с. 1. (по гл. родить) терөтүү; 2. (по гл. родиться) төрөөһүн; 3. (день рождения) төрөөбүт күн.

ж. сорочка (эр киһи тас, дьахтар ис ырбаахыта); # родиться в сорочке ырбаахылаах төреө (барыга-барытыгар баартаах киһини).

сов. 1. (совершиться) таҕыс, буол; произошло недоразумение сыыһа өйдөһүү таҕыста; 2. (случиться) таҕыс, үөскээ; пожар произошёл от неосторожности баһаар сэрэҕэ суохтан таҕыста; 3. (родиться) төрүттэн, үөскээ.

сов. 1. баар буол, (тиийэн) кэл, көһүн; появилась луна ый көһүннэ; появиться на свет (родиться) аан дойду га кэл (төрөө); 2. (возникнуть) баар буол, көһүн, үөскээ; появился новый вопрос саҥа боппуруос үөскээтэ.

туохт. Хойутаан төрөө. ☉ Родиться поздно
[Ньукулай:] Ол эрээри Уол оҕо буоламмын, Орто аан ийэ дойдубар Ороһулаан төрөөммүн, Ордук туттаммын. А. Софронов
Сүүтүк – ороһулаан сайын төрөөбүт тыһы ньирэй. П. Филиппов

1) рожать (о женщине); телиться (о корове); жеребиться (о кобыле, ослице и т. п.); щениться (о суке, лисице и т. п.); котиться (о кошке, об овце); высиживать, выводить птенцов (о птицах); бу күөлгэ кус бөҕө төрөөбүт на этом озере множество утиных выводков; 2) родиться, рождаться; уол төрөөтө родился мальчик; боруода ынахтан боруода ньирэй төрүүр от породистой коровы родится породистый телёнок; саҥа төрөөбүт новорождённый; төрөөбүт ийэ родная мать; төрөөбүт дойду родина, родная земля; төрөөбүт күн день рождения; төрөөн баран көрбөтөҕүм (манныгы) такого я в жизни (букв. с рождения) не видел; төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы погов. всё равно, что готовить люльку для неродившегося ребёнка (говорится о любителях строить воздушные замки или загадывать наперёд; погов. связана с фактом высокой детской смертности в дореволюционной Якутии); 3) уродиться (о картофеле); быйыл хортуоппуй бэркэ төрөөбүт в этом году хорошо уродился картофель # төннөн төрөөбүт выродок; төрөөбүт тыл родной язык; тылтан тыл төрүүр слово за слово (букв. от слова рождается слово); ый төрөөбүт народился (новый) месяц.

туохт.
1. Ханнык эмэ сиргэ күн сирин көрөн, улаатан олохсуй, хантан эмэ төрүттээх буол (киһи туһунан). ☉ Родиться и вырасти в каком-л. месте, происходить откуда-л. (о человеке)
Хайдах итинник дьикти, эриэккэс, улахан поэт саха ханнык эрэ тыатын быыһыгар төрөөн-үөскээн ааспытын мин сөҕө саныыбын. Суорун Омоллоон
Кини мантан арахпат, манна төрүүр-үөскүүр, манна кырдьар — өскөтүн киниэхэ дьылҕата кырдьар сааһыгар тиэртэҕинэ! Н. Заболоцкай
2. Ханнык эмэ сиргэ төрүөхтэнэн тэний, ууһаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться, разводиться где-л. (о животных)
Бу дойду тойон кыыла, мохсоҕоло, кырбыйа, хараҥаччыта барыта онно мустан уйаланан төрүүр-үөскүүр. Күннүк Уурастыырап
Куруҥ — куобах төрүүрүгэр-үөскүүрүгэр бэртээхэй миэстэ. Ас да баар, куотар-күрэнэр да сирэ үгүс. ПАЕ КБАТ
3. көсп. Туохтан эмэ утумнанан таҕыс, үөскээ. ☉ Зарождаться, возникать, происходить из чего-л.
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһуута үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Билигин патриотизм диэн Ийэ дойдуга муҥура суох бэриниилээх буолуу тыына саамай төрүүр-үөскүүр, өссө күүрэр кэмэ, ону хас түгэн аайы өйүүр, сайыннарар буолуохха. И. Никифоров

