анат. самах былчархайа.

көр көбдөх
Ийэм көбдөкөнү тиниктиир, Миэхэҕэ быһый түбэһэр. Баал Хабырыыс
Бэргэн өтүү булан киллэрэн, көбдөкөтүттэн баайан, онтукатын самаҕын туорайынан эргитэ тардан баран, түөһүн быатыгар түмэ эрийэ охсон ылан соспутунан барда. Н. Босиков

мачаахтаа диэнтэн холб. туһ. Икки оҕонньор хабыс-хараҥаҕа күлүкүчүһэн, эппит күөллэригэр м ачаахтаһан кэлэн, эргэ болуот хаалбыт сирин туһунан охтубут үөт арбаҕар сыһыннылар. П. Ойуунускай
Үс аҥыы хай дан бандьыыттар тоһуйа сытар кыһылга үөмэн бардылар, суон тииттэри сирэйдэнэн, тоҥуу хаары самахтарын туоратыгар тиийэ кэһэн мачаахтастылар. П. Филиппов

аат., анат. Киһи атахтара уонна сүөһү, кыыл кэлин атахтара холбоһор сирдэрин алын өттө; ыстаан икки буутун холбоһор сирин алын өттө. ☉ Промежность
Аттанаары туран ахтатын абырахтаппыкка дылы (өс ном.). Иин айаҕын уот эмти сиэбитинэн көөртөрө, бу кинилэр үрдүлэригэр кэлэн ахтата көстөн турар эбит. Эрилик Эристиин
Ахтатын анныгар тиийэр хаары чөм-чөм буурдаан, уон көлөлөөх обуос илин-кэлин өттүгэр кэлэ-бара сылдьааччылара — ити кини. С. Федотов. Тэҥн. самах

1. аат.
2. Туох эмэ устатынан буолбакка, туора өттүнэн быһа холбоһуута, туохха эмэ туора сылдьар туох эмэ. ☉ Поперечный брус, поперечина. Сыарҕа туорайа. Түннүк арааматын туорайа
   □ Саха Захаровна өс киирбэх кирилиэс биир туорайыгар аҥаар атаҕын үктээн иһэн, тохтуу түстэ. Амма Аччыгыйа
   Маша орон туорайыгар ыйанан турар үҥкүү көстүүмүн нэлэҥнэттэ. «Чолбон»
3. көсп. Мэһэй, харгыс буолар туох эмэ. ☉ Помеха, преграда, препятствие
   Хонууга төрөөбүт хоһоон үксүөн, Туох эрэ баар туорай буолар. Баал Хабырыыс
   Ыал баайын тэринэригэр судаарыстыба туорай буолбат, туорай буолуохтааҕар көмөлөһүөх кэриҥнээх. Күндэ
   Сис Сэмэнэ, Ыстапаан Тураахап олоххо мэһэй, туорай эрэ буолар …… дьоннор. «ХС»
4. даҕ. суолт. Тугу эмэ туоратынан быһа холбуур, туохха эмэ туора сылдьар. ☉ Поперечный
   Разбогатеев сиэбиттэн күлүүс тылын ылан сомуогу аһар, туорай тимирин түһэрэр. Н. Якутскай
   Былыыр-былыргыттан …… туорай систээх чэчир сэргэлэри саамай уус дьоннор киэргэтэн оҥороллоро. К. Уткин
   Владимир биһикки оҥочо туорай хаптаһыныгар олоробут. И. Тургенев (тылб.)
   ◊ Самах туорайа көр самах
   Даҕанча эһэ атаҕын аннынан сылыпыс гынан кэннинэн тахсыытыгар …… саха быһаҕынан эһэ иһин, түөһүн тылыттан самаҕын туорайыгар диэри, тэлэ тардан кэбиспитэ. Далан. Туорай мас — туохха эмэ туора саайыллыбыт ураҕас, хаптаһын. ☉ Поперечный брус, поперечная палка, перекладина
   Ыһыах бириэмэтигэр түһүлгэ сэргэлэрин туорай мастарыгар кымыстаах сири иһиттэри ыйыыллар. СНЕ ӨОДь
   Эмээхсин оронугар, кырдьаҕас куурусса туорай маска олорорунуу бөгдьөллөн, баттаҕын өрүннэ. СЮ ЫБ
   Буруйдаан өлөрөргө ууруллубут кулуту үксүгэр туорай мастаах остоолбоҕо илиитин-атаҕын чороччу кэлгийэн тиирэллэрэ. КФП БАаДИ

аат. Атыыр сүөһү ууһатар уоргана. ☉ Половой член самца крупного рогатого скота
Сылгы иһин хостуурга аманаҕын, сүөгүн арааран, түөһүн тылыттан саҕалаан самаҕын ыпсыытыгар диэри тараһатын быһаҕынан хайытыллар. Сылгыһыт с. Кыһыылаах ымынах ордук сүөһү түөһүгэр, төбөтүгэр, атаҕар, кутуругун төрдүгэр, өрөҕөтүгэр, сүөгэр тахсааччы. СЫаКЫ
Өлбүт оҕус ньирэйдэр сүөктэрин эттээн көрүүгэ хараҥа бороҥ уонна араҕастыҥы бороҥ иэдьэгэйдиҥи маасса көстөөччү. ТВС ССНьСЫа
◊ Сүөк оҕото эргэр. — булумньу, көрсүү оҕото. ☉ Внебрачный ребёнок, незаконнорождённое дитя
Туох аанньа төрүттээх-уустаах киһи буолуой, уоран оҥоһуллубут — сүөк оҕото. Н. Якутскай
Сүөк оҕото содур дииллэр, көрсүүтэ суох буолбат. «Чолбон»
Оҕо сокуоннайа суох, сүөк оҕотунан аатырыа — өйдөөн кэбис, сэрэн! М. Горькай (тылб.)
