буурҕалан диэн курдук
Сибилигин саманнык үчүгэй баҕайытык чэмэлийэн турбут халлаан дьэ буурҕаран, дьүһүлэнэн киирэн барар ээ — киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. С. Руфов

иэҕэх гын - кыратык иэҕэйэн ыл (иэҕэс гын диэннээҕэр кыра, кылгас хайааһыны көрдөрөр). ☉ Слегка качнуться в сторону
Инитэ оҕо диэки иэҕэх гынан Уордаах соҕустук, Саманнык курдуктук Саҥара турбута үһү... П. Ойуунускай
Онуоха буоллаҕына Кыыс оҕо кылаан бэрдэ Дьырыбына Дьырылыатта обургу Суһуоҕа да силир гыммата, Бэргэһэтэ даҕаны Иэҕэх гынан көрбөтө. П. Ядрихинскай

тылбаастаа диэнтэн дьаһ
туһ. Бииктэр биэлсэр Киристиэпкэ …… биир ньуосканан «таҥара аһын» сиэн дьон ыарыыга сыстыһалларын туһунан Охонооһугар тылбаастатан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа
Бу киһини кытта Тылбаастатан Кэпсэппит тылбыт, Мичээрдэһэн билсибит бичикпит …… Саманнык этэ, доҕоттоор. С. Зверев
Уһун синньигэс хоско …… командующай Савлук Харачаас кэпсиирин тылбаастатан истэ олордо. П. Филиппов

I нареч. 1. (правильно) туочунайдык, сөпкө; часы работают точно чаһы туочунайдык үлэлиир; 2. (пунктуально) лоп бааччы, лоп курдук; он выполнил поручение точно кини сорудаҕы лоп бааччы толордо; точно в три часа лоп курдук үс чааска; 3. (совсем, совершенно) үүт-үкчү, букатын, адьас; точно такая же книга үүт-үкчү саманнык кинигэ; 4. в знач. вводн. ел. разг. (так, верно) кырдьык; точно, это он сделал кырдьык, итини кини оҥорбута.

туохт. Киһилии дьүһүҥҥүн-майгыгын уларытан, сиэрэ суох сүөргүтүк тутун, дьаабылан. ☉ Вести себя непристойно, неприлично; измениться в худшую сторону
Эрдэлиир Миитэрэй убайа, баайдар диэки буолан дьүһүлэнэрин иһин аны «Бөтүөхтэй» Сөдүөт аатырбыт. Амма Аччыгыйа
Эн бэйэҥ уолгун итинник сирэйэ-хараҕа суох балыйар, холуннарар буоллар, төһө эрэ дьүһүлэнэр этиҥ. И. Гоголев
Сибилигин саманнык үчүгэй баҕайытык чэмэлийэн турбут халлаан дьэ буурҕаран, дьүһүлэнэн киирэн барар ээ - киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. С. Руфов
Тысхаан ойуун кыыран дьүһүлэнэ турара бу баардыы көһүннэ. Тумарча

саҥа алл. Дьиктиргээһиннээх, кыйаханыылаах, сэнээһиннээх, күүстээх уустук иэйиини көрдөрөр (үксүгэр атын тыллары кытта холбоһор, фольк. тут-лар). ☉ Междометие, выражающее сложное чувство сильного удивления, раздражения, пренебрежения (часто употр. в сочет. с др. межд. и модальными словами, обычно встречается в фольк.)
Аар-дьаалы, аат-татай, оҕолоор! Мин саллар сааһым тухары саманнык сүрдээх сүүнэ тыалы көрбөтөҕүм! Саха фольк. Аардьаалы!.. Аар-татай!.. Аматын даҕаны Өлөксөй, Өндүрэй Өллөхтөрүн аайы Алгыстаах тылларым Араҕас арыынан чаллыргыы таммалаан Соргубут сонуура. П. Ойуунускай
Аар-дьаалы, аны биһиги кутурбуппут сурукка киирииһи дии. Болот Боотур

