрилик Эристиин
Афоня туһунан санаа бу күннэргэ өйбүттэн олох тахсыбат. «ХС». Сыл таҕыс — тугунан эмэ аһылыктанан, айаххын булунан кыһыны туораа. ☉ Иметь возможность перезимовать, иметь пропитание на всю зиму (букв. год перейти)
[Күөх Көппө:] Чэ кэбис, хайдах эмэ гынан, син сыл тахсыбытым баар буолуоҕа. Суорун Омоллоон
Биэрэллэрэ буоллар сыл тахсар оппутун син, оттонон көрүөхпүт эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Арыычча сыл тахсан, күөх сирэмҥэ үктэнэн, үрүҥ ас дэлэйэн дьонсэргэ сэргэхсийбит. ПДН ДьХ. Сытсымар тахсар — туохха эрэ тиксэр (хол., күндүгэ-мааныга) сибики (баар). ☉ Можно разжиться чем-л. (букв. запахи исходят)
[Күлүк:] Хата онно туох эмэ сыт-сымар тахсаарай, хата барыахха. А. Софронов
Тахсан киир көр киир. Сарсыарда Сипсиирэп …… наҕылыччы тахсан киирдэ, онтон эмиэ тиэргэҥҥэ балай эмэ дьаарбайа сырытта. П. Аввакумов
Киэһэтигэр тахсан киирэ сырыттахтарына, биир киһи хоноһолорго аан аһан биэрдэ уонна Тиэтэйбит [киһи аата] тахсыан иннинэ ааны сабан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ити куһаҕан саҥнаах көтөр: уйатыттан көҥөөтөҕүнэ киһи үрдүгэр тахсан киирэр. «ХС». Төбөҕө (мэйиигэ) тах- сар — холуочутар, итирдэр (арыгы, табах туһунан). ☉ Ударило в голову (вино)
[Поярков:] Ок, табаҕыҥ хатан да эбит. Мэйиибэр тахса сыста. Суорун Омоллоон
Испит арыгыта төбөтүгэр тахсан, мэйиитэ эргийэр. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн дьэ буолан турда. С. Никифоров
Бу аспыт төбөбөр да тахсан барда быһыылаах. «ХС». Тыас тахсар — туох эмэ содуллаах айдаан, иирсээн тахсар. ☉ Шумиха, имеющая какие-л. последствия (обычно о чём-л. скандальном)
[Вильямы] көрөн Сергей ытырыктата санаата — ити аата бу киэһэ туох эрэ тыас тахсар буолбут. В. Яковлев
Ньургустаана бу боппуруоһу туруоруу кураанахха тыас тахсыбатын туһугар …… тирэх булунаары оройкуом бастакы сэкэрэтээрэ Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла, онтон кыаҕыран, аны Дьокуускай куоракка барда. «ХС». Тыла тахсыбат — куттанан, туохтан эмэ симиттэн этиэхтээх санаатын кыайан эппэт. ☉ соотв. язык не поворачивается
Маннык бэйэлээхтик үөрэ көрсүбүт киһиэхэ сымыйалыан тыла тахсыбат. Н. Якутскай
Киниттэн ыйытыан баҕарбытын Ылдьаа сэрэйэ санаата да этиэн тыла тахсыбата. Н. Заболоцкай
Эмээхсин Кэтириистэн таайтаран көрдөспүтэ, аһаҕастык соруһуон өһүргэниэ диэн тыла тахсыбатаҕа. С. Никифоров. (Ким эмэ) тылыттан тахсыбат — (ким эмэ) этэрин барытын толорор. ☉ (Беспрекословно) выполнять чью-л. волю
[Сэмэн:] Тээтэ мин тылбыттан тахсыа суоҕа. А. Софронов
Аҕам миэхэ үчүгэйи эрэ баҕарар, мин кини тылыттан тахсыам суоҕа. С. Ефремов
Ньукулааскы тылыттан Дабыыт, саараама, тахсыбатын билэр. У. Нуолур. Тыына (уоҕа) тахсар — тугунан эмэ уоҕун таһааран уоскуйар. ☉ Успокоиться, разрядиться, снять напряжение
Дьахтар итинтэн салгыы мунньа сылдьыбыт санаатын тоҕо тэбээн, тыына тахсыар диэри элбэҕи суккуйда. С. Никифоров
Ардыыр дуу? Чэ, түстүн, хата, уоҕа тахсыа, сылайыа. Н. Заболоцкай
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, саҥа түспүт хаар кылбааран сытта. «ХС»
Бу да сырыыга хайы-сах тыына тахсан, үөлээннээҕин тылын истэн, уоскуйан барда. «ХС»
ср. др.-тюрк. чых, хак. сых ‘выходить’, др.-тюрк. тоҕ ‘рождаться; появляться; восходить (о светилах)’, чув. тух ‘выйти’
◊ Кэрээниттэн тахсыбыт көр кэ- рээн II
Дьэ, саат-суут суох баҕайыта, олох кэрээниттэн тахсыбыт. «ХС». Тиэстэ тахсар — тиэстэ аһыйар, үллэр, бэлэм буолар. ☉ Дойти, дозреть (о тесте)
[Ийэлэрэ] тиэстэ тахсарын кытта бэрэски астаабыта. ОМЕ БМЫ. Хаартыска тахсар (тахсыбат) — аппараакка уһуллубут туһунан. ☉ Выходит (не выходит — о фотоснимке). Сотору киэһэриэ, хаартыска кыайан тахсыа суоҕа — хараҥаран эрэр. А. Кононов (тылб.). Хаарты тахсар (тахсыбат) — табыллан тахсар эбэтэр тахсыбат (хаарты оонньооһунугар). ☉ Везёт (не везёт — в карточной игре)
Бу Халлаайабы, хаартыта таҕыстар эрэ, иирбит курдук сүүйэр дииллэр. Болот Боотур. Харсыттан тахсыбыт — туохтан да куттаммат буола синигэр түспүт. ☉ Идти на любой риск; обнаглеть
Киргиэлэй, мин харсыбыттан тахсан баран сылдьар киһибин. С. Ефремов

I
туохт.