ср. бараб., осм. чүк, сэк ‘мужской половой член’

аат.
1. эргэр. Имитиллибит тирииттэн тигиллибит кылгас ыстаан. ☉ Короткие штаны, сшитые из выделанной кожи, натазники
[Хаттыана эмээхсин] киис тириитинэн сыалдьа, куобах тириитинэн сутуруо, кээнчэ тигитэлээбитэ. Далан
Ханна гынаахтыа диэтэххиний, бэркэ буоллаҕына, сыалдьатыгар уктар ини. Күннүк Уурастыырап
Саҥа таҥаспар үөрэнэн биэрбэтэҕим, сыалдьам сулбуруйа сылдьара, самахпынан кыараҕаска дылыта, кыаһыламмыт курдугум. «ХС»
2. Кыһын ынах синньин саба баайар баата, түү уо. д. а. истээх таҥас оҥоһук. ☉ Сшитое из материи и имеющее ватный или шерстяной подклад приспособление, предохраняющее вымя коровы от отморожения. Ынаххар сыалдьатын баай
◊ Ат сыалдьата көр ат II. Ат сыалдьатын уһул

1. аат., эргэр.
2. Улахан мас хамыйах (кымыһы арыылыырга тутлар). ☉ Большой деревянный ковш (для помешивания кумыса)
   Сириэдийэр чэчирдэр, Сэттэ сиргэ анньыллыҥ, Сиэлэ сиргэ нуоҕаллар Симиир иһит, сэргэстэс, Кэрэниистээх бадьаалаах Кэриэн айах, кэккэлэс. Л. Попов
3. тех. Техника күүһүнэн үлэлиир улахан хомуос. ☉ Большой ковш (приводимый в движение при помощи технических средств)
   Көрүөх бэтэрээ өттүгэр кимберлит боруодата кутуллубут бадьаата күөрэйэн тахсар. «Кыым»
   Чопин рубильнигы өрө анньарын кытта, бадьаа вагонетка үрдүгэр кэлэн тохтуур. ДФС КК
   Сотору халыҥ ылтаһынтан иһэрдиллибит улахан тимир уһаат саҕа бадьаа үөһэ күөрэс гынна. Т. Халыев
4. даҕ. суолт. Адаархай, адаарыйбыт. ☉ Торчащий (в разные стороны), ветвистый
   Үөһэ мыраан диэки салаллабыт. Бадьаа салаалаах бэлиэ хатыҥынан сирдэтэбит. «Кыым»
   [Абааһы кыыһа] самаҕын туорайыттан супту үүнэн түспүт ыастаах бэрдьигэс саҕа муус бадьаа атахтаах. ПЭК ОНЛЯ III
   ср. тюрк. бадия, бадья, бадьян ‘миска, деревянная чаша’

I
аат.
1. Туохха эмэ иһигэр баар инчэҕэйэ, уута (хол., салгыҥҥа, дьиэҕэ, үүнээйигэ). ☉ Влага, сырость
Манна сиик хаһан да куурбат. Онон дьиэлэр бэрэбинэлэрэ хараара бэрдийбиттэр, хаптаһын хоруобуйаларыттан маҥан тэллэй үүммүт. Н. Якутскай
Хотон сиигэр сытыйбыт атахтара түүҥҥү тымныыга хатаннык чуучугурастылар. В. Яковлев
Ыксаан, бурдук отун ыстыы-ыстыы, ол сиигин ыймахтыыллар, отун тибиирэн кэбиһэллэр. Ф. Софронов
2. Сөрүүҥҥэ инчэҕэй салгынтан сиргэ, үүнээйилэргэ о. д. а. олорон хаалар уу таммахтара. ☉ Роса
Күөх ойуур мөһүүрэ сиигинэн күлүмнүүр. Эллэй
Сиик түһэн, хадьымал сымнаата, Сэбирдэх тэлимэ уоскуйда. П. Тобуруокап
Чугастааҕы от-мас уунан ибиирбиттии күкээрэн олорор гына хойуутук сиик түспүт этэ. Далан
3. көсп., кэпс. Киһи-сүөһү сиир аһа, иһэр убаҕаһа. ☉ Что-л. съедобное
Эһэ сииги хаалларыах бэйэлээх буолуо дуо, хата түүлэри-өҥнөрү барытын мэҥиэстибит этэ. Далан
Улуу күтүөр! Сииктэ киллэрин, сэниэтэ эбин. П. Тобуруокап
Иһэ ыалдьан сэттэ хонукка, сииги айаҕар ылбакка, өлөр ахсааҥҥа киирэн, кэтэҕинэн тиэйэ сытта. Н. Түгүнүүрэп
♦ Сиик буолан (курдук) симэлий — туох да хаалбат, ордубат курдук сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли, вымирать, переводиться, исчезать бесследно
