I
самнай диэн курдук. Самнастыбыт эргэ балаҕан
II
самын диэн курдук
Эдэр саас чаҕылын билбэккэ Ииннэниэм диэбэппин, доҕоччуок, Самнаабыт санаабын эппэккэ Самнастыам диэбэппин мин ончу. П. Тулааһынап

аат. Үрдээн тахсыбыт сирдэр. ☉ Холмистая местность, возвышенность
Икки улахан тумулаттар икки ардыларынан ааһар кыбычыын аартыкка …… тайах суола хааннаммыт этэ. Далан
Ол алаастар, үрэхтэр тумулаттарыгар …… эмэхсийбит дьон уҥуохтара самнаһан сытаахтыыллар. «Чолбон»

көр чоҥкуччу
Чакыр кыыһа чаҥкыччы көрөн хаалбыт үһү (тааб.: мутук онно). Күһүҥҥү түүннээҕи хаһыҥнарга чаҥкыччы кырыаран баран, араастаан суламмыт-кэлэммит, кинээһи кыраабыт, сааммыт. И. Гоголев
Чаҥкыччы көрбүт түннүктэрдээх, буор сыбахтаах икки балаҕан самнаһан тураллар. Болот Боотур

даҕ. Эргэ соҕус. ☉ Староватый, довольно старый
Массыына куусабар эргэһиэр көбүөрү тэлгээтилэр. В. Иванов
Трофим Оҕотоойоп эргэһиэр дэриэбинэ самнаспыт мас дьиэлэрдээх уулуссатыгар куру-култаҕар бартыбыалы ыадаппытынан мунааран турда. Софр. Данилов

көр эмэхсий
Кинилэртэн, арай, сарайдаах саҥа биир дьоҕус дьиэ эрэ сэнэхтик көстөр, уоннааҕылара бары эмэхтийбиттэр, самнаспыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Олору [туостары] ылаттаабыттарыгар эмэхтийбит хоруоп тахсыбыт. БИГ ӨҮөС
Суола суох сиринэн быһа түһэн иһэн, аллара уу оҕуһун сототун уҥуоҕун буллубут, уҥуоҕар муох үүнэн, эмэхтийэн хаалбыт. «ХС»

сыһ.
1. Киһилии, куһаҕана суохтук (көһүн). ☉ Неплохо, сносно, прилично (выглядеть)
[Маанньа:] Оҕолорбут сул сыгынньах буоллулар, саатар, оскуолаҕа сылдьар оҕобутун арыычча сэнэхтик таҥыннардарбыт үчүгэй буолуо этэ. А. Софронов
Кинилэртэн, арай, сарайдаах саҥа биир дьоҕус дьиэ эрэ сэнэхтик көстөр, уоннааҕылара бары эмэхтийбиттэр, самнаспыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тиийинэр гына, сөп буолар үптээхастаах буола. ☉ Небедно, в достатке (жить)
Бычок дэриэбинэ биир биллэр киһитэ. Быһыыта, урут сэнэхтик олорбут. Н. Якутскай
Бүөтүр, баай да буолбатаҕын иһин, кыанан, сэнэхтик олорор эбит. «ХС»

туохт.
1. Ситэн-хотон силигилээ; ууһаа-тэний. ☉ Расцветать; размножаться
Субу аан дойду Иччитэ буолан ньидьирээбит …… Аан Алахчын Хотун эбэкэм! П. Ядрихинскай
Бэйэм да хайдах-туох буоларым биллибэккэ сылдьан, хайдах да ыал буолан, оҕо төрөтөн ньидьириир кыаҕым суох. Н. Лугинов
Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит оҕолоро билигин оҕо-уруу төрөтөн, кэргэн-ыал буолан ньидьирээн олороллорун көрдөҕүнэ, тоҕо эрэ ымсыыран, ордугурҕаан кэлэр. ЭКС ТБТ
2. кэпс. Кыаммат соҕустук, тиийиммэттик-түгэммэттик олор (хол., элбэх оҕолоох буолан). ☉ Жить в бедности, испытывая нужду (напр., по причине многодетности)
Үгүс оҕолоох-уруулаах, ыарыһах кэргэттэрдээх эрэйдээхтэр самнаспыт эргэ дьиэлэргэ ньидьирээн олороохтууллар. П. Аввакумов
[Эмээхсин] арай биирдэ оннук ньидьирээн олордоҕуна, «соҕурууҥҥу мааны луохтуур кыыс» көтөн түспүт. Л. Попов
Син ыал ийэтэ буолан, оҕолонон-урууланан, бу ньидьирээн олорбут. П. Ламутскай (тылб.)
ср. монг. жижигрэ ‘раздробляться’