1. Салгыны тыҥаҕар эҕирийэн ыл уонна таһаар. ☉ Дышать
Тыыннаххына, тыыныҥ сырылыысырылыы маҥан былаат буолан унаарар. Суорун Омоллоон
Ынаҕа …… буус гына тыынан баран, сытынан кэбистэ. М. Доҕордуурап
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар. Күндэ
Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, Бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, Бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
△ көсп. Салгый, саба биэр, билин (хол., сылаас эбэтэр тымныы салгынынан). ☉ Обдавать, овевать чем-л. (напр., тёплым или холодным воздухом)
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, …… өссө да сып-сылааһынан тыынар кырдалынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
Өлүү... аргыарынан тыынан Оҕолоох ийэҕэ сыылар. П. Тобуруокап
Сэтинньи маҥнайгы аҥаарынааҕы кэмнэр хаҕыс тыалынан тыыннылар, үрүҥ хаарынан үллүктэннилэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Бэйэҕиттэн таһаар, уһуур (хол., буруону эбэтэр паары — тугу эмэ этэргэ). ☉ Выпускать дым или пар (напр., о чайнике)
Саа, өрө кэҕийэн кэбиһээт, тунаархай буруонан төлө тыынар. Амма Аччыгыйа
Кыракый буор оһох уота улахан хардаҕаһы кыһыл тылынан сылайбыттыы салаан ылаыла, күөх буруонан тыынан быгыахтыыр. М. Доҕордуурап
Чаанньык үрүҥ паарынан тыынан, сыыгыныы тыаһыы турар. Улдьаа Харалы
3. көсп. Саҥар, эт. ☉ Говорить. Онуоха айыы аймахтара, күн улуустара эттилэр: «Э, дьэ, биэбэйбит! Эттэҕиҥ, тыыннаҕыҥ, саҥардаҕыҥ тоҕо баҕас одурууннааҕай эбитэй?» Ньургун Боотур
[Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны доҕор. Киһини тыыннарымаары гынаҕын дуо? Н. Неустроев
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин
4. көсп. Тугунан эмэ үлүһүй, улаханнык баҕаран, интэриэһиргээн туран дьарыгыр. ☉ Увлекаться чем-л., проявлять большой интерес, быть расположенным к чему-л.
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Онно туох барыта науканан тыынар. Бары наука интэриэһинэн олороллор. Н. Лугинов
Карловскай аата бу дьыалаҕа суоҕун суох да буоллар, таарыйа хайдах-туох олорорун, тугунан тыынарын көрөн ааһар тоҕо табыллыбат буолуой? В. Гаврильева
Ис сүрэҕиттэн сөбүлүүр үлэтэ …… киниэхэ кыайан көстүбэтэҕэ. Кини өйө-санаата, этэхаана спордунан тыынара. С. Федотов
♦ Биир тыынынан тыыналлар — бары биир санааны этэллэр, туохха эмэ толору сөбүлэһэллэр. ☉ соотв. в одну дуду дудеть (букв. одним дыханием дышат)
Бу сырыыга оҕолор бары биир тыынынан тыыннылар. Тэҥн. биир куолаһынан саҥар. Кыл бычык тыын көр кыл. Ыарыһах киэһэнэн бэргээн, кыл бычык тыынан барда. Балайда өр сүүрэммин кыл бычык тыынар буоллум. Муннунан да, айаҕынан да тыыммат көр мурун. Эмээхсин кулубалаахпын диэн кынчайан да көрбөт, муннунан да, айаҕынан да тыыммат. И. Гоголев
Онтон киэһэ оҕонньор муннунан да, айаҕынан да тыыммата. «ХС»
Оройунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Ити оройдорунан тыынар одьунаастар курдук мин даҕаны уол оҕо аатыран сылдьыбытым күн бэҕэһээҥҥигэ дылы. Софр. Данилов
Өрө (үөһэ) тыын көр өрө. Маайа ааспыт олоҕун санаан, үөһэ тыынан ылар. Н. Якутскай
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап
Настаа, маҥнай утаа куттанан баран, эмээхсин сэргэхсийбититтэн өрө тыыммыта. Н. Борисов. Тыын быһаҕаһынан тыынар — түргэн-түргэнник эппэҥнээн тыынар, бөтүөхтүүр (сүүрэн, хааман). ☉ Дышать с трудом (от быстрой ходьбы, бега), запыхаться
Мордосов кэпсээн бүтэриитэ, ийэтэ Варвара Николаевна тыын быһаҕаһынан тыынан директорскайга көтөн түстэ. Далан
Аҕата оҕонньор утаакы буолбат, тыын быһаҕаһынан тыынан, көхсүн тыаһа күрдүргээн бу умса-төннө түһэн татыгыраан кэлэр. Р. Кулаковскай
Өр-өтөр буолбатахтар, уолаттар тыын быһаҕаһынан тыынан, өрө мэҥиһэн кэлбиттэр. «ХС»
Уолугунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Уолан киһи обургу — Уолугунан тыынна, Уһугунан дугунна, Оройунан оонньоото. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолбутун, кырдьыбытын-буорайбытын, муҥу көрбүтүн, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
Дьэ, өрө көрөн, уолуктарынан тыынан, хаҥыл ат курдук, халыан дьон... Н. Лугинов. Хабахха тыын — ончу саҥардыма, бэйэтин санаатын көҥүл этитимэ. ☉ Не иметь возможности свободно говорить, высказывать свои мысли
[Балбаара:] Саҥарба! [Сүөкүлэ:] Көр эрэ маны! Хотун баарына хабахха тыыныыһыкпыт дии. И. Гоголев. Этэн-тыынан турда көр эт-тыын I. Киһибит, саҥата суох бэйэтэ, дьэ этэн-тыынан турда ээ!