[Сүөкүлэ:] Эһиги да [бандьыыттар] сиик буолан симэлийиэххит, күл буолан көтүөххүт. С. Ефремов
Хаана улуу иччитэ Уу курдук тоҕунна, Сиик курдук симэлийэн хаалла. С. Зверев
Геройдар хааннара сиргэ тоҕуннар да, сиик буолан симэлийбэтэ, былыт буолан көппөтө. «ББ». Сиик-дабархай сүүрт — тугу эмэ туһан, бэйэҥ тускар барыһыр. ☉ Извлекать пользу, выгоду для себя
Уонна бэригэ суох буоллаххына, эйигиттэн тугу сиик-дабархай сүүрдээри, хата чугаһаппат. Суорун Омоллоон
Сүөгэйи иирдэр киһи сөмүйэтэ биһиллэр дииллэригэр дылы, [эргиэҥҥэ үлэлээн] сиик-дабархай сүүрдэр буолара. М. Попов. Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта кэпс. — туһата суохха, кураанахха сырытта, эрэйэ таах хаалла. ☉ Предпринимать что-л. впустую, без пользы, тратить силы напрасно
Балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм, тумаҥҥа муннум, хаарга хаамтым, сииккэ сиэллим. Ньургун Боотур
Сомсуллар дьолу-соргуну булбакка Мин сииккэ сиэлбитим. А. Абаҕыыныскай
Түөрт уонуттан тахсыар диэри, түспэтийбэккэ, сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт хаарыаннаах сылларын аһыйа истэ. «ХС». Сиик тахсыа — киһи туох эмэ туһанара тахсыа. ☉ Принесёт пользу, обернётся выгодой для кого-л. «Ээй, Тоокуй Уйбааскы ойоҕор кыырбытын туһунан судьуйаҕа биэр, кинини судьуйа хайаабытын да иһин ыстарааптыа, баҕар, онтон эмиэ туох эмит сиик тахсыа», — диэн Сэмэн сүбэлээтэ. Күндэ. Сиик тэстибэт гына (эт) — ханан да дьиэк булбат гына, ылыннарыылаахтык, дакаастабыллаахтык. ☉ Убедительно, веско (говорить)
[Кинээс Мохооҕо] ханан да сиик тэстибэт гына этэн түмүктээтэ. ОИП Х
◊ Сииги саптарыы т.-х. — саас сир сиигэ сүтэ илигинэ сири хорутуу, боромньулааһын. ☉ Задержание влаги в почве
Холкуостаахтар …… сонуок хаара хараарарын кытта уун-утары сиигин саптардылар. М. Доҕордуурап
Солооһун сирин сиигин саптаран Сарсын бүтэрэ охсуох тустаахпыт. И. Егоров
Сииги саптарыы үлэтэ куолутугар эрэ ыытыллар. «Кыым». Сиик туман — күһүн түһэр олус хойуу инчэҕэй туман. ☉ Осенний туман, насыщенный водяными парами
Аан дойдулара тордуйа айаҕын саҕа оҥойон көстүбэт гына сиик туман түһэн хаалла. Саха фольк. Сиик туман Сибэккилээх Сир иэнин сапта. Күннүк Уурастыырап. Сиик тэллэйэ — кыһыллыҥы, от күөҕэ эбэтэр саһархайдыҥы өҥнөөх буолуон сөп үлтүрүйүмтүө сэлээппэлээх, сэлээппэтин алын өттө чараас пластинкалардаах сиэниллэр тэллэй. ☉ Сыроежка
Ойуурга үүнээччи киһи сиир тэллэйдэрин: араас өҥнөөх сиик тэллэйдэрин, кубачыыны уо. д. а. — эһиги бары да үчүгэйдик билэр буолуохтааххыт. КВА Б. Сиик үрүмэччи- тэ — үүнээйилэри буортулааччы өлбөөркөй өҥнөөх кыра лыахтыҥы көтөр. ☉ Луговой мотылёк
Үйэтигэр үлэни билбэккэ Бэлэмҥэ мээтиргиир бэдик, Симэлийэр ээ, дьолун булбакка, Сиик үрүмэччитин курдук. И. Эртюков
Сир сиигэ көр сир II. Абааһылар …… сир сиигин саҕа буолуохтарыгар дылы аччаан бараннар, сиргэ хаамса сылдьыбыттар. Саха ост. I
ср. др.-тюрк. чи ‘роса, сырой’, тюрк. чык, сых, бур. шииг ‘влага, сырость; роса’
II
аат.