аат.
1. анат. Киһи уонна сис тоноҕостоох харамайдар ииктэрэ үөскүүр уорганнара. ☉ Почки (орган у человека и позвоночных). Бүөр сыата. Бүөр соркуойа
□ Туох туһуттан Икки үллэр бүөрбүн Иэним этэ көстүөр дылы Кутаа уот тыыҥҥынан Кубарыччы салаттыҥ? П. Ойуунускай
Бу киэһэ Силтэһиннээххэ улахан үөрүү буолла: аҕалара былах сохсолорун кэрийэн, икки бүтэй бүөрдээх куруҥ куобаҕын аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап
Баҕа таһаарар уорганнарын этин-сиинин көҥдөйүгэр тоноҕоһун икки өттүнэн сытар ньолбуһах бүөрдэрэ буолаллар. ББЕ З
2. көсп. Улахан күөлгэ эбэтэр үрэххэ кэккэлэһэ сытар кыра күөл. ☉ Меньшее из двух близлежащих озер или озеро, расположенное недалеко от реки (но не старица)
«Бэдээйи» мындаархай көхсүгэр Сүүһүнэн сүөһүлэр туолбуттар, Хотугу улахан бүөрүгэр Уонунан бэт дьиэлэр турбуттар. Эрилик Эристиин
Күөл соҕуруу бүөрүнэн наһаа дьаратыйда, быйыл сайын сыыс оттонно. Болот Боотур
Үрэх бүөрүн кэтэх өттө лаглаҕар лабаалаах хойуу хатыҥ мастар былыргы хотун дьахталлар хаамсан хотолдьуһан иһэллэрин курдук, налыһан, намылыһан, тураллар. В. Протодьяконов
3. биол. Үүнээйи сибэккитин, сэбирдэҕин, үнүгэһин үөскэҕэ. ☉ Почка (зачаток цветка, листка или побега)
Эмис буорга түһэн тиллэр төрөл көмүс сиэмэ. Ыраас, сырдык ача үүнэр, атар лабаа бүөрэ. С. Данилов
Хамныы-хамныы хатыҥ бүөрэ тыыннаах курдук тыллара, сүүтүк саҕа сибэккигэ мүөччүт түһэн ааһара. «ХС»
4. эргэр. Араас тимир, алтан киэргэллэр (үксүгэр ойуун таҥаһын кыаһаанын туһунан). ☉ Различные металлические украшения — подвески (обычно о подвесках шаманского костюма).
5. көсп. Туох эмэ тутуу, тэрил, массыына ойоҕоһун ортото. ☉ Середина боковой стороны чего-л.
Фашист буомбаһытын икки үллэр бүөрүттэн кып-кыһыл уоттар дьааттаах тыл курдук чороҥолостулар. Амма Аччыгыйа
Бүөрдэрин ортотунан, бүүчээн хараҕын курдук, мууһунан чаҥкыччы көрбүт түннүктэрдээх, буор сыбахтаах икки балаҕан самнаһан тураллар. Болот Боотур
Биирдэ көрбүтэ, иккис «тигр» эргиллээри гынан эрэр эбит, Гавриил ону үллэр бүөрүн көрөн баран эмиэ тардан кэбиһэр. А. Данилов
тюрк. бөгөр, бөйөр, бөйүр, п.-монг. бегери
◊ Балык бүөрэ — ойуун кумутун киэргэлэ: 65 см туоралаах алтан төгүрүк. Чуолҕаннар (көр) икки ардыларынан санныга тигиллэр. ☉ Медный кружок 65 см в диаметре, подвешиваемый к плечу шаманского костюма
Бүөр баттан көр өттүк баттан. [Эписиэр:] Били таһырдьа өлбүт абааһылары бу дьиэҕэ хомуйан киллэриҥ эрэ! [Бэйэтэ бүөр баттанан баран табаҕын тарда турда]. Күндэ
«Киһи үтүөтүн-өҥөтүн сиргэ-буорга тэпсибэт дьоммут», — диэбитэ Бүөтчээн, бүөр баттанан олорон. Н. Босиков. Бүөр быччархайа анат. — киһи уонна тоноҕостоох харамайдар эндокриннай тиһиктэрин бүөр үөһээ өттүгэр баар быччархайа. ☉ Надпочечники. Антонов бүөрүн быччархайа ыалдьар. Бүөр лахаана анат. — бүөр чааһа, онно иик мунньуллар уонна бүөр тэһиинэ саҕаланар. ☉ Почечная лоханка. Кини бүөрүн лахаана тымныйбыт. Бүөр тэһиинэ анат. — бүөр лахааныгар мунньуллубут иик хабахха түһэр сүмэтэ. ☉ Мочеточник. Кини бүөрүн тэһиинин таас бүөлээн эрэйдэммит. Кулан бүөр — ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллэр төгүрүк киэргэл. ☉ Круглая подвеска на спине шаманского костюма. Тэргэн бүөрэ — ойуун кумутун киэргэлэ: икки алтан төгүрүк, бүөр туһунан тигиллэр. ☉ Два медных кружка, подвешиваемых на талии шаманского костюма.