◊ Өрө (үөһэ) тыын — салгыны күүскэ эҕирийэн тыын. ☉ Вдыхать в себя воздух
Быраас, иһиллээри: «Үөһэ тыын», — диэтэ. Сайа тыын үрд., поэт. — эккин-сииҥҥин бүтүннүүтүн курдаттыы киирэрин курдук дуоһуйа, астына тыын (сибиэһэй салгынынан, туох эмэ, хол., сибэкки үчүгэй сытынан). ☉ Вдыхать что-л. с удовольствием, каждой клеточкой своего тела (напр., свежий воздух, аромат цветов)
Хонуу уутун, ынах түүтүн уонна киитин сыта былааһыктаах тыллан эрэр сэбирдэх, күөгэйэ тэлгэммит сибэкки, саҥа бытыгыраабыт күөх от сыттара, …… Симон этин-хаанын сааһын аахтара барытынан сайа тыынан киирэргэ дылылар. Л. Попов
Кини [харыйа] иннэлэрэ күндьыл мүөттээх салгынынан сайа тыыммыттара, хараан киэһэлэр чуумпуларын иһиллээбиттэрэ дуо? Күндэ
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘дышать’
II
1. аат.
1. Тыыннаах харамайдар тыынар уорганнарынан тыҥаларыгар салгыны эҕирийиилэрэ уонна таһаарыылара (кислороду иҥэринээри уонна углекислай гааһы таһаараары). ☉ Дыхание
Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Тымныыта бэрдиттэн киһи тыына тута туман буолан бургучуйан тахсар. Н. Лугинов
Биһиги, быраастар, киһи олоҕун иһин кини тиһэх тыыныгар диэри охсуһуохтаахпыт. И. Федосеев
2. Тэмпэрэтиирэтэ хамсааһыныттан туохтан эмэ тахсар, илгийэр салгын. ☉ Пар
Үрэх тыына охсон, хаһыҥнаан хаалымтыа буолуо. М. Доҕордуурап
Муора тыына уорааннаах буолан оннооҕор сөтүөлээбэккин. ДФС КК
Кыһын обургу тымныы тыына күнтэн-күн кырыгыран-кыйыһыран иһэр. Амма Аччыгыйа
Үкэр куйаас тыына сырылаччы саккыраата. Суорун Омоллоон
Сарсыардааҥҥы сөрүүн салгын чэбдик тыына биллэрэ. И. Федосеев
3. Киһи-сүөһү, харамай тыыннаах буолуута олоҕо. ☉ Жизнь
[Сайсары:] Кэпсээн суох. Бу ханна бардыҥ, ити туоххун лиһиргэтэҕин? [Бокуом:] Бу диэки кэллим. Бу тыыным харабылын, саабын лиһиргэтэбин. Суорун Омоллоон
Чааһыҥ кэллэ да, [хотуурдаах хотун] хотуурунан тыыҥҥын быһа далайан кэбиһиэ буоллаҕа... Амма Аччыгыйа
[Абыраамап:] Биһиги тыыммытын көмүскэнээри эрэ сааланабыт-сэптэнэбит. Л. Попов
△ Киһи ис айылгыта, дууһата. ☉ Душа (человека)
Өссө кыыс арыйбыта Уол дириҥ дууһатын, Кини уйан тыынын, Аһыныгас сүрэҕин. Н. Харлампьева
Эн биһи кэпсэтиэх биир тыла суох — Сүрэхпитинэн, тыыммытынан өйдөһөн! Д. Апросимов
4. миф. Этэ-сиинэ суох, айылҕаны таһынан дьиктилээх күүс, иччи. ☉ Бесплотное сверхъестественное существо, дух
Куһаҕан тыын дьалбарыйдын диэн дьиэ, ампаар тоҥ муннуктарын буруонан арчылыыллар. А. Фёдоров
[Төрүт былыргы дьон] айылҕаҕа дьон курдук эрээри быдан модун күүстээх «тыыннар» олороллор, ол «тыыннар» чаҕылҕанынан тамнааттаналлар, тыалы түһэрэллэр дии саныыр буолбуттара. КФП БАаДИ
Булчут муораҕа киирэн мэлийэн хааллаҕына, кинини куһаҕан тыыннар илдьэ бардахтара дииллэрэ. Ю. Рытхэу (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ (хол., айымньы) саамай сүрүнэ, төрүтэ. ☉ Основа, суть, сущность чего-л. (напр., произведения)
Ити кини бастакы кинигэтэ буолан дуу, кинигэтин тыына барыта таптал уонна уодаһын, эрэл уонна муунтуйуу, эдэрдии сайаҕастык уонна көнөтүнэн төлкөлөөһүн былааһыктааҕа. «ХС»
Испэктээк тыынын бүтүннүүтүн Бэйиэт уобараһа сүгэр. «Кыым»
△ Киһи олох олороругар, тыыннаах буоларыгар саамай сүрүн суолталаах туох эмэ (хол., сахаларга — ынах сүөһү). ☉ Что-л., имеющее важное значение для обеспечения жизнедеятельности человека (напр., для якутов — крупный рогатый скот)
Сүөһү биһиги баайбыт, аспыт, быһата, тыыммыт. Е. Неймохов
[Даарыйа эмээхсин:] Бэйэбит оҕобут диэн, ити бэстилиэнэй тыыммытын [түүлээҕи] эйиэхэ туттарар быһыыбыт ээ, сэгэриэм. Күндэ
Ас киһи тыына, Үөһээ Сырдык Айыылар киһиэхэ ыыппыт бэлэхтэрэ буолар. В. Кондаков
6. көсп. Туох эмэ (хол., саас) буолаары гыммытын, чугаһаабытын сибикитэ, билгэтэ. ☉ Примета, предвестие чего-л. (напр., весны)
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
Манчаары чуҥкуйбут, тулаайахсыйбыт сүрэҕэр олох, таптал тыына кый ыраахтан ил гына илгийэр. И. Гоголев
Илинтэн арҕаа хас килэмиэтири бардахтарын ахсын алдьархайдаах сэрии амырыын тыына ордук биллэн испитэ. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Сүрүн, тутаах суолталаах, төрүт. ☉ Главный, решающий, основной