1. Тус-туспа таҥас лоскуйдара холбуу тигиллэн холбоммут өттүлэрэ. ☉ Место соединения сшитых кусков ткани, шов
Сиигэ суох сон баар үһү (тааб.: куурусса сымыыта). [Алааппыйа:] Таҥаскын барытын сиигэр ыытан кэбиспиккин. А. Софронов
[Маайа] бэйэтин эрэйдээх олоҕун туһунан кэпсии-кэпсии, тигиллибит таҥастар сииктэрин өтүүктүү турда. Эрилик Эристиин
2. Таҥаска хаалар тигии суола. ☉ Строчка (на поверхности материала). Көнө сиик
□ Үрүҥ сап суола кыракый ырбаахы эҥээрдэригэр сиик буола тыргылла сыыйыллар. А. Бэрияк
Ити эрээри бу дьыала силиэстийэтэ, били эһэтэ бокуонньук этэринии, салаҥ дьахтар ииһин сиигинии, олдьу-солдьу атыгыраан көстөр. «ХС»
3. Туох эмэ чаастара холбоһор, тиксиһэр ыпсыылара. ☉ Место соединения частей чего-л., шов
[Уот Уһутаакы] куйаҕа сииктэринэн аппас гына түһэр. П. Ойуунускай
Хоруоп сииктэрин хара ыаһынан ыаһаабыттара — уһун дьураа буолан көстөллөр. Күннүк Уурастыырап
4. Сир уонна халлаан ыпсыыта. ☉ Видимая граница между небом и землёй, линия горизонта
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр илин сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саҕах сиигин сырдаппыт сарыал, үөһэ диэкинэн кытархай имэ улам уларыйан, сырдыга мөлтөөн, боруора хараҥарбыт халлааҥҥа симэлийэн сүтэр. «ХС»
Сир хантан саҕаланар? — Ыйыталлар миигиттэн. Сонньуйабын: — Саҕаланар Сиксигиттэн, сиигиттэн! П. Ламутскай (тылб.)
5. Хайа тарааммыт баттаҕы араарар сурааһын. ☉ Линия, разделяющая волосы, расчёсанные на две стороны, пробор
Арыы хаба ортото, баттах сиигин курдук, ыраас ыллыктаах эбит. Амма Аччыгыйа
Томмот кыыс дьигиҥнэс кыламаннарын, төбөтүгэр баттаҕын икки аҥыы араарбыт үп-үрүҥ көбүс-көнө сиигин көрөн турда. «ХС»
♦ Сиигэ суох — тохтообокко, быыстала суох. ☉ Не останавливаясь, непрерывно
Биирдэрэ барабаанныы-барабаанныы тыаттан дьиэҕэ диэри быһа ырыанан киирдэ. Биирдэстэрэ сиигэ суох: «Биһиги да биһиги!», «Байанай да байанай!» — дии-дии айхаллыы тоһуйда. Суорун Омоллоон
Ханна да хардыылаатар Сиигэ суох Сэмэнэбис буолла, Хотуна даҕаны Быыстала суох Былатыанабынан быыбарданна. А. Софронов
◊ Төбө сиигэ — киһи төбөтүн уҥуоҕар оройун ортотунан уһаты барар сиик. ☉ Теменной шов
Арай уола туох да хоһооно суох чардырҕаабытынан, үөттүрэҕи сулбу тардан ылан эмээхсин төбөтүн сиигинэн охсоору өрө күөрэппитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Аан аттынааҕы ойоҕос хостон …… баттаҕын төбөтүн сиигинэн икки аҥыы араара тарааммыт саха киһитэ тахсар. Н. Якутскай. Онтон оҕонньорум: «Оксиэ, төбөҥ сиигэ наһаа улаханнык аппыт, кыра сылдьан аттан охтубуккун», — диэбэт дуо. «Саха с.». Төбөтүн сиигинэн — оруобуна үрдүнэн. ☉ Ровно над кем-л., над головой кого-л.
Икки көҕөн төбөм сиигинэн ааһан эрэллэр эбит. М. Чооруоһап
Төбөтүн сиигинэн түү мээчик сир гынан ааһар. А. АлданСемёнов (тылб.). Адьас төбөм сиигинэн хаппыт буору кымньыынан быһа биэрбит курдук тыас куус гынар. В. Быков (тылб.). Түөс сиигэ — көмөгөй үүтүттэн түөс тылыгар диэри ойоҕостор холбоһор сирдэрэ. ☉ Грудная впадина
Абааһы киһи …… айыы киһини түөһүн сиигиттэн самаҕын туорайыгар диэри хайа тардан охтубут. ПЭК ОНЛЯ I
Дөрүн-дөрүн, оҕонньор эмискэччи өрө хонос гынан тохтуу түһэр, түөһүн сиигинэн халыйбыт көлөһүнүн халты хаһыйталыыр. Амма Аччыгыйа. Халлаан сии- гэ — хараҥа халлааҥҥа сырдаан көстөр, элбэх бытархай сулус мунньустубут кэтит балаһата. ☉ Млечный путь
Халлаан сиигэ, салаҥ уус алтанынан сатаан иһэрдибэтэҕинии, ырбыыланан көстөр. М. Доҕордуурап
Ол бачымах сулустары хайа тыыран халлаан сиигэ сырдаан сандаарыйда. «Чолбон»
ср. тюрк. йик, чик, дьик, жик ‘шов’

1. аат.
2. Киһи, сүөһү, кыыл этин-сиинин тутар муос курдук кытаанах үөскээһин, дьардьама тутула. ☉ Кость
   Күүдээх хомурҕанын уҥуоҕун чооруос тосту тоҥсуйбут. Амма Аччыгыйа
   «Ити уҥуохтаргын, кинээс, бэйэҥ көмүллээ», — Дьөгүөрүскэ уол хотуурун отунан эрийэн барда. М. Доҕордуурап
   Ыстапааҥка уот иннигэр олорон сылгы уҥуоҕун тиниктиир, хаҥас ороҥҥо дьон утуйа сыталлар. А. Софронов
3. Киһи өлүгэ; өлүгүн кырамтата. ☉ Останки; прах; тело (умершего). Өлүөхсүт уҥуоҕа
   □ Таҥараһыт Ылдьаа эһэтин уҥуоҕун араҥастан түһэрэн, буорга көмнөрбүт. Л. Попов
   Аан Арбай диэн ойуун үөскээн, удаҕан уҥуоҕун алгыс алҕаан, кэрэх анныгар көмпүтэ үһү диэн кэпсээн кырдьык буолан таҕыста. М. Доҕордуурап
4. Өлбүт киһи көмүллүбүт сирэ. ☉ Могила
   Биһиги аҕабыт уҥуоҕар тиийэн кэлбиппит. Далан
   Алгыс ийэтин уҥуоҕун үрдүгэр сытар чугуун билиитэни харыстаабыттыы ытыһын тилэҕинэн имэрийбитэ. П. Тобуруокап
   Уҥуоҕун үрдүгэр тулаайах остуолба туруорбуттара. И. Сосин
   Мин эһэм уҥуоҕар иэҕэйбит талах үүнэн арбаллан тахсыбыт этэ. В. Гаврильева
5. Киһи-сүөһү турдаҕына үрдүгэ. ☉ Размеры человека или животного в высоту, рост. Уҥуоҕунан орто киһи
   □ Бириискэҕэ бараллаата саастаах уолаттар бары киниттэн уҥуохтарынан улахаттар. Н. Якутскай
   Күөн көрсөөччү кылгас модьу атахтардаах, уһун систээх, уҥуоҕунан намыһах хара маҥаас оҕус этэ. Далан
   Билигин уҥуохтарынан саамай улаханнара, атахтарынан саамай түргэннэрэ Буурҕаһыт [ат аата] баар. Эрилик Эристиин
6. Ханнык эмэ тутуу баҕаналара, өһүөтэ. ☉ Остов, каркас какого-л. строения
   Бу балаҕан уҥуоҕа ис ырааһа биэстии саһаан. Саха фольк. Дьон көрбөтүгэр үрүсээгин илдьэн эргэ хотон уҥуоҕар кистээн кэбиспитэ. В. Яковлев
   Хотон уҥуоҕун сорох дьон саас көтөҕөллөрө. А-ИМН ОЫЭБЫ
7. Ханнык эмэ фрукта кытаанах хахтаах сиэмэтэ. ☉ Косточка (напр., сливы). Вишня уҥуоҕа. Слива уҥуоҕа
8. даҕ. суолт. Уҥуохтара көстө сылдьар, ырыган. ☉ Костлявый, худой
   «Кэпсэт, тэҥнэһиэхпит дуо?!» — диэтэ Сөдүөччүйэ, уҥуох тарбахтарынан иннэ үүтүгэр сабы угаары олорон. Амма Аччыгыйа
   Бытыгырас мырчыстаҕас хара сирэйдээх, уҥуох илиилээх, хатыҥыр, намыһах эмээхсини кытта Симон илии тутуһуннарда. Л. Попов
   Оҕонньор уҥуох түөһүттэн бүүрэ харбаан ылла. «ХС»
   ♦ Алтан уҥуоҕун араҥастаа, көмүс уҥуоҕун көтөх көр алтан
   Көмүс уҥуоҕун көтөҕөн, алтан уҥуоҕун араҥастаан, кириэһин килбэтиэхпит, чардаатын сандаардыахпыт этэ. П. Ойуунускай
   Кус уҥуоҕун уҥуохтанар көр кус I. Кус уҥуоҕа уҥуохтаммыта, хохту хараҕа харахтаммыта. Н. Якутскай
   Ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолбут көр ойоҕос. Эр киһи арай, сыл иһинэн сүрдээҕин дьүдьэйэн, ойоҕоһун уҥуоҕа ааҕыллар буолан барбыт. Р. Баҕатаайыскай
   Өттүгүн (уҥуоҕун) үлтү (тосту) түһэ сыста (эрэ түспэтэ) көр өттүк. Эмээхсин өһүргэнэн уҥуоҕун тосту түһэ сыста. Саар тэгил <уҥуохтаах> көр саар IV. Кини санаатын сэрэйбит курдук, аттыгар турар кэтит сарыннаах, саар тэгил уҥуохтаах киһи көхсүн этиппитэ. И. Гоголев
   Саша саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах …… эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай. Уҥуоҕа биллэр — орто эмиһи аннынан, ырыганы үрдүнэн, миинэ барар эттээх (ынах, сылгы сүөһү көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэ). ☉ Не очень жирный (о степени тучности и истощённости рогатого и конного скота — букв. кости заметны). Быйылгы идэһэбит уҥуоҕа биллэр тыһаҕас. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар — илиитэ-атаҕа салыбырыыр, уҥуоҕа хамсыыр (хол., наһаа куттанан, долгуйан, кыыһыран, үөрэн). ☉ Поджилки трясутся у кого-л. (от страха, волнения, злобы, радости)
   Маайа эмээхсини көрөөт, уҥуохтара босхо барыар диэри куттанар. Н. Якутскай
   [Марыына] ытыыр, хаһыытыыр, уҥуоҕа халыр босхо барар. Эрилик Эристиин. Уҥуоҕа куодаһына суох киһи — сайаҕаһа, аламаҕайа суох киһи. ☉ Неотзывчивый, чёрствый человек. Уҥуоҕа куодаһына суох дьон баар буолааччылар. Уҥуоҕа кыйыттар — туохтан эмэ олус куттанар, дьаарханар. ☉ Страшиться, бояться чего-л. (букв. у него ломит кости)
   Бу киһи хаһан сылдьыбытын Болугур дьэ өйдүү биэрэр, эт этэ салаһар, куйахата ытырбахтыыр, уҥуоҕа кыйыттар. Н. Якутскай
   Лука Иванов илиитэ былаат курдук босхо барбытын билэн Ананий уҥуоҕа кыйытынна. М. Доҕордуурап
   Оһоллоох болотторун Уһуктуур омуннарыттан Уҥуохтарым кыйытынна. С. Зверев. Уҥуоҕа кытаат- та — эт-хаан өттүнэн ситтэ-хотто, эр хаанын тутта. ☉ Физически окрепнуть, возмужать
   [Аан Далбар — Нүһэр Дархаҥҥа:] Оҕобун уҥуоҕа кытаата илик диэн Бэйэҥ эппитиҥ буолбат дуо? И. Гоголев
   «Ол соҕотохпут сыыһын, Саасабытын, хоргутуннарбакка, уҥуоҕа кытаатыар диэри этэҥҥэ сылдьан, үөрэнэрин тэрийиэ этибит», — Лөкүөрүйэ салгыы этэ олордо. М. Доҕордуурап. Уҥуоҕа кычыгыланар — ис-иһиттэн туохха эмэ аһара умсугуйар, талаһар, баҕарар. ☉ Иметь сильное желание, внутреннее влечение, жаждать чего-л. (букв. кости его чешутся)
   Тыына кылгаата, уҥуохтара кычыгыланна, этэ умайда, …… бэлэһэ куурда. П. Ойуунускай. Уҥуоҕа суох саҥарар — түргэнник уонна чуолкайа суохтук саҥарар. ☉ Говорить нечленораздельно и быстро
   [Дьэргэ] уҥуоҕа суох биир күрүс саҥаран ньуллугураабытынан барда. Болот Боотур
   Уҥуоҕа суох соҕустук саҥардар даҕаны, лоп-бааччы кэпсиирэ-ипсиирэ, ардыгар көрүдьүөстээх соҕуһу этэттиирэ. ССХУо
   Сорох оҕо бу сааһыгар уҥуоҕа суох саҥарар, ыарахан тыллары этэригэр тыла өҕүллүбэт. КИИ ОЧСҮөГ. Уҥуоҕа (сүһүөҕэ) ааҕыллар көр ааҕылын. Сүтэн баран көстүбүт ыппыт аччыктаан уҥуоҕа ааҕыллар буолбут этэ. Уҥуоҕа (тэллэҕэ) салыбырыыр көр салыбыраа. Уол куттанан уҥуоҕа салыбырыыр. Уҥуоҕа уулбут — сэниэтэ суох буолбут. ☉ Чувствовать слабость, вялость, размориться (букв. кости его растаяли)
   Ыт иһэ тэскэйиэр диэри аһаат, уҥуоҕа ууллан күлүккэ утуйан хаалла. И. Гоголев
   Киэһэ собо сиэбит киһи уҥуоҕа ууллар. Хомус Уйбаан. Дьоннор уҥуохтара ууллан, тууйуллубут-бобуллубут курдук этилэрэ. Л. Островер (тылб.). Уҥуоҕа хамсаата — олус күүскэ долгуйда; олус куттанна. ☉ Испытывать сильное волнение от каких-л. переживаний; испытывать страх, боязнь
   [Булат:] Тоҕо төттөрү түстүҥ? Уҥуоҕуҥ хамсаата дуо? И. Гоголев
   «Тукаларыам, баһыыбаларыҥ», — диэн оҕонньор үөрүүтүттэн уҥуоҕа хамсаан сыыһа-халты харбыалаһан ылар. Эрилик Эристиин
   Долгуйарыттан, куттанарыттан уҥуоҕа хамсыыр. «ХС». Уҥуоҕа хамсыар диэри — аһара күүскэ (үөр, куттан). ☉ До крайней степени, сильно (радоваться, пугаться). Оҕо эмискэ ыт үрбүтүгэр уҥуоҕа хамсыар диэри куттанна. Уҥуоҕун көтөх — кими эмэ ытыктаан, кэриэстээн көмп. ☉ Хоронить кого-л. с почестями, уважительно (букв. кости его поднимать)
   Эһэҥ бокуонньук этэр буолара, бу кыра уолгуттан үчүгэй киһи тахсыа, уҥуоххун кини көтөҕүө диэн. А. Софронов. Уҥуоҕун үлтү оҕустарбыт — утуктаа, утуйар курдук туруктан, утуйуоххун баҕар. ☉ Быть сонливым, вялым, разомлеть (букв. кости его раздроблены)
   Итии чэйгэ уҥуоҕун үлтү оҕустардаҕа, дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Биһиги хонтуора аһара сылаас дьиэтигэр уҥуохпутун үлтү оҕустаран, олорбутунан утуйан хаалаары биир сор. В. Титов
   Уҥуоҕун тут көр тут I. Өлбүтүн кэннэ онно чугас уҥуоҕун туппуттара үһү эрэ диэн буолара. Саха фольк. 1943 — 1944 үөрэх сылыгар ийэбэр уҥуох тутаммын үөрэммэтэҕим. Б. Павлов
   Ол бэдик бу үчүгэйкээн массыынаны хас хонукка илдьэ сылдьыай, сонно тута уҥуоҕун тутар баҕайыта ини дии санаата. «Кыым»
   <Уҥуоҕун> үлтү түһэ сыста (эрэ түс- пэтэ) — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк). Сүөдэркээн эрэйдээх үөрүүтүгэр уҥуоҕун үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
   Оҕонньор эрэйдээх үөрэн уҥуоҕун үлтү эрэ түспэтэ. «ХС»
   Тиэхиньиктэр уонна лүөччүктэр соһуйан уҥуохтарын үлтү түһэ сыстылар. КИ АДББ. Уҥуоҕун эргит (эргий) — ким эмэ көмүллүбүт иинигэр аҕыраадата туруор, уҥуох оҥор, тут. ☉ Обнести оградой могилу
   Балтыбар аҕабыт уҥуоҕун эргийиэх диэн этэн көрбүппүн айыырҕаан буолумматаҕа. Далан
   [Саһааннаах] лөчүөк уҥуоҕун эргийэргэ алта уон сүүһү ылбыт сурахтааҕа. Эрилик Эристиин
   Ийэм эрэйдээх уҥуоҕун хайаан да эргиттэриэм. «ХС». Уҥуох араҕыста I харыс т. — оҕолонно, төрөөтө. ☉ Разрешиться от бремени, родить
   Ойоҕуҥ этэҥҥэ уҥуох арахсыбыт үһү. ПЭК СЯЯ
   Ньэлбэҥ Айыыһытым! Урааҥхай саха буоламмын, Уҥуох арахсарым, Оҕуй бараан дойдубар Оҕо төрөтөрүм кэллэ. П. Ойуунускай. Уҥуох араҕыста II эргэр. — кими эмэ кытта букатыннаахтык араҕыста. ☉ Окончательно, бесповоротно расстаться с кем-л., навсегда распрощаться с кем-л. (букв. с костью расстаться)
   Өскөтүн куоракка олохсуйар буоллаххына, уҥуох арахсабыт. Болот Боотур
   Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт көр тирии. Оҕонньор ыалдьан уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалла. «ХС». Тэҥн. уҥуох-тирии буолбут. Уҥуох тосторунан кэпс. — 1) наһаа түргэнник. ☉ Очень быстро (умчаться)
   Табаларын барбах хаптара-хаптара, түүннэри-күнүстэри уҥуох тосторунан, харах тэстэринэн түһэрбиттэрэ. «ХС»; 2) наһаа түргэн, сыыдам (хол, айан). ☉ Слишком быстрый, скорый (об езде)
   Харах тэстэринэн, уҥуох тосторунан айаннарын сөҕөн-махтайан, номох тэҥэ дьон-сэргэ кэпсэтэр буолаллара. В. Васильев. Уҥуох тутар кэриэтэ барда көр тут I. Былыр саха кыргыттара сөбүлээбэт киһилэригэр уҥуох тутар кэриэтэ бараллара. Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи — дьон кыһалҕатын өйдүүр, көрдөһүүтүн улгумнук толорор киһи. ☉ Человек, чуткий и отзывчивый на нужды и чаяния других (букв. человек со скважинами в кости и со слоями в мышцах)
   Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи билигин да аҕыйаҕа суох. Уорда намырый, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа көр салаа I. [Күөх Көппө:] Бэйэ, аргыый, уҥуохта көмүллээ, уоһахта салаа. Суорун Омоллоон
   Кэбис, кэбис, уордайбыккын аһар, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ. «ХС»
   ◊ Бас уҥуоҕа көр бас III
   Ол тахсаат, аҕастарын баһын уҥуоҕун баһын уҥуоҕар …… ыпсаран кэбиһэллэр. Саха ост. I
   Дар уҥуох көр дар. Кыламаннара эрэ кыламныыр буолбут дьон Дар уҥуохтара эрэ Дагдаһан тураллар эбит. П. Ойуунускай
   Дар уҥуох атахтары бэйэтин иһигэр сыһыары тутта. Амма Аччыгыйа
   Дьон уҥуоҕа — киһи уҥуоҕа (көр киһи I). Соһумардык халдьаайы чабырҕайынааҕы дьон уҥуохтарын диэки саа тыаһа баһыгырыы түстэ. Эрилик Эристиин
   [Хоруоппуттан уһулу ойон] Тахсабын да өрө куһуурабын Дьон уҥуохтарын үрдүлэринэн. И. Эртюков. Иҥэһэ уҥуох — кулгаах орто көҥдөйүнээҕи уҥуохтарыттан биирдэстэрэ. ☉ Слуховая косточка среднего уха, стремя, стремечко
   Киһи уҥуоҕа көр киһи I. Булгунньах соҕуруу халдьаайытыгар киһи уҥуохтарын күн уотугар хараара хаппыт мастарын тобохторо ыһылла сыталлар. Н. Лугинов
   Хайа халдьаайыга суоҕуй Моойторук муннуктаах ампаардаах Былыргы киһи уҥуоҕа. Баал Хабырыыс
   [Үүттүүрэп:] Эн куттаҕас баҕайы эбиккин ээ. Бэҕэһээ Мэҥэлээх тумуһунааҕы киһи уҥуоҕар саһа сытан, кыһыллар кэлбиттэригэр сонно сытан хааллыҥ ээ. Эрилик Эристиин. Кутуругун уҥуоҕун талларар көр таллар. Кутуругун уҥуоҕун талларар диэн сэрэбиэй көрүҥэ билигин тэнийбэтэх. Ойоҕос уҥуоҕа — ойоҕос
9. 1 диэн курдук. Оҕонньор охтон түһэн ойоҕоһун уҥуоҕун тоһуппут. Саар-тэгил <уҥуохтаах> көр тэгил. Күтүөтүм саар-тэгил уҥуохтаах киһи этэ. Сото уҥуоҕа көр сото. Сордооххо сото уҥуоҕа баҕалааҕар дылы (өс хоһ.). Таас уҥуоҕа көр таас II. Таас уҥуоҕа үс паара уҥуохтаах: хоҥхочох уҥуоҕа, нокоо уҥуоҕа, самах уҥуоҕа. СИиТ. Табах уҥуоҕа — сэбирдэх табах кытаанах уга. ☉ Ствол табака
   [Хобороос] (оһох чанчыгар табах уҥуоҕун кырбаан оборчоҕо ууран тардар). А. Софронов
   Балбаара ньилбэгэр хаптаһыҥҥа табах уҥуоҕа кырбана-кырбана сөтөллөн кэбиһэ олороро. Эрилик Эристиин
   Төбө уҥуоҕа көр төбө. Саһыл пиэрмэтин аттынааҕы тыаҕа сүөһү төбөтүн уҥуоҕа бөҕө өрөһөлөнөн сытара. Уллук уҥуоҕа көр уллук. [Дьиэтин] Улуу кыыл Уллугун уҥуоҕунан кулугулаан, …… Ааннаабыт эбит. С. Васильев
   Уҥуох арыыта көр арыы II. Кини сирэйэ уҥуох арыытынан уҥунуохтаабыттыы ньалҕарыйда. М. Доҕордуурап
   [Уҥуох арыытын] тирии таҥастааһыныгар тутталлар. КЕФ СТАҮө. Уҥуох мээккэтэ (кү- лэ) – уҥуоҕу уматан баран мэлийиллибит бурдуктуҥу бороһуок (уоҕурдуу эбэтэр битэмиин быһыытынан тут-лар). ☉ Костяная мука (употр. в виде удобрения или добавки)
   Саҥа төрөөбүт кулуннарга уҥуох күлүн сиэтэбит. Л. Габышев
   Уҥуох мээккэтэ төрдүлэригэр астаах культураларга үчүгэй уоҕурдуу буолар. ҮүТФҮК
   Өрөспүүбүлүкэ үгүс оройуоннарыгар уҥуох мээккэтин бэлэмнээн тутталлар. МСИ ХСИи. Уҥуох сыата көр сыа. Аҕам уҥуох сыатын сөбүлээн сиир. Уҥуох сэллигэ (сөтөлө) — Кох палочкатын микроба көбүтэр, сүһүөҕү, уҥуоҕу сүһүрдэр сыстыганнаах ыарыы. ☉ Костный туберкулёз
   «Тииһигэ арыый ама буоларга дылы гынна...» — диэхтиир уҥуох сөтөлө буолбут эрэйдээх. И. Гоголев
   Маргарита Фофанова кыыһа уҥуох сэллигинэн ыалдьар. ЛТК. Уҥуохтаах астар бот. — тас өттүлэригэр чараас суба бүрүөлээх, истэригэр сүмэлээх, кытаанах уҥуох иһигэр биир сиэмэлээх астар (хол., слива, вишня, абрикос). ☉ Косточковые культуры
   Саха сиригэр уҥуохтаах астары үүннэрии тэнийэ илик. Уҥуохтаах отон көр отон. Хайа үрдүгэр уҥуохтаах отон угар бөрө сытар. Р. Кулаковскай
   Уҥуохтаах отон оннугар уулаах отон сэбирдэҕэ туттуллуон сөп. ТКП ТДЭҮү
   Уҥуох тут көр тут I. «Уҥуох тутар киһиэхэ илдьит ыыппытым, тулуйа түс!» — диэбитэ эһэм. М. Горькай (тылб.). Уҥуох тутааччы — киһи тостубут уҥуохтарын имэрийэн оннуларын булларар, силбэһиннэри тутар киһи, эмчит. ☉ Костоправ
   Гурий Турантаев уҥуох тутааччы быһыытынан киэҥник биллэр. Уҥуоххар оҕустар көр оҕустар. Итии чэйгэ уҥуоҕун оҕустардаҕа, хаста да минньигэс-минньигэстик дьааһыйбахтаан ылла. Н. Лугинов
   Үрдүк (уһун) курбуу (курдук) уҥуохтаах көр курбуу. Үрдүк курбуу уҥуоҕугар сөбө суох хатыҥыр …… эдэркээн Тускаев тыл этэн барбыта. Эрилик Эристиин
   др.-тюрк. сөҥүк, тюрк. сөҥүк, сүҥэк