разг. копаться, рыться; дьааһыгы хаппайдаама не копайся в ящике.

рыться, копаться в чём-л., где-л.; устраивать беспорядок (обычное поисках чего-л.); дьааһыгы чүүччэй = рыться в ящике; бу оҕолор дьиэни дэлби чүүччэй-дилэр эти дети перевернули весь дом.

несов. I, (рыться в чём-л.) хаһыс; копаться в песке кумаҕы хаһыс; 2. разг. (искать, вороша что-л.) хаһыс; 3. разг. (заниматься кропотливым делом) хаһыс, бодьуустас; бытаар (медлить).

туохт., түөлбэ. Туох эмэ (хол., сиэп, мөһөөччүк, дьааһык) иһин хас, үрэй, булкуй. ☉ Копаться, рыться в чём-л.. Ыстаанын сиэптэрин хаппайдаата — уоннуу, биэс уоннуу бытархай харчы эрэ хаалбыт. «Күрүлгэн»

туохт., түөлбэ. Түөрэ хаһан, өрө сүргэйэн таһаар, бул. ☉ Разрывать землю, рыться в земле, чтобы найти что-л. съедобное (обычно о животных)
[Эһэ оҕото] өргүөллээн сиэн иһин, сир тоҥон, көрөн туран куоттараҕын. Сэмээр Баһылай

туохт.
1. Ыс-тох, хастүөр, бэрээдэгин, сааһын ыс. ☉ Рыться в чём-л., устраивать беспорядок
[Кулун Куллустуур:] Нохолоор! Оол кыыс кэлэн оруойдуоҕа, — үчүгэйдик хатаан тахсыҥ эрэ! ПЭК ОНЛЯ III
Дириэктэр дьыалатын оруойдуурум хайдах сатаныай! Р. Баҕатаайыскай
Күндү мал, харчы, көмүс көрдөөннөр кыыһым малын барытын оруойдаабыттар диир. Болот Боотур
2. Кыай, иннин ыл. ☉ Одолеть, осилить кого-л.
Оҕо бэйэбин оруойдаатыҥ. ПЭК ОНЛЯ III

туохт. Кими, тугу эмэ көрдөөн малы-салы ыс-бурай, дьиэни барытын тырҕай. ☉ Разыскивая кого-что-л., рыться, копаться в чём-л., устраивать беспорядок
Дьиэ үрдүлэри, муоста аннылары …… бүтүннүү көрдөөн чүүччэйдилэр. Таҥас көстүбэтэ. Амма Аччыгыйа
[Балбаара:] Үрүҥнэр ыал-ыалы көрдөөн чүүччэйбит кыһылларын саллаата …… биһи хотоммут кыра иинигэр саһа сытар. Уустаах Избеков
Бөһүөлэккэ дьон барбыттарын кэннэ тыатааҕы киирэн, дьиэни биир гына чүүччэйбит. «ХС»
ср. тув. шүүче, бур. һүүчэ ‘долото’

туохт.
1. Тугу эмэ муннугунан батыһыннара сылдьан сытырҕалаа (сорох кыыллар тустарынан). ☉ Нюхать что-л. со всех сторон, тыкаясь носом, обнюхивать (о нек-рых животных)
Сотору эһэ маһы-оту быыһынан тиҥсирийэн тиийэн кэлбитэ. Суорун Омоллоон
Мэнээктээбит эһэлэр хоргуйаннар бөһүөлэктэргэ киирэллэр уонна бөҕү-саҕы кэрийэллэр, сайылык пиэрмэлэрин, өтөхтөрү тиҥсирийэллэр. ПАК АаТХ
Ыт сири-буору тиҥсирийэн сытырҕалаан сундулуйда. «ХС»
2. көсп., кэпс., сөбүлээб. Ханна эмэ тугу эмэ көрдөөн барытын кэрийэн көр, хас; чүүччэй. ☉ Выискивать, вынюхивать что-л.; рыться, копаться в чём-л., где-л., устраивать беспорядок в поисках чего-л.
Сүөдэркэ дьиэ иһин биир гына тиҥсирийэр, Кыыһырбыта, уоҕурбута диэн сүр. Н. Якутскай
Ньиэмэстэр манна хортуоскатыгар тиийэ бүтүннүүтүн ылаары тиҥсирийэ кэрийэллэр. В. Протодьяконов
[Аана:] Сибилигин бара оҕус. Манна эмискэ тиийэн кэлиэхтэрин сөп. Боб куруутун бу эргин тиҥсирийэн тахсар. Пьесалар-1960.