Муҥ саатар, кыратыттан иннэ-сүүтүк, чэй-табах, улаханыттан саа сэбэ курдук тыын табаардары бырахтара сатыам. Болот Боотур
Ити уочаркаларга кини оччотооҕу тыа сирин саамай тыын боппуруостарын ылара уонна олорго ааҕааччылар болҕомтолорун түмэ тардарга кыһаллара. КНЗ ТС
Сиэссийэҕэ өрөспүүбүлүкэ олоҕор тыын суолталаах боппуруостар көрүллүөхтэрэ. «Кыым»
♦ Биир тыынынан көр биир. Ойуун табаҕын тардан бүтүүтүгэр кутуруксут чорооҥҥо кымыс аҕалан биэрбитин биир тыынынан биэстэ-алтата омурдан киллиргэтэн баран, оргууй аҕай олбоҕор тиийэн олорунар. Күннүк Уурастыырап
Биэс биэрэстэ сири уһаппакка-кэҥэппэккэ биир тыынынан сатыы быһа охсон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Маннык ахсаан чабырҕаҕын биир тыынынан ким төһө элбэҕи этэригэр куоталаһа оонньооһун буолара. Дьүлэй Бүөкээн. Куһаҕан тыын (абааһы) буулаабыт — кими эмэ ыарыы булан баран арахпат, ким эмэ наар ыалдьан тахсар. ☉ Пристать к кому-л., засесть в ком-л. (о болезни — букв. чёрт (злой дух) преследует). Оҕонньор эрэйдээҕи куһаҕан тыын буулаабыт
□ [Баһыыкка:] …… кыыспытын Абааһы буулаабыт, Ойууну ыҥыран, Дьалбыта тардыахха. Суорун Омоллоон
Нууччаны абааһы буулаабат, нуучча нуучча ыарыытыгар эрэ ыалдьар буоллаҕа дии. Болот Боотур
Кыл тыынынан — кыл тиэтэлинэн (көр кыл). [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов
Оҕонньор аны өй булан төттөрү түһүө, ыыталыа суоҕа дии санаан, оҕолор кыл тыыннарынан хомунан, таба буута быстарынан ойутан хааллылар. С. Никифоров
Уһун Баһылай, ойоҕор кэлэн кыл тыынынан чэйдээт, кыһыллар эккирэтэн иһэллэрин Силиппиэн этэрээтигэр баран тыллаабыта. А. Бэрияк
Суон тыын, халыҥ тыын нор. айымнь. — үрүҥ (хара) тыын диэн курдук. [Айыы Дьураҕастай бухатыыр:] Дьэ, убайдаах эдьиийим! Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Халыҥ тыыммын харыйдаатыгыт, суон тыыммын толуйдугут. Саха фольк. [Айыы Умсуур эдьиийим!] Дьэ, ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол! Суон тыын толуура, халыҥ тыын хардайа буол эрэ! Ньургун Боотур
Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ көр сыккыраа. Сеня ийэтэ сөтөл буолан, суккуруур тыына эрэ сылдьар. Н. Босиков
Маайа сүрдээх өр уһуннук сатыы хааман …… Дьокуускай куораты суккуруур тыына эрэ булбута. «ХС». <Сырдык> тыынын толук уурар — ким, туох эмэ туһугар олоҕун биэрэр, өлөр. ☉ Принести в жертву свою жизнь
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, кыргыттара …… аан дойду сэриилэригэр төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Өрүһүллүбүт, быыһаммыт махталлаах норуот Ийэ дойдуларын туһугар тыыннарын толук уурбут саллааттар кэриэстэрин умнубат. «Кыым». Тыыммар (дууһабар) өһүм суох — тыыннаах сылдьыахпын баҕарабын; өлөр кутталга киирэн биэрбэппин. ☉ Я не хочу умереть; я не пойду на смертельный риск (букв. я не враг своей душе)
Бэйэ тыыныгар бэйэ өһө суох (өс хоһ.). Бэйэлээх бэйэм тыыммар өһүм төрүт суохха дылы. В. Скрябин. Тыыммын уолдьаһыннар- да — өлөрө сыста. ☉ Чуть не убил. Бу киһи холуһун, тыыммын уолдьаһыннараары гынна. Тыына-быара хаайтарар — туохтан эмэ (хол., тугу да гыммат буолууттан) тэһийбэт-тулуйбат. ☉ Испытывать тоску, изнывать (напр., от безделья). Тугу да гынара суоҕуттан тыына-быара хаайтарда. Тыынабыара ыгыллар — 1) туохтан эмэ ыксыыр, ыгылыйар (хол., куттанан). ☉ Испытать чувство безысходности, запаниковать (напр., от страха)
Тогойкин иэнэ тымныйталаан ылла, баттаҕа адаарыҥныы хамнаан, бэргэһэтин өрүтэ сүкпэхтииргэ дылы гынна, тыына-быара ыгылынна. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй! Ол тухары, бу бүгүҥҥү курдук, кини тыына-быара ыгыллыбыта суоҕа. Н. Якутскай
Айан киһитэ көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай; 2) тыына-быара хаайтарар диэн курдук
Киһи тыына-быара ыгыллыах, бадыкыбүдүкү киэһэтэ эргийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тугу да үлэлээбэккэ, таах олороруттан тыына-быара ыгыллара. Н. Якутскай. Тыына-быара ыксыыр — туохтан эмэ (хол., ыарыыттан, куйаастан) ханна да барыан, хайдах да буолуон билбэт буолбут. ☉ Изнемочь (напр., от болезни, жары)