I
туохт., кэпс. Быһаҕынан улахан наадата суох тугу эмэ (маһы, талаҕы) кыс, кыһа оонньоо. ☉ Строгать что-л. ножом просто так, без надобности
Оттомо суох чолбоодуйбут харахтаах, сэнэх таҥастаах уол …… быһаҕынан маһы кыччайан оонньуу-оонньуу, Хачыгыры хобулаан биэрдэ. Эрилик Эристиин
Аҕабыт муннун анныгар киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, быһаҕынан тугу эрэ кыччайар. С. Тумат
II
дьүһ. туохт., кэпс. Кыҥастаһа-кыҥастаһа, эргитэ сылдьан кичэйэн көр. ☉ Внимательно, пристально смотреть на кого-что-л., всматриваться во что-л.; рассматривать кого-что-л. со всех сторон
Кылар буолуор диэри кыччайа-кыччайа кыҥаата. П. Тобуруокап
Удьуор уустар кыҥаан-кыҥаан, кыччайан-кыччайан, аалан-нарылаан: «Саманнык буоллаҕына сөп буолуо», — диэннэр аман өстөрүнэн амалыйбыт быһыылаахтар. К. Уткин
ср. казах. кылчай ‘смотреть сбоку’, алт. кылдьай ‘быть косым’

1. аат.
2. Ким, туох эрэ ис дьиҥэ, айылҕаттан бэриллибит, айыллыбыт туруга, быһыыта. ☉ Внутренняя сущность, естественное, прирожденное свойство кого-чего-л.
   Айылҕа сокуонун соппокко, Сир айылгытын алдьаппакка, Олор, охсус, үлэлээ, Тут, ай уонна көрүлээ. С. Данилов
   Этин-хаанын айылгыта Норуот киэнэ саманнык: Таптыыр кини үрүҥ күнү, Таптаабат борук түүнү. И. Гоголев
   Сэрии саҕаламмыта, атыннык эттэххэ, киһи өйүгэр-санаатыгар, киһи аймах айылгытыгар бүтүннүүтүгэр сүөргүлээх быһыы буолбута. Л. Толстой (тылб.)
3. Бары өттүнэн киһини астыннарар, үөрдэр үтүө быһыы. ☉ Доброе начало, доброе во всех отношениях дело
   Ымай маҕан Ытык киэлибэр Иэйэхсит ийэм Илбиһэ иҥнин, Айыыһыт Айылгыта ахталыйдын! П. Ойуунускай
   [Саҥа дьыл] Алгыс баһын салайдын, Айылгы төбөтүн арыйдын, Абырал баһын айхаллаан, Айдааран, ахтан иһиэҕиҥ. Саха нар. ыр. III
   Үөлээннээҕиэм, үөрэ көрүөх Кэнчээрибит аналын: Үөрэ көрүөх Алгыс алгыы, Айылгыны айарын, Аны халлаан киэҥ куйаарын Салайталыыр саталын. С. Данилов
4. даҕ. суолт. Бары өттүнэн үчүгэй, үтүө. ☉ Хороший, добрый (во всех отношениях)
   [Уолаттары] ийэлэрэ мөҕөн умайыктана көрсүбүттэрэ. Ол эрээри ийэлэр барахсаттар кыыһырбыт уохтара-кылыннара аастар эрэ, кинилэр саҕа айылгы дьоннор суохтар ини. И. Федосеев
   Айылҕа, эйигин айылгы бэйэҕин Түөскүттэн кууһаммын, ууруубун-сыллыыбын. Дьуон Дьаҥылы
   Манна балыктыырга даҕаны, бултуурга даҕаны айылгы дойду. С. Курилов (тылб.)
   ♦ Айылгы киһи — аламаҕай, ис киирбэх, үтүө майгылаах киһи. ☉ Обаятельный, очень доброго и спокойного нрава человек. Биһиги салайааччыбыт — айылгы киһи. Айылгыны тарт — көрүнары, аһы-үөлү тэрий. ☉ Организовать веселье, угощение, пир
   Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр оҕуһу өлөрөн, этин дэлби буһаран, айылгы бөҕөнү тардан куолуларынан Мас Өнүкүй ойууну кыырдарбыттар. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. Атыттартан уһулуччу уратылаах, ытыктанар, улуу. ☉ Выдающийся, почтенный, великий
Сүдү айыылар [Кырасыабай кыыска] Сүр-кут угалларыгар Сүрдээх сүпсүктээх Дьүүлү түһэрбиттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сүллүкү ол киэһэ, сүдү ойуун буоларын умнан, тыллаах-өстөөх, сайаҕас кыыс дьахтары кытта хойукка диэри быһа эйэргэһэн, найааннаһан тахсыбыта. Болот Боотур
Илиҥҥи дойду улуу муударай оҕонньотторо, атын да омуктар сүдү бөлөһүөктэрэ сибэккини олус таптыыллара. И. Гоголев
△ Уһулуччу суолталаах, дьоһуннаах. ☉ Значительный, важный
Мин дойдум киэҥ кэскилин Көрөр сүдү мунньахха, Ыйар улуу былааҥҥа Сахам сирин Барҕа баайын Хайҕаан, сөҕөн кэпсээтилэр. П. Тобуруокап
«Дьыала хайдаҕа биллэр», — Серёжа сүдү кистэлэҥи өйдөөбүт киһилии көрөн кэбиһэр. Н. Лугинов
Билигин аны субу да сис үөһүттэн оруу тардан таһааран, кинини [Иҥнэри Дьарааһыны] сүдү дьүүлүнэн дьүүллүүр кутталлара суоһаабыт. Д. Таас
2. Тас көрүҥүнэн, кээмэйинэн, кыаҕынан олус улахан, сүүнэ. ☉ Очень большой по размерам, силе, громадный
Сабачча сааспар тиийиэхпэр диэри Саманнык сүдүрүүннээх Сүдү бухатыырга түбэһэ иликпин. Ньургун Боотур
Хас да айахтаах сүдү ампаар олбуор аҥаар эркинин бүтүннүү ньолбоһуйбут. Амма Аччыгыйа
Аллара сытар сүдү күүс эмиэ түллэс гынан кэбистэ да, халыҥ муустар, хастыы да сиринэн хайыта баран, тула холоруктаатылар. П. Филиппов
△ Олус күүстээх, дириҥ (иэйии туһунан этэргэ). ☉ Очень сильный, глубокий (о чувствах)
Эрбэһин бугул саҕа балаҕан иһигэр бу киэһэ сүдү үөрүү буолбутун кэбиһиилээх от саҕа балаҕантан кистээтилэр. Амма Аччыгыйа
Дууһабынан биллим дуолан аһыыны, Сүдү кутурҕаны сүрэхпинэн биллим. И. Гоголев
Сүрэҕи тымныынан хаарыйар Сүдү кутурҕан да ааһар. Айталын
3. Олус дьоһун, түспэ; ыар. ☉ Величавый, степенный; тяжёлый
Кинилэр диэтэх дьон Кэллэллэр эрэ: Ыар тыыннарын, Сүдү сүрдэрин, Албас санааларын …… Уйарбыт аата суох. Өксөкүлээх Өлөксөй
Утары көрдөрбөт сүдү киэптээх улуу дьаалылар улахамсыйбыттыы, сэниирдии үөһэттэн аллара көрөн сөҥүдүһэн олороллор. Далан
Үйэ-саас тухары нөрүйэ нуктаан турбут бу ытык хайалар, сүдү сис тыалар сотору айманан туруохтара. В. Яковлев

