сахсаҥнаа диэн курдук
Чигдигэ дөгдөҥөлүү, өрө мөҕө Тураах хааман сахсараҥныыр. И. Федосеев

сахсаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кугас кукаакылар, …… охтон сытар тиит мутугар хатана түһэллэр, күрүҥ түүлэрин сахсаҥнаталлар. Амма Аччыгыйа

кэпс., саһымтыа диэн курдук
Аҥыр эрэйдээх Хороҥ от быыһыгар Хоройон олорон Саһыгас бэйэтэ сахсаҥнаан, Саҥарбат бэйэтэ саҥаран: «Төрөллөөх да бэйэтинэн, төбөтө да улаханынан, Хараҕа да сытыытынан Хаххаҥҥа тэҥнээх ким баарый?» — [диэтэ]. С. Васильев

туохт. Ыһылын-буралын, арбай (хол., кыыл сүүрэригэр түүтэ сахсаҥныырын этэргэ). ☉ Развеваться, разлетаться (напр., о шерсти бегущих животных)
Өрө көтөн, ыттар омуннуран, үрэ-үрэ, ойон күөдэллэһэллэр. Болот Боотур
Ыттар сыыры таҥнары көтүөлээн күөдэллэһэн киирдилэр. Н. Заболоцкай
Күөдэллэспит хоһуол оҕолоро, Кулан-дьэллик кулунчуктар …… Бары сыттылар — утуйдулар. «ХС»

туохт. Инниҥ диэки төҥкөй, төҥкөччү тутун. ☉ Сильно согнувшись, податься, подвинуться вперёд
Арамаан сүгэн иһэр хотуурун өнчөҕүттэн тутан баран тарта: «Айыкабын даа, айыкабын, Арамаан, илиибин сиэтиҥ дии!» — өкчөйөн икки тобугунан илиитин хам тутта. Амма Аччыгыйа
Өкчөйө сытыйбыты ким кыайыай, өлүөр диэри саба бүрүүкээн олорор ини. Далан
[Дьахтар] Кыламанын быыһынан кыҥаһан Өр көрөн туран баран, Өкчөйөн, тоноҕоһо тоҥхоҥноото, Санна салҕалаата, Саал былаата сахсаҥнаата. С. Васильев
ср. телеут. еҥчэй ‘сгибаться, гнуться’, орд. өгтши ‘нагибаться вперёд’

1. сахсый диэнтэн атын. туһ. Массыына кэлин көлөһөлөрө суол быллараатыгар өрүтэ көтүөккэлээннэр, кэнники олорооччулар бэргэһэлэрэ уһуллуор диэри сахсылыннылар. П. Аввакумов
2. Эккирээн, хамсаан өрө-таҥнары сиксилин, илгиэлэн, сахсаҥнаа. ☉ Трястись в танце, при ходьбе; подрагивать (напр., о волосах, листьях). Үҥкүүлээн сахсылын
   □ У даҕан, өрүтэ сахсыллан, күүскэ битийэн, эмиэ «һай-һай!» бөҕөнү түһэрдэ. Болот Боотур
   Ол да буоллар баттыкпар тирэнэн, ыаллыы куорпус диэки тиэтэйэ-саарайа хааман сахсыллабын. С. Никифоров
   Дуняша саҥа кэппит дьэдьэн уга ойуулаах ырбаахытын көрдөрө хостон хоско эрбэгэр баттаҕа сахсыллар. В. Иванов

I
барылаа диэнтэн холб. туһ. Байҕал уута барыласпыт, Муора уута булкуспут, Тоҥмут ирбит, отут уорҕалаах Модун дьыл уларыйбыт
Саха фольк. Сэрииһиттэр тыынан сиэтэн харбатан иһэр аттара тыбыыран барыластылар. Амма Аччыгыйа
Сүүрбэччэ үөрдээх моонньоҕоттор …… мин баарбар соччо кыһамматылар быһыылаах. Чугаспар түһэн барыластылар. И. Сосин
II
даҕ.
1. Биир күдьүстүк, улаханнык харылыы тыаһыыр (хол., уу тыаһа). ☉ Производящий беспрерывный шум, рокот (напр., о воде)
Барылас долгуннар Күннэри-түүннэри Күүгэннии көттүлэр. С. Данилов
Барылас байҕалы барытын оборуох ол улуу дьаалыларга арай остуоруйа Чурумчукута чугаһаа ини. С. Федотов
Барылас балкыыр үрдүнэн кытыл чээл күөҕэ кэчигирэс истиэнэ буолан көстөр. В. Катаев (тылб.)
2. Элбэх буолан кэчигирээбит, үөмэхтэспит, ыксаласпыт, түмсүбүт. ☉ Сосредоточившиеся в одном месте (в большом количестве)
Быгылах быыһын аайы Бырылас былдьырыыт, Бадараан саҕатын аайы Барылас бараах буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бадарааҥҥа сахсаҥнас Бараах үөрэ барылас. В. Чиряев