[Кэтириис:] Сүөдэр, ороммор илдьэ тарт, тыыным-быарым ыксаата. А. Софронов
Күнүс олус куйааска, бырдахха, сүөһү ордук тыынабыара ыксыыр бириэмэтигэр, Доропуун оҕонньор сүөһүнү сөрүүн сиргэ хорҕотон, сынньатан абырыыр. Н. Заболоцкай
Тыына-быара ыксаабыт [муус көтөҕөн иһэр] Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин. Тыына быһынна (тымныйда) кэпс. — өллө, суох буолла. ☉ Умереть, скончаться
[Ол курдук] Тыһыынчанан суол омук Тыына тымныйбыта баар үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мотуона испиискэтин хаатын] тыына быстаары аҕай сытан, кырдьаҕас эбэтигэр саҥата суох туттаран кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Муҥнананмуҥнанан баран нөҥүө күнүгэр оҕо тыына быстыбыта. Болот Боотур. Тыына ыараабыт (күлүгэ хараарбыт) кэпс. — киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит; ханнык эмэ ыар айыыны оҥорон санаатыгароноотугар таһаҕас оҥостубут. ☉ соотв. камень на душе
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа... Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэҥ суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов. Тэҥн. тымныы (хараҥа) күлүктэн. Тыына эрэ баар — арыычча тыыннаах эрэ. ☉ Едва жив. Оҕонньор эрэйдээх тыына эрэ баар. <Сыккырыыр> тыына эрэ орто — улаханнык ырда-быһынна, нэһиилэ тыыннаах эрэ хаалла. ☉ Сильно истощиться, едва остаться в живых
[Туртас] кытыыны былдьаһа сатаахтыыра да, күүһэ-күдэҕэ бараммыт, сыккырыыр тыына эрэ ордон иһэр быһыылааҕа. И. Федосеев
Уолаттар ийэлэрин булан өрүһүйэ барбыттар да, аараттан сыккырыыр тыыннара эрэ ордон, төннүбүттэрэ. И. Данилов
Тыын былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһыы. Тыынар тыыннаах тыын былдьаһыгар куотар, Ханна эмэ хаспаҕы булан саһар. С. Данилов
Атым аны тыын былдьаһыгар ууга баттыа диэн дьиксинэр. С. Дадаскинов. Тыын быстарынан (быстыаҕынан) — улахан ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ В крайней спешке
Хайа, бэйэлэрэ даҕаны тыыннара быстарынан сылдьаллар ини. Д. Таас
Аттарым эрэйдээхтэр тыыннара быстыаҕынан …… ыстанан кэбистилэр. В. Башарин
Арай …… эбэм уҥа сыһыыны хайыы-үйэ ортолообут. Биһиги кини кэнниттэн эмиэ тыын быстарынан ыстаммыппыт. Д. Васильев. Тыын быһаҕаһынан тыынар — аҕылыыр, бөтүөхтүүр (тугу эмэ олус түргэнник, ыксыы-ыксыы оҥорон). ☉ Запыхаться (делая что-л. поспешно, торопливо)
«Оо дьэ, күүс эһиннэ... Өллүбүт!» — Дьэкиим, тыын быһаҕаһынан тыынан, быстах-быстах саҥарара иһилиннэ. Д. Таас
Балбаара ыаллара саһан сытар бүтэҥи сыбар тыаларыгар тыын быһаҕаһынан тыынан биир оҕонньор тиийэн кэлбитэ. Б. Лунин (тылб.)
Тыын киллэрдэ көр киллэр. Ньургуһун тыын киллэрэн, илиитин хамсатан баран эмиэ нам барар. Суорун Омоллоон
Балбаара сарылаабытынан сиргэ сууллан түһэн өр соҕус талбаара сытан баран, тыын киллэрэн ыҥырҕаан ытаан барда. Эрилик Эристиин
Томмот хаста да өйүн сүтэрбитэ. Ону тыын киллэрэ-киллэрэ, дьүһүлээбиттэрэ. «ХС». Тыын көһүттэн түөлбэ. — быстаран, хоргуйан өлөөрү олорор киһи эбэтэр ыал туһунан этэллэр. ☉ Оголодать, изголодаться (о человеке, семье)
[Куба] ааттаһардыы тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа утары хайыспытыгар …… сах сиэтин, манан да уһуннук тыын көһүттэр биллибэт дии санаат, туран кэлбитим. ИИА К
Тыынын салҕаа көр салҕаа. Бөрө, айаҕа таптаран өлөөрү да сытан, Тыынын салгыы кэлбит булчуттан Кутуругун купчутан ааттаспат, Аһыытын килэтэр, суоһурҕана көрсөр! И. Гоголев
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
Дьон сонно тута, ураҕастарын быраҕаат, быһахтарын оруу-оруу, дөйүтүллүбүт муҥнаахтары [табалары] тыыннарын салгыы охсон тэл мастарга соһоору сырсан кэллилэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Тыынна салҕаа көр салҕаа. [Сэллик атыыһыт] аҕыйах манньыатынан тыын салҕаныах айылаах, күн тура-тура иэстэрин ирдээн, тэлиэгэлээх атынан куораты биир гына айаннатан таҥкынатара. Н. Лугинов
[Сыа хаар] Көтөргө-сүүрэргэ Күүстээх тымныыга Көмүс ньээкэ уйа буолар, Тымныынан аҥылыйбытын иннигэр Тыын салгыыр, абырал буолар. И. Федосеев. Тыын сирин таарыйтарбыт — өлөрдүү бааһырбыт. ☉ Быть смертельно раненым (букв. у него задето жизненное место). Тайах тыын сирин таарыйтарбыт. Тыын сирэ — кыыл эбэтэр киһи тыыннаах буоларыгар сүрүн суолталаах уоргана. ☉ Жизненно важный орган (животного, редко — человека)