аат.
1. Кылгас эбэтэр уһун сиэхтээх, иннинэн тимэхтэрдээх чараас соҕус таҥас (үксүгэр эр киһи киэнэ). ☉ Рубаха, рубашка, сорочка (обычно мужская). [Мэхээлэ:] «Киһиэхэ эрэ бэйэтин ырбаахыта этиттэн чугас» диэн нуучча өһүн хоһооно кырдьык эбит… А. Софронов
[Симон] хаар маҥан нейлон ырбаахытын нэлэккэйдэммит. Л. Попов
Пуд Ильич ырбаахытын устан баран, бууһурҕаччы тыына-тыына, чэйин иһэн бурулатар. Далан
2. Дьахтар ис таҥаһын таһынан кэтэр уһун тас таҥаһа, былаачыйа. ☉ Женское платье
Микиитэ …… ийэтин илбирийбит ырбаахытыгар сөрөнөн хаалла. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] ойоҕун ырбаахытын сиэбиттэн күлүүһүн тылын былдьаан ылаары гыммыта ойоҕо биэрбэтэ. Күндэ
Балаакка аттыгар күөх ырбаахылаах биир дьахтар эргичиҥнии турар. Т. Сметанин
♦ Сүрэҕин ырбаахыта чараас көр сүрэх I
Биригэдьиир мөлтөх охсооччуларга сүрэҕин ырбаахыта чараас — олох сэмэлээбэт. «ХС»
Маайа кыыс ойуурга киирдэҕинэ сүрэҕин ырбаахыта чараас — олус куттанар. «ХС»
Уһун баттахтаах (суһуохтаах, ырбаахылаах) көр уһун II. Убайа биир олус дьиибэ итэҕэстээх — уһун ырбаахылаахха олох чугаһаабат. Р. Кулаковскай. Ырбаахылаах төрөө калька. — табыллымтыа, дьоллоох-соргулаах буол. ☉ Родиться в рубашке
Нуучча өһүн хоһооно этэринии, ырбаахылаах төрөөбүтэ эрэ кинини тыыннаах хаалларбыта. Е. Неймохов
◊ Ис ырбаахы — сыгынньах эккэ, таҥас иһинэн кэтиллэр таҥас. ☉ Надеваемая прямо на тело нательная рубаха, нижнее бельё
Нина аҥаардас ис ырбаахынан эрэ сиэркилэ иннигэр турар. Н. Габышев
Ис ырбаахым илийэн баран, эппэр хам сыстан, иэммин аһытар. Т. Сметанин
Оҕонньор баккылаах ис ырбаахынан сүр хоһууннук тура эккирээн, ампаарын аанын тэлэйэ баттаата. С. Никифоров
Халадаай ырбаахы көр халадаай. Иннибэр эбэм …… хараҥа от күөҕэ өҥнөөх уһун халадаай ырбаахытын тэллэҕэ тэлээриҥниир. Н. Лугинов
Суон Даарыйа …… күөх халадаай ырбаахытын сайбаччы …… кэппит. М. Доҕордуурап. Ырбаахы тэллэҕэ — ырбаахы, былаачыйа аллараа өттө. ☉ Подол платья
Уус Мандар ийэм ырбаахытын тэллэҕэр уонча дьэдьэни кутан кэбистэ. И. Гоголев
Өлөксөөс ырбаахытын тэллэҕинэн сототун суулана-суулана, саҥата суох олордо. А. Бэрияк