I
сыһ. Төрдүттэн хаһан, тууран биитэр эргийэн хаалар гына. ☉ С корнем, до основания или переворачивая, опрокидывая. Түөрэ тарт. Түөрэ түс. Түөрэ ас. Түөрэ үктээ. Түөрэ оҕус
□ Алаа Моҥус бүтүн арбайы, төрүттэри баҕастары түөрэ тардан ылбыт
Саха фольк. Тыыта илими бүрүммүтүнэн, түөрэ эргийбитэ. И. Федосеев
Кини биир тэллэйи түөрэ тэппитэ, онто эһиллэн тиийэн тэйиччи түспүтэ. В. Гаврильева
II
сыһ. Тугу да ордорбокко, бүтүннүүтүн. ☉ Всё, все до одного, полностью
Лэбэн [сир аата] түөрэ быыһын оттоон, сыл аайы туһанар буолан испитэ. М. Доҕордуурап
Ыстапаан эрэйдээх олоҕун туһунан биири да кистээбэккэ, түөрэ кэпсээн биэрдэ. И. Никифоров
Ити үрэхтэр түҥкэтэх түбэлэрин түөрэ кэрийэн үс сүүсчэкэ хапкааны ууралларыгар сүүрбэччэ хонук барыаҕа. «ХС»
◊ Түөрэ барытын — туох баарын барытын, тугу да ордорбокко. ☉ Всё подряд, ничего не оставляя
Абаҕабын ити иһин таптыыбын ээ, ити иһин итэҕэйэн-эрэнэн испин түөрэ барытын тэбиибин. Суорун Омоллоон
Ол аһаҕас дууһалаах дьон миэхэ үлэлэрин кистэлэҥин түөрэ барытын, тоҕо-хоро кэпсээн, көрдөрөн биэрбиттэрэ. СП ҮД. Түөрэ сүргэй — тугу барытын хаһыс, чүүччэй (хол., тугу эмэ көрдөөн). ☉ Рыться, копаться, перевернуть вверх дном (напр., при обыске)
Ыаллар дьиэлэрин, сарайдарын, омуһахтарын астаран көрүтэлээтилэр, түөрэ сүргэйдилэр да, тугу да булбатылар. Н. Якутскай
Саллаатар дьиэни түөрэ сүргэйэн дьэҥдьийбитинэн бараллар. В. Протодьяконов
Тиийэн кини бүтүн куорпуһу түөрэ сүргэйбитэ, холорук курдук чүүччэйбитэ. Н. Заболоцкай

I
1.
хас I диэнтэн холб. туһ. [Нүһэр Дархан:] Көмө буола кэлиэхтээҕэр хата түргэнник Ииммин хасыһа кэлэр инигит! И. Гоголев
Ыттар оҥкучаҕы хаһыспаттар, аһаҕас да хаалбыт аһы кыраһалаах отой тыыппаттар. С. Маисов
Улаатан иһэн кумах куйаарга ханаал хасыһара. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Тугу эмэ көрдөөн, туоххун эмэ булкуй, хас, хаһын. ☉ Искать, перебирая, перекладывая, разбирая что-л., копаться, рыться в чём-л.
Кууһума суруксут, өр соҕус тугу эрэ көрдөөн, сиэптэрин хасыһар. Н. Якутскай
[Миша түһээн] салҕалас илиитинэн бинсээгин сиэҕин хасыһар да… сочуоккатын булбат. Өссө күүскэ хасыһар... Н. Лугинов
Сээкэйдэрин хасыһа сылдьан түгэххэ, утуйар таҥас анныгар, карабин саа сытарын илиитинэн бигээн көрдө. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ким, туох эмэ туһунан дириҥник билээри иҥэн-тоҥон үөрэт. ☉ Кропотливо изучать что-л., разбираться в чём-л., копаться
Оҕо тугу да оҥорбутун иһин онтон кэлэйэн кыыһыран түптэлэммэккэ, итэҕэс үөскээбит биричиинэтин, төрдүн-силиһин хасыһыахха наада. Н. Лугинов
[Харитонов:] Лейтенант Сергеева, суутунан көрүллэн бүппүт дьыаланы эмиэ тоҕо хасыһаҕын? М. Попов
Литератураны хасыһан, сөбүлээн ааҕар киһи таптыыр суруйааччытын үҥэр таҥара оҥостор, адьас аанньал курдук саныыр. С. Федотов
Тоҕо эрэ Ивановиһы хасыһар буолан эрэллэр үһү. «ХС»
4. кэпс. Тугунан эмэ ыксаабакка дьарыктан, тугу эмэ өр оҥор, гын. ☉ Долго возиться с чем-л., копаться
Хасыһа, талкыйа сатыыр да, туһа суох. С. Федотов
Эрдии-эрдэ — түөрт саҕана Ира оһоҕун хаһыста. Ф. Софронов
Массыынатын мотуорун хасыһан көхсө хомурдуос көхсүнүү килэҥниир. ЭКС ТБТ
Ваня, кырдьык даҕаны олус өр хаһыстыҥ. ОЛ ПА
II
ыйыт. солб. аат. Бэрээдэгинэн ханнык, элбэхтэн ахсаанынан ханнык. ☉ Какой по порядку или какой именно из нескольких, какой, который
Кэрэтик олорон, ким хаһыс сааһыгар Күн сирин хаалларыай? Эллэй
Чуолкайдык өйдүүбүн биир сааһы, — Хаһыс сыл эбитэ буолла? Баал Хабырыыс. Хайа ый хаһыс күнэ эбитэ буолла… И. Эртюков