Эмээхсин, сонньуйаат, кэпсээтэ: «Мин уолум ньыгыл таас кэриэтэ. Сэгэрим хонноҕун анныгар Арай биир сымнаҕас, тыын сир баар». И. Гоголев
Тыын сиригэр таптарбын диэн чыыбыспын тардан кэбиспиппэр, часкыйбытынан ыстанан турбута, иккиһин ыппытым — умса баран түспүтэ. ВА ИиТ
Сиэгэн …… тайахха үрдүгэр ыстанан, дириҥник батары харбаан тыҥырахтарынан кытаахтаат, били ыстаал бөҕө тиистэринэн туппут кыылын тыын сирин — моонньун, сүнньүн быһа кэрбиир. «ХС». Тыын таһаарбакка — кыратык да ордорбокко (эс, суох гын). ☉ Без остатка, подчистую (уничтожать)
Бу алааска куобах үөскээри гыннаҕына, тыын таһаарбакка, бултаан эһэн кэбиһэллэр. ГНС СТСДТ. Тыын толуга — быыһанаары толук, сиэртибэ курдук бэриллэр туох эмэ. ☉ Жертва ради спасения жизни. Бэйэ мэнньийиитэ буолбут, Тыын толуга буолбут Үстээх хаардаах Хара дьаҕыл атыыры Үтэйэн иһэбин. Саха фольк. Тыын тыыҥҥа харбас — тыыннаах хаалаары тугу да оҥороргун кэрэйимэ. ☉ Идти на всё ради спасения своей жизни
[Бииктэр:] Туох гынаары кини кэлтэччи биһи сүрэхпитигэр быһахтанарый, синэ-биир — тыын тыыҥҥа харбас — Дьууру сайылаан кэбиһиэх! Суорун Омоллоон
Сэрии сокуона кытаанах — «тыын тыыҥҥа харбас» диэн ол буоллаҕа. Далан
Купуулар туттахтарына, биһигини аһымматтара чуолкай, онон тыын тыыҥҥа харбас. Е. Неймохов. Тыын хорбох — таах сибиэ, халтай, туһата суох. ☉ Зря, напрасно (букв. в ущерб духу, энергии)
Ээ, [тыраахтар чүмэчитин ыла барбыт уол] кэлэрэ чугаһаабыта буолуо. Бостуой, тыын хорбох... Р. Кулаковскай. Тыын ук — 1) туохтан эмэ (хол., ыалдьан, аччыктаан) ыксаабыт, муҥур уһукка тиийбит киһиэхэ көмөлөс, быыһаан ыл. ☉ Помогать, спасать кого-л., попавшего в беду (букв. вложить жизнь)
Иэдэйиэх киһини Иккис күн, киэһэлик, Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
Куличкин …… төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн аччыктаан быстарбыт табаарыстарыгар тыын укпутун туһунан кэпсиир. Н. Тобуруокап
Ыарыы буулаан, санааҥ түһэр, Ыраас күнүҥ саппаҕырар. Арай маннык мүнүүтэҕэр Амарах эмчит тыын угар. С. Спиридонова; 2) тугу эмэ ханнык эмэ (үксүгэр саҥа) ис хоһоонноо, саҥардан биэр. ☉ Вносить во что-л. новое содержание
Ойуунускай саха литературнай тылын байыппыта, онуоха кини ийэ тылтан бэл сорҕото умнуллан, эргэрэн эрэр өттүлэрин кытта сатаан туһанан, ол тылларга саҥа тыын укпута. Н. Заболоцкай
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаабыппыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээбиппит. Онон билигин кинини симиэхпитин-киэргэтиэхпитин, тыын угуохпутун, мөссүөннүөхпүтүн, уобараһын айыахпытын наада. АҮ
Биһиги суруйааччыбыт Юрий Чертов айымньытыгар, чуолаан, Хотугу сиргэ дьон кэлэн олохсуйуута, ол сири баһылааһына, уларыта тутуута, саҥалыы тыын уган биэриитэ көрдөрүллэр. «Кыым». Тыыныгар топпут түөлбэ. — тыын быһаҕаһынан тыынар диэн курдук. Эмээхсин эрэйдээх, оҕолору сырса сатаан, тыыныгар топпут. Тыыныгар тур (тиий) — кими, тугу эмэ өлөр. ☉ Лишать жизни, убивать кого-л.
Өскө кыайан куоппатахпына, ити дьиикэй тутатына тыыммар туруо. Р. Кулаковскай
[Таабылап:] [Өлөксөөс] аҕатын дьарыйбыппын биллэҕинэ, түүлэ-битэ да суох, кырдьык тыыммар турар киһи буолуо. Н. Туобулаахап
Харчылаах дьахтар диэннэр талыахтарын, кырбыахтарын, биитэр тыыныгар туран баран кистиэхтэрин да сөп. «ХС». Тэҥн. тыынын быс. Тыын ыл — кыратык сынньана, уоскуйа түс. ☉ Перевести дух, передохнуть, отдышаться
Кыратык тыын ылаат, Эмиэ үҥэн барара, Кыччыгыйдык сыҕарыйаат, Эмиэ сыта түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Мин кыратык тыын ыла түһээт, эмиэ киһибин соһоору оҥостон эрдэхпинэ талах быыһыттан биир киһи утары сүүрэн кэллэ. С. Никифоров
[Ыттар] бастакы уохтарыгар наһаа омуннаахтык түһэн күүстэрэ тахсан хаалааччы, ону тыын ыллара түһэр үчүгэй буолар баҕайыта. С. Тумат. Тыынын атыылыыр кэпс. — ким, туох эмэ туһугар тугу да оҥорорун кэрэйбэт, туохха барытыгар сөбүлэһэр. ☉ соотв. продавать душу кому-л.
Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин. Болот, төһө да тыынын атыылаан туран мииннии-оттуу сатаатар, Огдооччуйаны кыайан өрүһүйбэтэҕэ. Н. Заболоцкай. Тыынын биэрэр — олохтон туоруур, өлөр; туох эмэ туһугар олоҕун сиэртибэлиир (үксүгэр кыргыһыыга сылдьан). ☉ Умереть, скончаться; жертвовать жизнью во имя чего-л. (обычно на поле боя)
Наада кэлиэ — Дойдукам, Тыыммын биэриэм Эн тускар! Эллэй
Аҕаларбыт сэриигэ сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьан сырдык тыыннарын биэрбиттэрэ. Н. Габышев
Мин аҕам сэттэ уон иккис сааһыгар диэри хаһан да ыалдьыбатах бэйэтэ биир күн аһаабыт кэннэ, ороҥҥо өйө суох охтубута, ол кэннэ, биир күөс быстыҥа буола илигинэ таҥараҕа тыынын биэрбитэ. УАЯ А
Тэҥн. олоххун биэр. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар көр былдьас. Тыын былдьаһа сытар киһини утары көрөр диэн баар — итини тулуйуохха наада. Күрүлгэн
Баһылай адьас мөлтөөн, тыынын былдьаһан чиччигинээтэ уонна аргыый мас төрдүгэр уйуттумуна түһэн барда. «ХС»
Тыынын быс көр быс. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
«Бачча сыл тухары көлөһүммүн босхо сиэбитин үрдүнэн, аны тыыммын быһара хаалбыт эбит буоллаҕа», — диэн баран, киһим саҥата суох бөтөн барда. Н. Заболоцкай
Өстөөх …… сүүһүнэн тыһыынча киһи хаанын тоҕор, тыынын быһар. «ХС»
Тэҥн. тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа). Тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу, сир да анныгар буоллар ситэн, …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
Аны мин истэрбэр Глаша туһунан ону-маны саҥарыаҥ да, тыыҥҥын иһиллиэм. Л. Попов
Тэҥн. тыынын быс. Тыынын тарт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. [Уот Уһутаакы:] Уой да, тойон убаккаам! Тахса охсон тыынын тардыый! Суорун Омоллоон
Эһигини аллара таҥара дьиэтин таһыгар, ыстаапка илдьэбит. Онно дьону хайдах кэбилээбиккит курдук бэйэҕитин кэбилээн туран, тыыҥҥытын тардыахпыт. Эрилик Эристиин
Айыы тойон таҥара, тылбын иһит. Ньукуус уола Тимэппий — тыыннаах абааһыны, Уоһук кыыһа Өрүүскэ дэриэтинньиги тыыннарын тарт! Күндэ. Тэҥн. тыынын быс. Тыынын таһаарар — тугу эмэ гынан (хол., ытаан) мунньуллубут кыһыытын-абатын, муунтуйбутун таһаарар, санаатын, чэпчэтэр; дуоһуйуор диэри кимниин эмэ кэпсэтэрипсэтэр. ☉ соотв. отвести душу
Мин ийэбин хомоттум — төрүт да кэпсэтэр киһи баҕалаах буолан олорор эмээхсини күлүү гынан сыыстым дии саныыбын уонна кэпсэтэн, муунтуйбутун аһаран, тыынын таһаарабын. Далан
Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев
Кыысчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. И. Федосеев
△ Хас да күн устата тэптэн туран тыалыран, силлиэрэн баран уоскуйар, налыйар (күнү-дьылы, халлааны этэргэ). ☉ Проясниться, успокоиться, побушевав в течение нескольких дней (о погоде)
Тоҕус күн хачааллаан, Тоҥорбут бу халлаан Дьэ тыынын таһаарда, Дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Үнүр түүннээх күн тухары силлиэрбит халлаан чуумпуран, тыына тахсан баран, аны, түүннээх күн хаардаан намылыппыта. В. Яковлев
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, киһи хараҕа саатар саҥа түспүт ыраас хаара кылбааран сытта. С. Никифоров
Тыынын тымныт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. Элбэх киһи тыынын тымныппыт баҕайы. Тэҥн. анараа дойдуга атаар, баһын хатар, буору уоптар, ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт), күн сириттэн (күнтэн) сүтэр, өбүгэлэригэр ыыт, сиһин үөһүн быһа тарт (үктээ), тыынын быс, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа), тыынын тарт, умса (умсары) уур, үрүҥ күнтэн сүтэр. Тыынын уһат — тыынна салҕаа диэн курдук. Күн ийэм, Күөмэйбин көлдүөрүт, Тыыммын уһат, Тылбын сымнат! А. Софронов
Саханы тыынын уһаппыт, бу уһун тымныы кыһыннаах сиргэ олохсуйарыгар көмөлөспүт сүөһүнэн Дьөһөгөй оҕото — саха сылгыта буолар. В. Кондаков. Тыыҥҥар тот түөлбэ. — 1) тыыныҥ хаайтар, аҕылаа, боптор. ☉ Страдать одышкой, задыхаться. Хайа, тыыҥҥар тотон олороохтуугун дуу?; 2) ыксаа, тиэтэй. ☉ Торопиться, спешить
Тохтоо, бэйи, олус тыыҥҥар тотума. Тыыҥҥар турун кэпс. — бэйэҕэр тиийин диэн курдук (көр бэйэ). Ол киһи тыыныгар турунан өлбүтэ. Тыыҥҥын (кэтэн) манан көр манан. «Адьас тыатааҕы оҕонньор уораҕайын үрдүгэр сылдьар курдук санан, — Уһун Лэппиэрэй уолун эмиэ такайан барда, — хара тыа харахтаах, хонуу сир кулгаахтаах: тыыҥҥын манана сырыт». Л. Попов