I
аат. Дьахтар, үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин тумуга. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
Биир кытарах ынахтаахтара эмиийин чопчуларын үлүтэн, уолбута ыраатта. Н. Якутскай
Евгения эмиийдэрин чопчутун сууйда, оҕотун ылла. С. Дадаскинов
[Ыт оҕолоро] ийэлэрин эмиийин чопчутун уоппутунан, оттон сорохторо сири тиҥсириҥнэһэ, төттөрү-таары мучумааннаһа сылдьаллар. Р. Кулаковскай
♦ Сүрэҕим чопчута көр сүрэх
Ол эрээри соҕотох оҕолоох киһиэхэ сүрэҕин чопчута — кыысчаана буолара саамай сөптөөҕө. М. Попов
Миэхэ сүрэҕим чопчута Костигым сыысчаана олус күндү, кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. «ХС»
ср. тюрк. топчы, бур. тобшо ‘пуговица’, монг. товч(ин) ‘пуговица; сосок; пуля’
II
аат. Саас күн уотуттан хаар ууллан таммалыы туран мууһуран тоҥмута. ☉ Обледеневшая при стоке в виде удлинённого конуса вода, сосулька
Муус устар кэрбэгэйдээтэ, буукка үрдүттэн чопчулар таҥнары унньулустулар. Н. Заболоцкай
Саас муусуката! Ол — муус ууллан, чопчу-чопчу буолан, көөрөттөн тохтор эбит. Н. Габышев
Көмүс чопчу кыаһаанынан Муус устарым уһунна. Таллан Бүрэ
◊ Муус чопчу — чопчу II диэн курдук
Дьиэлэр, ампаардар сарайдарыттан муус чопчулар хойдон, уһаан, соноотор-соноон, таҥнары мөлбөйөн киирэн испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Күүлэ күн диэки өттүгэр уп-уһун муус чопчулар таҥнары ыйаммыттар. П. Аввакумов
Муус чопчута уһун буоллаҕына — саас уһуур. «ББ»
III
аат. Үксүгэр көмүстэн кутан оҥоһуллар кыра бөкүнүк киэргэл. ☉ Литая (в основном из золота, серебра) маленькая деталь для украшения в виде горошины
[Былыргы дьахтар таҥаһын симэҕэ] күөгү, чопчу, кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах диэн көмүс ойуулаах буолара. С. Боло. Арыылаах кымыһын чопчу көмүстээх чорооҥҥо толору кутан …… көрүстэ. С. Зверев
Алтан чопчулары, салбырҕастары ХVII — ХVIII үйэлэргэ …… киэҥник кута сылдьыбыттар. НБФ-МУу СОБ
ср. тюрк. топчы, топшу, бур. тобчи, томши, монг. томчи ‘пуговица’
IV
аат. Ата илик сибэкки. ☉ Почка цветка, бутон
Вишнёвай мас үнүгэстэрэ тыллыахча аҕай буолан, чопчулара кытарбыттар, сибэккилэнээри төбөлөрө туртайтаабыттар. Н. Якутскай
Саас, ньургуһун сибэккитэ өссө ситэ ата илигинэ, сибэкки чопчутун быһа тардан ылан, сибиэһэйдии дьарҕалаах сирдэригэр бааналлара. МАА ССЭҮү
Сибэкки тулата сибэкки чопчутун ис, кэбирэх чаастарын ардахтан, тымныыттан уонна күн сыралҕаныттан харыстыыр. КВА Б
V
аат. Чуораан көҥдөйүн иһинэн хамсаан, охсуллан тыас таһаарар тимир сүнньүөх. ☉ Металлический стержень, производящий звон ударами о стенки колокола или колокольчика, язык, язычок
Аны кинилэр билигин былаайаҕа суох дүҥүр, чопчута суох чуораан, тыла суох аарык буолбуттара. Далан
Графиня остуолга элэктэриичистибэ чуораан чопчутун баттаан кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
VI
1. сыһ.
1. Хайдах баарынан, чуо; сөрү-сөпкө, сөп түбэһэр курдук. ☉ Точно, определённо (напр., знать)
Булт баар сирин биһиэхэ чопчу кэриэтэ ыйан биэрэрэ. И. Гоголев
Билигин субу саманнык ыарыылааххын диэн чопчу этэр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
Костя онно тоҕо сэрэниэх тустааҕын кини бэйэтэ даҕаны чопчу билбэт. Н. Заболоцкай
Никон Алексеевич киһи санаатын көрбөккө да, истибэккэ да олорон, чопчу таайар этэ. ВНЕ НЭНь
2. Чуо-бааччы, оруобуна туһаайан. ☉ Прямо, прямиком, напрямик
Билбэт киһим миэхэ чопчу хааман кэлэн илиитин биэрбитэ. И. Гоголев
Хаартыскалар аннынааҕы суруктары ааҕан-ааҕан баран, эйигин чопчу ыйда. Софр. Данилов
Милииссийэ ханна баарын билэрэ, онон чопчу сүүрэн тиийбитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ сөптөөх, сөп түбэһэр. ☉ Чёткий, ясный, конкретный, точный
Аркадий [эскиистэри] бэрт өр дьиппинийэн олорон көрдө да, туох да диэн чопчу быһаарыыны биэриэн булбата. Н. Лугинов
Ханна баҕарар буоларын курдук, үлэҕэ чопчу былаанынан салайтарабыт. Дьону үөр. Олоххо бэйэҕэ чопчу сыалы туруорунуохха наада. ЭБЭДьА
◊ Чопчу түс — туох эмэ сымнаҕаска батары, тимирчи түс. ☉ Упасть, погрузившись во что-л. мягкое (напр., в снег)
Толомон халыҥ, сымнаҕас окко чопчу түһэн сытта. Софр. Данилов
Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Чэчир-76
Сылайбыт, быстыбыт табалар эрэйдээхтэр дириҥ сымнаҕас тоҥууга чопчу түһэн, бэйэ-бэйэлэригэр сыстыстылар. МС Т
ср. монг. тов ‘ясный, отчётливый’