туохт.
1. Кэмиҥ кэлэн искэр баар оҕоҕор күн сирин көрдөр, оҕолон (дьахтар, ийэ кыыл туһунан). ☉ Производить на свет младенца, детёныша, давать жизнь младенцу, детёнышу, рожать (о женщине, самке животного)
[Ханньалба:] Оҕото суох эмиэ куһаҕан, элбэх оҕолоох эмиэ куһаҕан. Мин эн Кээчэҕин ордоро саныыбын, оттон мин Боккуойам бокуойа суох сыл ахсын төрүүр. П. Ойуунускай
Күкүргэ төрөөн сыыстаран даҕаны буолуо, Өксүүнньэ …… өйө суох уонча хонукка сыппыта. Л. Попов
Ынах үгүс өттө муус устар уонна ыам ыйыгар төрүүр. ГМФ ССССС
2. Ийэҥ иһигэр үөскээн баран, кини иһиттэн тахсан күн сирин көр. ☉ Появляться на свет в результате родов, родиться (о человеке, животном)
Уол оҕо төрөөтөҕүнэ мин ааппын биэрээриҥ. Саха фольк. Уон аҕыс оҕо төрөөн сорохторо орпутуттан Митя улаханнара этэ. Суорун Омоллоон
Кэнчээри элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Л. Попов
Саҥардыы төрөөбүт ньирэй маҥыраан мэккириир. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. көсп. Туохтан эмэ утумнанан таҕыс, үөскээ (туох эмэ саҥаны, сонуну этэргэ). ☉ Появляться, возникать, рождаться (о чём-л. новом)
Мөҕүмэ, мөҕүмэ — көҥүллүк төрөөтүн Мин ырыам, хоһоонум, Мин уордаах хотунуом! С. Данилов
«Кырдьык мөккүөртэн төрүүр», — диэн олус сөпкө эппиттэр быһыылаах. Күннүк Уурастыырап
Ол күнтэн имэҥнээх тылга сөрөппүтүм, ол күн хоһоонньут төрөөбүтүм. П. Тулааһынап
4. көсп. Халлааҥҥа көстүбэт буола сүтэн баран көстөн кэл, саҥалыы үүнэн бар (ый туһунан). ☉ Появляться, наблюдаться вновь на небе после исчезновения (о новолунии)
Ол күн көрбүт Көмүс туонатыгар, Ый төрөөбүт Ытык дабайыытыгар, Көмүс бэйэбин көлүнэҥҥин, Миҥэ бэйэбин миинэҥҥин Көтөн күпсүйэр үһүгүн, Нохойдоон! С. Зверев
Олунньу төрүт да тымныы буолар чинчилээҕэ: олус өргөстөөх ый төрөөбүтэ. Болот Боотур
♦ Аҕа курдук аҕаттан (төрөөбүтүм, айыллыбытым) көр аҕа
Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Ньургун Боотур
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт көр адаҕа. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт, Арбаҕаһын бүрүммүтүнэн үөскээбит, Арсыын туора тиистээх Арсын Дуолай. Күннүк Уурастыырап
Аны төрүүргэ көр аны. Мин эһиэхэ аны төрүүрбэр да этиэм суоҕа. Кыһыллар эһигини син биир имири сотуохтара. Д. Токоосоп
Ийэ курдук ийэттэн (төрөөбүтүм, айыллыбытым) көр ийэ. Мин бу Саха киһи көрөр Сардаҥалаах маҥан халлаанын Үрүт өттүгэр төрүөбүтүм-үөскээбитим, Аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, Ийэ курдук ийэттэн төрүөбүтүм. Ньургун Боотур
Иккис төрөөбүт дойдута көр иккис. Онтон ыла Саха сирэ кини иккис төрөөбүт дойдутунан буолбута. «ХС»
Иккиһин (иккистээн) төрөөбүт саҕа (курдук) санаа көр иккиһин. Барарбар, кырдьыга, эргийэн кэлиэм дии санаабатаҕым. Онон, быһата бу хат төрөөбүт курдук сананан кэлэн олоробун. Суорун Омоллоон
Маайа [силиэстийэттэн босхолонон] иккиһин төрөөбүт тэҥэ санаммыта. «ХС»
Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) көр киһи I. Кини Бүөккэни омун-төлөн, уу-хаар тыллаах, быһата, биир киһи итэҕэһигэр төрөөбүт киһинэн ааҕара. В. Протодьяконов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Көрөн төрөө көр көр I. Уоллара олох аҕатын көрөн төрөөбүт оҕо, умса бырах, тиэрэ бырах — үүт-үкчү. Мас төрөөн — мас курдук 2 диэн курдук (көр мас). «Тугу санаммытый?» — диэтэ Слепцов …… кэм да сирэйэ мас төрөөн олорон. К. Симонов (тылб.)
Өл да төрөө көр өл I. Өл да төрөө, [тааҥканы] үлтүрүтүөххэ наада. Н. Туобулаахап
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Төннөн төрөөбүт — төннүбүт төрүөх диэн курдук (көр төрүөх). Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) көр оҕо. [Тойбохой:] Төрүүр оҕону манна төлкөлүөм Иистэр сүөһүнү манна күрүөлүөм. И. Данилов
◊ Төрөөбүт дойду көр дойду
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Төрөппүт ийэтин кэриэтэ: Сүрэҕин ытатан, ыллатан, Норуот кырдьыгар үөрэтэр. С. Данилов
Кини дьиэтигэр аһыы олорон, төрөөбүт дойдутугар кэлэн эйэлээх, сынньалаҥ олоххо олорор киһи быһыытынан, толору дьоллоохтук сананна. М. Доҕордуурап. Төрөөбүт дьон көр дьон. Төрөөбүт таптыыр дьонноро Ньургуһуну эргэ биэриэхтэрин саныыллар. Ханна, кимиэхэ?.. Лоокуттан атын киһиэхэ… Дьүөгэ Ааныстыырап. Төрөөбүт күн көр күн. Нина саныыр: «Төрөөбүт күн — үөрүү, дьол дииллэр. Ким билэр. Сороххо баҕас төрөөбүт күн ордук элбэх үлэлээх, түбүктээх, сүпсүктээх, ыксаллаах…» Н. Габышев
ср. др.-тюрк. төрэт ‘создавать, творить’, төрү ‘рожать’, тув. төрэ ‘родись’, төрүүр ‘родить’, каракалп. дөреу ‘возникнуть’

I
туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы туохха эмэ сүүрт, сүөкээ, тох. ☉ Лить что-л. жидкое (во что-л. или куда-л.)
Марба дьэс чаанньыгы остуолугар аҕалан, эригэр хара чэйи кутан биэрдэ. Күндэ
Тымныы чөчөгөйү аҕалан Ыстакааҥҥа кутта, Кус түөһүн таһааран Хобордооххо сылытта. С. Васильев
△ Хойуутук таммалаа (ардах туһунан). ☉ Сильно капать, лить (о дожде)
Уу самыыр уһуннук куппута, Улуу сир иһийэн сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх ардах миигин эккирэппит курдук саба сүүрэн тахсан, ыаҕастаах уунан кутар курдук түстэ. Т. Сметанин
2. Туох эмэ бытархайы, үлтүркэйи (хол., кумаҕы, туораах бурдугу, тууһу) туохха эмэ ук, хаалаа эбэтэр сүөкээ. ☉ Насыпать, всыпать что-л. сыпучее во что-л. Кини били комбайнтан саккыраабыт туораах бурдугу миэлиҥсэ таһыгар кутан биэрэр. Суорун Омоллоон
Баарсаларга тууһу бэрт түргэнник куталлар эбит. И. Данилов
△ көсп. тугу эмэ эбэтэр кимнээҕи эмэ тиэйэн иһэн аара эбэтэр тиийиэхтээх сиригэр түһэр, сүөкээ. ☉ Высадить кого-л., разгрузить что-л. по пути или в назначенном месте
Өстөөх лүөччүгэ туох буолан алҕаһаабыта эбитэй, көмөҕө илдьэн испит саллааттарын, эписиэрдэрин бөлөҕүн биһиги дивизиябыт ыстааба турар сиригэр кутан кэбиспит этэ. И. Никифоров
3. көсп., сөбүлээб. Олус элбэҕи төлөө (уопсай ылыллыбыт нуорматтан быдан таһынан). ☉ Платить за что-л. чрезмерно (обычно намного выше установленных норм)
Дьэ, ол кэмҥэ Сабардам Күүрээн кыыһын — билиҥҥи эмээхсинин Илибиэтэни — ойох кэпсэтэр, элбэх халыымы-сулууну кутар. Болот Боотур
Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Аҕабыыкка бэргэһэлэтэн, …… Дьиэлэригэр тиийэн кэлэллэр. Дьуон Дьаҥылы
4. көсп., поэт. Күүскэ тык, сардаҥар (күн сардаҥатын туһунан). ☉ Испускать свет, лучиться
Бэртээхэй диэн туолбут ыйбыт, Бу сир муҥун билиммэттии, Ыраах халлаан куйаарыттан Ыйдаҥатын кутар этэ. Күннүк Уурастыырап
Күн Ламма илиҥҥи ии хайаларын кэтэх өттүттэн кылбайа ойон тахсан, кыһыл көмүс сардаҥатын өрүс уутугар кутта. М. Доҕордуурап
тюрк. куй
II
аат., итэҕ. Киһи ис туругун (психическэй) эйгэтэ, өйүн-санаатын, күүһүн-уоҕун, олоххо дьоҕурун бигэ, хамсаабат туруктара. Киһи үс куттаах: буор кут, салгын кут, ийэ кут. Бу үс суол кут бары киһини кытта бииргэ баар эрэ буоллахтарына, кини чэгиэн, өлүөр сылдьар, оттон биирэ эмэ араҕыстаҕына (хол., куттанан салгын кута ыстаннаҕына, көттөҕүнэ), киһи ыалдьар, мөлтүүр. ☉ Психическая сфера человека, основа его духовного и телесного состояния, жизнеспособности, душа
По представлениям якутов, кут состоит из трех частей: земля-душа, воздухдуша, мать-душа. Только при наличии всех трех элементов души человек чувствует себя здоровым, при временном отсутствии одного из них (напр., при сильном испуге может отлететь воздухдуша) человек испытывает недомогание. Ахтар айыыһыттар ийэ кутун иккилээх харчы саҕа иһэгэйгэ иҥэрэн илдьэ киирбиттэригэр …… салгын куту самсыы дьалбыйбыттар, буор куту холбуу бохсуруйбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ийэ куппун Ийэ сир иҥэрбэтин. А. Софронов
Кыталык ырыата, Манчаары күлүүтэ Кыргыттар куттарын долгутар да этэ. Т. Сметанин
♦ Куккун туттар — кимиэхэ эмэ наһаа убан, таптаа. ☉ Быть очень привязанным к кому-л., не чаять души в ком-л.
Оҕолорго бэрт. Уолугар наһаа кутун туттарбыт. Н. Лугинов. Кута ыстаммыт — соһуйан куттаммыт. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн, оҕо соһуйдаҕына, кута, холобур, салгын кута ыстанар, оччоҕуна кини ыарыһах буолар. ☉ Сильно испугаться, оцепенеть (от неожиданности)
По представлениям древних якутов, если ребенок сильно пугается, у него может выскочить из тела воздух-душа, тогда он может заболеть. Саллааттар уолуйан, куттара ыстана сыспыт, куттаммыттар төттөрү сырсан хаалбыттар. Суорун Омоллоон
Бу да киһи, ити уолтан куттанан кутун ыстаннаҕа сүрүн! Н. Босиков. Кутун тут — кимиэхэ эмэ улаханнык сөбүлэт, санаатын тут. ☉ Сильно понравиться кому-л., завоевать чью-л. симпатию
Бу манна ону-маны кэпсээн, күн ыаһаҕын ыытан, хотун кутун тутта. Н. Түгүнүүрэп. Кутун үргүт — улаханнык куттаа. ☉ Внушать сильный страх, пугать
Оҕо кутун үргүтээри, хаһыытаатаҕын баҕас тугун сүрэй. Амма Аччыгыйа. Оҕо кута оонньуур — былыр көмүлүөк оһоххо күл холоруктуу эргийэн ыллаҕына маннык этэллэр эбит, ол аата бу ыалга оҕо эбиллиэн сөбүн туоһутун курдук көрөллөрө. ☉ По представлениям якутов, если зола в камельке от сильной тяги завихряется, это играет душа ребенка, который вскоре может родиться в семье хозяев очага. Көмүлүөккэ оҕо кута оонньуурун көрө олордум
◊ Буот кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ, сири кытта сир буолан хаалар. ☉ Земля-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, представляет собой плоть, которая после смерти человека превращается в почву
[Эн үтүөҕүн умнар күннээх буоллахпына] Дууһабын таҥара туппатын, Буор куппун Буор ийэ ылбатын. А. Софронов. Ийэ кут — киһи үс кутуттан сүрүннэрэ: дьахтарга Айыыһыт ийэ куту иҥэрдэҕинэ, оҕо үөскүүр, оттон киһи өллөҕүнэ, анараа дойдуга ийэ кута барар. ☉ Основной элемент триады человеческого существа, представляющий собой собственно душу-мать: считается, что при зачатии ребенка Богиня Айыысыт внедряет в женщину ийэ кут ребенка, когда же человек умирает, ийэ кут отлетает в иной мир. Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн, Илдьэ киирбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксой. Кыыл кута зоол. — уһун бытыктаах, уһун ньолбуһах көрүҥнээх, хара өҥнөөх улахан көтөр хомурдуос. ☉ Жук-дровосек, волосогрызка. Салгын кут — киһи үс кутуттан биирдэстэрэ, киһи өллөҕүнэ сылгыны кытта салгын буолан хаалар. ☉ Воздух-душа — одна из трех составляющих человеческого существа, основа дыхания, а значит и жизни, после смерти человека превращается в воздух
[Ойуун дьон] салгын кута салыйбытын, ийэ кута тэлэһийбитин, бытарыйар буор кута бураллыбытын булан аҕаланнар, [дьахтар] сүрүгэр-кутугар холбуу иҥэрдилэр. ПЭК СЯЯ. Ынах кута зоол. — сиик үөнэ. ☉ Муравьиный лев в личиночном состоянии, насекомое, напоминающее мошку. Үүттээх иһити саппаккабыт, эмиэ бүтүннүү ынах кута түспүтүн бастым
тюрк. кут