туохт.
1. Өрө бурҕайан таҕыс, холоруктуу бурҕачый (буору, буруону, хаары о. д. а. этэргэ). ☉ Взвихриваться, подниматься клубами (напр., о пыли, дыме, снеге)
Дьон, сүөһү тыына күрэҥ былыт буолан өрүкүйбүт. Софр. Данилов
Түптэ буруота өрүкүйдэ Үүт тураан үрүҥ түүҥҥэ. М. Ефимов
Дьокуускай элбэх мас дьиэлэрэ чаппалаһан, буорунан өрүкүйэн, ыраас күн сырдыгар күкээриһэн көстөллөр. Н. Заболоцкай
2. Өрүтэ ыһылын, сахсаҥнаа, тэлимнээ (хол., сылгы көҕүлүн, сиэлин этэргэ). ☉ Вздыматься, развеваться (напр., о густой гриве лошади)
Мэхээс оҕонньор ыга кыыһырбыт: «Эн саҕа өрө көрбүтү, өрүкүйбүт көҕүллээҕи иннин ылыллыбыта», — диэтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Өрө көрбүт харахтаах, Үрдүк мөҥүөн мындаалаах, Өрүкүйбүт сиэллэрдээх Үтүө атыыр обургу. Л. Попов
△ Өрө түллэҥнээ, оргуйар курдук буолан көһүн (уу долгунун туһунан). ☉ Вздыматься крутыми волнами, бурлить (о поверхности воды)
Аҥылыйар салгыннаах, Өрүкүйэр долгуннаах, көтөр кумахтаах, Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук Өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Уу быһыты тоҕо үллэ-үллэ өрүкүйэн түһэрин курдук, араас боппуруостар уонна сөҕөрмахтайар, ордугургуур саҥалар биирдэ кутулла түстүлэр. А. Бэрияк
3. көсп. Олус күүркэй, долгуй. ☉ Прийти в возбуждение, взволноваться
«Өссө хаамса түһүөҕүҥ», — диир Бааска. Кини өрүкүйбүтэ өссө да ааспатах этэ. Далан
Октябрина суругу эмиэ аахта. Онтон оронугар сытан, өйө-санаата өссө өрүкүйдэ. М. Попов
ср. др.-тюрк. өр ‘показываться, подниматься’, шор. үрүк ‘раздуваться, подниматься, расширяться’

1. саҥа алл., кэпс. Кыра оҕону туох эмэ кутталлаах суолтан (хол., уоттан, дириҥ ууттан) сэрэтэр, буойар тыл: тыытыма, чугаһаама, сатаммат диэн суолтаҕа этиллэр. ☉ Слово, которым предостерегают маленьких детей от какой-л. опасности (напр., от огня или глубоких водоёмов): опасно, страшно
   Ити — чыычый? — диэн куттаары гыммыта. Күннүк Уурастыырап
   Микиитэ балаҕан кэннигэр соҕотоҕун хаалла. Эбэҕэ киирэр чыычый! Амма Аччыгыйа
2. аат суолт., кэпс. Дьиҥ чахчы суох, өйгө оҥоһуллубут ханнык эмэ кутталлаах, ынырык харамай (улахан дьон кыра оҕолору туохтан эмэ буойаары, сэрэтээри айбыт уобарастара). ☉ Мифическое, фантастическое существо с устрашающей внешностью, выдуманное взрослыми, чтобы пугать им маленьких детей (обычно предостерегая от какой-л. опасности)
   Онно кими да ыыппаттара, Чыычыйынан куттууллара. С. Данилов
   [Эмээхсин — оҕолоругар:] Мэниктээйэҕит, чыычый кэлиэ… Уоттан сэрэнээриҥ. И. Гоголев
3. даҕ. суолт., кэпс. Киһи саллар, сүрдээх (үксүгэр кими, тугу эмэ сөҕөнмахтайан этэллэр). ☉ Невероятный, удивительный (с оттенком восхищения)
   [Эриэн Бэргэһэ:] Баачыкабыт мончуукка саантаабыт атыыр анды курдук сахсаҥнаан чыычый киһи сылдьар эбит. И. Гоголев
   Чыычый биилээх кылыстан Чымарыттан турбата. ПЭК СЯЯ
   Чыычый киһи этэ, сахаҕа бастакы театральнай кириитик этэ. «ХС»