[Тииҥ Мэйии] киһиэхэ көмөлөһөрдөөҕөр бэйэтин тыынын мананара. Г. Угаров. Тыыҥҥын тэскилэт — улахан иэдээнтэн, өлүүттэн тугу да быраҕан туран куот, быыһан. ☉ Спасаться бегством от беды, смерти
Хас да сүөһү өлө сытар, биир ат кэлин сотото тостон баран, тостубутуттан алларааҥҥытын онньоҕунан барбыт этэрбэс курдук онньоччу үктэнэ-үктэнэ, тыын тэскилэтэн куотаары тула эргийэ сылдьар. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] табаларын, наарталарын, астарын-үөллэрин, саппаас сааларын барытын хаалларан, тыыннарын эрэ тэскилэттилэр. ВНГ ГОПХ
Кинини уҥуох тутуохтааҕар Киргиэлэй бэйэтин тыынын нэһиилэ тэскилэтэн турар. «ХС»
Үрүҥ тыыммын өллөйдөө көр өллөйдөө. Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Үрүҥ тыын өллөйө көр өллөй II. Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын Биһиэхэ иһэн, киниэхэ түһэн Буулдьа чаһырҕаан ааспытын. Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга, үрдүү үллэйэр, Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков
«Үтүөнү үтүөнэн боруостуох буолларгын, мин эйигин ол эккирэтэн иһэр тоҕус аттаах дьонтон быыһыам этэ», — диир оҕонньор үрүҥ тыын өллөйө буолаарай диэн. Л. Габышев. Үрүҥ тыынын өрүһүй фольк. — кими эмэ улахан иэдээнтэн, өлөр өлүүттэн быыһаа. ☉ Спасать кого-л. от гибели, спасать чью-л. жизнь (букв. белое его дыхание спасать)
«Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын халхалыы кэллим. Ньургун Боотур
Алдьархайга түбэспит Айыым аймахтарын Үрүҥ тыыннарын өрүһүйэн көрбөккө эрэ Төннөрүм аата диэн суох! Суорун Омоллоон
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Үрүҥ (хара) тыын — киһи олоҕо. ☉ Жизнь (человека)
Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын Өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Оҕоҥ үрүҥ тыынын субу илиибэр тутан турабын. Күндэ
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ, биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Хара тыыммын харыстаа фольк. — өлөртөн быыһаа, абыраа. ☉ Защищать, спасать кого-л. от смерти, гибели (букв. чёрное дыхание моё защити)
Хара тыыммын харыстаа, үрүҥ тыыммын өллөйдөө! Саха фольк. Субу дьорҕоот дьоннорунан Чурумчукуга Чупчуруйдаан үрүҥ тыынын өллөйдүүр, хара тыынын харыстыыр сурук суруйбут эбит. Эллэй
◊ Тыына кылгаата (тыынара кылгаата) көр кылгаа
[Местников] кислородунан тыынан сытар эбит. Онтукатын араардар эрэ, муннун төбөтүгэр, уостарын тулатыгар күөхтүҥү күлүктэр көбүтэлээн тахсаллар, тыына кылгаабытынан бараахтыыр. Амма Аччыгыйа
Онтон улам ыраатан истэхтэрин аайы, тыыннара кылгаан, көлөһүннэрэ сарт түһэн барбыта. А. Сыромятникова
Маҥнай ыалдьааччы үлэлии үөрэммит үлэтиттэн ордук илистэ сылайар буолбутун итиэннэ күүскэ хамсаннаҕына (түргэнник хаамтаҕына, кирилиэһи дабайдаҕына) аҕылыырын, тыына кылгыырын бэлиэтиир. АВД РОХ. Тыын ат (таба) — суһал сырыыга анаан сылайбыт миҥэни солбуйар саҥа, сэниэлээх миҥэ (ат, таба). ☉ Ездовой или упряжный скот (конь, олень) на замену выдохшегося для выполнения срочного дела
Онно Сутуруоха төрдүгэр кинини билсэр биир баай эбээн тыын табалары бэлэмнээн олорор буолуохтаах. Болот Боотур
Ньукулаас, илин дал кэтэҕэр тыын аты бэлэмнээн турабын. А. Бэрияк
Кинээс кинээһи хайаан дьүүллүө баарай, инньэ гынан били хаһаахтарга ас-таҥас уонна эттээх тыын аттары биэрэн, Дьокуускай куоратыгар тэрийэн ыыппыта үһү. ФГЕ СТС. Тыына уһаата — 1) аҕылаан, эппэҥнээн баран холкутук тыынан барда. ☉ Начать дышать ровно, выровнять дыхание
[Ат] Үөрэммит сиригэр, Үүммүт салгыныгар Тыҥата кэҥээтэ, Тыына уһаата. П. Ойуунускай; 2) холкутуйа, кыратык уоскуйа түстэ (хол., улахан ыарыһах ыарыытын тииһигин кэмигэр). ☉ Успокаиваться, получать временную передышку от чего-л. (напр., от сильного приступа болезни)
Саһыл ааһа көтөр, куобах төттөрү ыстанар. Ол аайы куотааччы тыына уһуур, эккирэтээччи эрэйэ элбиир. Амма Аччыгыйа
Өс киирбэх, онтон ыла сыыйа-баайа тыына уһаан, ыарыыта намыраан үтүөрэргэ барбыт. «Чолбон». Тыына (тыына-быара) хаайтарар — тыынарыгар салгына тиийбэт. ☉ Дышать с трудом, задыхаться
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар... Күндэ
Тибиэт үрдүк хайаларын салгына убаҕас, кислорода аҕыйах буолан киһи мэйиитэ эргийэр, тыына хаайтарар, аҕылыыр, баһа туох да сүрдээхтик ыалдьар. Х АаКА. Тыын былдьаһыга — тыынар тыыннаах өлүөн иннинээҕи туруга. ☉ Предсмертная агония. Оҕонньор тыын былдьаһыгар сытаахтыыр
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘душа; дыхание’