аат. Кэриэйэҕэ олохтоох норуот киһитэ. ☉ Кореец
Тимир суол баксаалын уҥуор, халдьы соҕус дьадаҥы кэриэй фанзата самналлан турара. Л. Попов
Хван Коля — кэриэй, сааһа уон биирэ. Н. Заболоцкай
Кэриэйгэ, хаһаакка холуугун, Кэпсэтэн иһэҥҥин тохтуугун. А. Бродников

дьүһ. туохт. Барбах болоорон көһүн (хараҥа уокка, боруҥуйга). ☉ Быть еле видимым, сумрачно освещенным
Куһаҕан харахтаах, хатыҥыр кыра эмээхсин хаҥас диэки боруҥуй муннукка …… киэбэ эрэ боруйан олорон, куобах тыһын, кулгааҕын имитэ-имитэ, кэрэтик кэпсээн унаарыйар. Амма Аччыгыйа
Хабыс-хараҥаҕа самналлыбыт намыһах дьиэ боруйан көстөрө. Б. Лунин (тылб.)
Түптэлэс тымныылар түстүлэр, түүннүүн, күннүүн боруйдулар. С. Васильев

самналын диэн курдук
Кинилэр дьиэ таһыгар кэлбиттэрэ, Быыкаа [оҕо аата] күүлэҕэ тахсан сэмнэллэн турар эбит. Н. Заболоцкай
Алаастан көстөр-көстүбэт куруҥ ойуур иһигэр Макаар олорор балаҕана сэмнэллэн турар. Күндэ
Тыа күлүгэр сэмнэллэн турар дьиэттэн, хамса табах буруотун курдук, күөх буруо өтөрөтөр тыргыллар буоллаҕына, ааһан иһэр киһи: «Бу эрэйдээхтэр кэм да тыыннаахтар эбит ээ», — дии саныыр. А. Фёдоров

сыһ. Лабаа-лабаа ыраах уунуталаан, уһаан көстөр гына. ☉ Наречие от тараадый
Оҕустара кутуругун субуччу быраҕан, иһэ сараччы үллэн, түөрт атаҕын тараадыччы тэбэн баран өлөөрү бөтүөхтүү сытар эбит. Амма Аччыгыйа
Күн маҥнайгы сардаҥаларын тараадыччы уунан Аан ийэ дойдуну айхаллыыр. Амма Аччыгыйа
Хабыс-хараҥа түүн самналлыбыт саха балаҕанын кыһыл сулус уота үөһэттэн тараадыччы тыган сырдатар. Н. Заболоцкай

даҕ. Бэйэ-бэйэтигэр салҕаһа оҥоһуулаах, бэйэ-бэйэтиттэн арыта, быыһа суох. ☉ Прилегающий, примыкающий к чему-л., смежный
[Дьонум дьиэлэригэр] иһинэн лааппыларыгар сылдьар тилийэ ааннаахтар. Н. Якутскай
Былыргы тилийэ хотонноох, көмүлүөк оһохтоох самналлыбыт балаҕана билигин сурахтыын сүттэ. Н. Лугинов
Бу балаҕаҥҥа кэлэр-барар айан дьоно түһүөхтээх сирдэрэ быһыылаах, дьиэ аҥаар эркинэ тилийэ наара орон эбит. И. Никифоров

төкүнүй диэнтэн көстө түһүү. Күрүө хаҥас өттүгэр үрүҥ хаарга баттатан самналлан турар быыкаайык балаҕаҥҥа уолчаан, түү мээчик курдук, төкүнүс гынан хаалла. Л. Попов
Дүлүҥ өндөйөрүн кытта эһэ оҕолоро төкүнүс гынан биэрдилэр. Т. Сметанин
Оҕонньордоро соҕотохто олох маһыттан сууллан, муостаҕа төкүнүс гына түстэ. П. Филиппов

аат. Булчут бултуур сиригэр олороругар анаан туттубут кыра балаҕана эбэтэр дьиэтэ. ☉ Избушка, лачуга охотника
Үүтээн кыстыыр гына кичэллик оҥоһуллубут этэ. Далан
Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турар. И. Федосеев
Күөлү эргийэ баран иһэн, кини быыкаа үүтээн оҕото баарыгар көтөн түһэр. Н. Якутскай
ср. уйг. үчэк ‘гнездо; убежище’, эвенк. үтэн ‘хижина; шалаш (из жердей)’

даҕ. Собус-соҕотох, биир эрэ. ☉ Один, единственный, одинокий
Биһиги чороҥ балаҕаммыт самналлан …… бур-бур буруолуу турарын өйдүүбүн. С. Данилов
[Спиридон:] Бандьыыттар чороҥ биир ынахтаах киһи ынаҕын тутан ылан, туохха да топпот саллааттарын аһаталлар. С. Ефремов. Таһырдьа таммах уу саккырыыр, Доҕорум санньыйан эрдэҕэ. Тыал чороҥ талаҕы тардыалыыр, Олох бу миигин эрийдэҕэ… Чэчир-72
◊ Чороҥ соҕотох — суос-соҕотох, кимэ-туга да суох. ☉ Одиночка, одинодинёшенек, один как перст
Тойбол дьонун уҥуохтарын тутаат, күн сиригэр туга да суох чороҥ соҕотоҕун тула эргийэн хаалбыта. Н. Лугинов
Мин даҕаны бастаан дьиэтэ-уота, үлэтэ-хамнаһа суох сырыттахпына тоҕо эрэ чороҥ соҕотох курдук сананарым. Т. Нутчина

аат., эргэр. Айан суолугар суол дьоно тохтоон ааһарыгар аналлаах элбэх муннуктаах дьиэ. ☉ Многоугольный сруб на трактах, служащий для кратковременной остановки путников; постоялый двор
Эргэ сиҥнэриспит бабаарыналардаах Бахтай улууһа дьүдьэх дьүһүнүн суох гынан, саҥаттан саҥа дьиэлэринэн киэркэйбит. Эрилик Эристиин
Өрөөн, сылааларын таһаарар сирдэринэн хастыы да хонугу ааспыттарын кэннэ кэлэр дьаам бабаарыналара буолаллара. «ХС»
Верхоянскай – былыргы куорат. Кини бастакы мас бабаарыналара 1638 сыллаахха Дьааҥы өрүс хаҥас өттүгэр тутуллубуттара. П. Филиппов
△ Кырдьаҕас кэргэттэр олороллоругар анаан алта эбэтэр аҕыс муннуктаах, бэрэбинэлэри сытыары уурталаан тутуллубут сайылык дьиэ. ☉ Шести-восьмиугольное срубовое летнее помещение, предназначенное для почетных пожилых членов семьи
Александр Сергеев атыгар сээкэй малын тиэйэн кэлэн, эһэтин бабаарынатын таһыгар тохтоото. М. Доҕордуурап
Саҥаны истэн, утары бабаарынаттан Сабардамнар биир ыанньыксыттара Үчүгэй Өрүүнэ утары тахсан кэллэ. Болот Боотур. Манна эһэлэрин киэнэ быыкайкаан алта кырыылаах бабаарына дьиэ самналлан турара. Саха фольк.
ср. русск. устар. пова ´рня ‘кухня’

I
аат. Дьиэ таһын хомуллубатах бөҕө-сыыһа. ☉ Мусор, сор вокруг жилья
Дьиэ таһын курута. ПЭК СЯЯ
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ку- диэн саҕаланар олохторго сыстар: куру-кутаҕар. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся на ку-: куру-кутаҕар ‘пузатый-препузатый’
Куру-кутаҕар сыһыы баһын быһан, ньим курдук түҥ ойуурга киирэн хааллыбыт. С. Федотов
Ийэлэрин бааһа оһон эрэр буолан баран, билигин да сэниэтэ суох, сирэйэ кумааҕы курдук куру-кубаҕайа ааһан быстыбат. Айталын
III
куру-дьири (дьиби, кэри, сири) — санаарҕаабыт, курутуйбут курдук. ☉ Грустно, печально
Дьиэ иһин эргиччи көрдөххө, туох да сэргэх сэпсэбиргэл көстүбэт куру-кэри курдук. А. Софронов
[Сөдүөччүйэ:] Хайа, Баһылаай, тоҕо куру-дьири буоллуҥ? [Манчаары:] Бэйэм... В. Протодьяконов
Курулас ардах куттаҕына, Куру-сири бэйэбит, Күн күлүмнүү тыктаҕына, Күлэнүөрэн кэлэбит. С. Тимофеев
Халдьаайы саҕатыгар самналлыбыт туруорбах балаҕан куру-дьири туттан турара. «ХС»