туохт., кэпс. Кими эмэ өлөр, ииҥҥэ киллэр. ☉ Уничтожать, убивать, сводить в могилу
Ити охсуһуу хонуутугар саҥа тэриллибит орудийнай расчёт икки өстөөх дзотун суулларбыта, элбэх ньиэмэс саллааттарын ол дзоттар анныларыгар умуһахтаабыта. КИДК

1) рассматривать, разглядывать кого-что-л.; всматриваться, вглядываться в кого-что-л.; тонолуппакка одуулаа = не сводить глаз с кого-чего-л.; одуулаан көрдөххө... если всмотреться..., если присмотреться; 2) разг. осуждать, порицать; дьон одуулуохтара люди осудят; одуулуу көр = смотреть с осуждением, смотреть укоризненно.

несов. кого 1. безл. (сводить судорогой) түүрэ тартар, түрдэри тартар; его корчило от боли кини ыарыытыттан түүрэ тар-" тарара; 2. разг. (прикидываться кем-л.) буола сатаа; корчить из себя знатока билээччи буола сатаа, билээҕимсий; # корчить рожи (или гримасы) сирэйгин түрдэҥнэт, сирэйгин муун-ньаҥнат.

возвр. от салҕаа = 1) доставать до чего-л. (с помощью каких-л. средств); олоппоһунан салҕанан ыллым я достал что-л., став на табуретку; 2) получать помощь от кого-л., брать взаймы у кого-л.; существовать, сводить концы с концами (при помощи кого-чего-л.); балыгынан салҕанан олорбуттара они сводили концы с концами, занимаясь рыбной ловлей.

туохт., кэпс. Кими-тугу эмэ хараххын араарбакка көр, одуулас. ☉ Не сводить глаз с кого-чего-л., уставиться на кого-что-л.
Мөөчө чаччыына суруксут аттыгар кэлэн, суругу хайдах суруйарын мыҥаан олордо. Эрилик Эристиин
Тоҕо эрэ бары миигин мыҥыыллар. И. Федосеев
Алталаах-сэттэлээх сэрбэгэр кыысчаан мин ыйытыыбыттан мунааран эдьиийдэрин мыҥаата. С. Федотов

даҕ., поэт. Аймалҕаннаах, түрбүөннээх. ☉ Беспокойный, тревожный
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атаан-мөҥүөн дойдубун Халбас хара майдааныгар Аалсан сылдьаммын, Аһыытыттан-ньулуунуттан Амсайбыппын кэпсии олоруум эрэ! Саха нар. ыр. III
Атаан-мөҥүөн көрсүүгэ түмсүҥ, биир кэккэҕэ, — Демократия, эйэ иһин күрэстэһиигэ! А. Абаҕыыныскай
♦ Атаан-мөҥүөн ааҕыс — иирсээни, айдааны тарт. ☉ Сводить с кем-л. счеты, затевать распри, конфликтовать
Аан ийэ дайды Айыллыаҕыттан ыла Аламай күнү аат-миҥэ былдьаһар, Атаанмөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байҕал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй

1. бөрөө диэнтэн бэй., атын туһ. Мантан инньэ сайын быстахха олорор кыра дьиэ бөрөнүөм этэ
   □ Кириэс маска тиириллибит Христос Тоҕо эрэ миэхэ имнэнэрэ, Купкугас бытыгын сүүмэҕэр Ынчык дуу, сонньуйуу дуу Бөрөммүт курдуга. И. Гоголев
2. Туохха эмэ (хол., окко) сөрөн, атаххар эриллэриттэн мэһэйдэт. ☉ Путаться в ногах (напр., о густой траве). Бу оҕо соно уһуна бэрт, онтугар бөрөнөн кыайан хаампат. Таба күөлү туораары, илимҥэ бөрөнөн, ууга өлбүт
3. кэпс. Олоҕуҥ, аһыҥ-таҥаһыҥ кыһалҕатын көрүн, муҥунан-таҥынан булан айаххын иитин (үксүн урут сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ С трудом справляться с материальными затруднениями, кое-как сводить концы с концами (употр. большей частью в ф. соединительного деепр.)
   Оннооҕор ыта да суох ыал Чуораайыга хайдах эрэ бөрөнөн олороллор. Болот Боотур

туохт.
1. эргэр. Ыалы кэрийэн аһаа, ыал устун бар, кумалааннаа. ☉ Ходить по миру, нищенствовать, попрошайничать
Ол баҕайы [Куһаҕан Ньукулай] куораты кэрэдэхтээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан …… кэллэҕэ. М. Доҕордуурап
△ Бырах сырыт, бырадьаагалаа. ☉ Бродяжничать, скитаться
Ити кэм устатыгар мин дууһабар салгыы, сылайыы да, саҥаттан саҥа сиргэ кэрэдэхтиир кыыбаҕа санаа да күөрэйэн көрбөтөхтөрө. А. Куприн (тылб.)
«Төрөөбүт дойдугуттан атах балай барарга кэрэдэхтиир баҕаҕыттан ураты туох төрүөттэр баалларый?» — диэн ыйытта [аҕам]. Д. Дефо (тылб.)
△ Көрдөһөн иэс-күүс салҕан, умналаа. ☉ Сводить концы с концами попрошайничеством, попрошайничать, побираться
Сээкэйи иэс-күүс салҕанан, кэрэдэхтээн сии сытаҥҥын, оҕобун уолгар кырбатаҕын. Амма Аччыгыйа
2. Күүскүнэн өттөйөн киирэн халаа, былдьаа, апчарый. ☉ Присваивать, грабить, насильственно прихватывать чужое
Киин сирбитигэр Кэрэдэхтээн киирээри Кэрээниттэн тахсыбыт Кэҥсэрбит Гитлери …… Суоллары суурайыахпыт, Сыттары мэлитиэхпит! Саха нар. ыр. III
Биирдии ынахха ымсыыран кэрэдэхтээбит удьуорум суох. М. Доҕордуурап
Кимнээх бу кэлэҥҥит, Кэрэдэхтээн киирэҥҥит, Төһө кииспин, саһылбын, Төһө кыыл табабын Уораҥҥыт бултаатыгыт, Улуу тыабын аймаатыгыт?! В. Лебедев (тылб.)

туохт.
1. Кыараҕас буол. ☉ Сузиться, стать теснее
Пиэрмэ диэки араҕыстаҕын аайы суол сыыйа кыараан испитэ. Далан
[Кырса оҕото] тэллээбий күннэтэ улаатан испитэ, Дьааһык уйата кыараабыта, онон күнүһүн таһырдьа көҥүл сылдьар булбута. И. Федосеев
Лена эбэ хотун хочолоро кыараатылар дуу, бадарааҥҥа бардылар дуу? «ХС»
2. көсп. Ыарахан балаһыанньаҕа киир, муҥур уһукка түс. ☉ Оказаться в крайне тяжелом положении; впасть в отчаяние
Киэҥмит кыараан, уһуммут кылгаан олорор дьоммут. ПЭК ОНЛЯ I. [Уйбаан оҕонньор — Манчаарыга:] «Баһылай оҕонньоор! Кыараабыт буоллаххына, Кыраларыҥ тустарын хайдах Кыһанан бараҕын, Хаалынньаҥнаргар ханнык Хараллар дьаһалы салайаҕын, — Киэҥ соҕус буоллаххына, — Кэпсии түһүөҥ дуу?» А. Софронов
Кини оннук кыараан ылар кэмнэрин …… суол тоҕойдоро, ойуур ыллыктара эрэ билэллэрэ. В. Яковлев
♦ <Киэҥ> көхсө кыараата — көр көҕүс II
Ол билигин аҥаардас харахтаах адьарай биистэрэ атаҕастааннар, киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
Уйбаан Дууһа киэҥ көхсө кыараата, уһуну-киэҥи саныыра уурайда. Эрилик Эристиин
[Туйаарыма Куо — Уот Уһутаакыга:] Хороҥ айыыһыт Холбообута буолуо диэммин, …… Көһүтэрбэр Көхсүм кыараата, Кэтэһэрбэр кэтэҕим көһүйдэ. П. Ойуунускай
Кини [Абыраамап] Кыһыллаай хоруйун күүтэ сатыы сылдьыбыта, көхсө кыараан барбыта. Л. Попов. Ыыра кыараата — дьайар, оҥорор, сылдьар кыаҕа мөлтөөтө. ☉ Поле его действия сузилось
[Ыарыыга ылларан] Ыксаан сыттахха Ымсыырар да ыыра кыарыыр, Ол эрээри онтуҥ Олох эбээт, олох! С. Тарасов
[Ыалдьыт — Тэрэнтэй оҕонньорго] син бултаамахтаабыт киһи хаар бөҕө баттаан, ыыра кыараабыт, тыһа кылгаабыт быһыылаах. М. Чооруоһап
ср. др.-тюрк. хавур ‘сжимать, стискивать, сдавливать’, хавыр ‘собирать, сводить, сжимать’

дьүһ. туохт.
1. Атахтаргын бэйэ-бэйэлэригэр ыга тут; тугу эмэ тобуктарыҥ икки ардыларыгар кыбыт, ыга тут. ☉ Плотно прижимать, сводить ноги; зажимать что-л. между ног, коленями
Мээчиги атахтарын икки ардынан аһарымаары кыпчыйан турда.  Табалар эмискэ туора ойдулар. Байбаас эһиллэн иһэн туркутун күүскэ кыпчыйан өрүһүннэ. Софр. Данилов
Кочубеев остуолбаҕа ыттар туоҕа да суох этэ, онон атаҕынан кыпчыйан ыттыбыта. «ХС»
Ким төһөнү бултаабытын сурунар паапкатын ылан, бэлэмнээн, оҕонньоттор тобуктарыгар кыпчыйан олорор куулларын хардары-таары көрүтэлиир. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Ханнык эмэ лабааҕын эккэр сыһыары тут (хол., көтөр кынатын, сүөһү кутуругун туһунан). ☉ Прижимать к телу какие-л. конечности (напр., хвост, крылья)
Кутуругун тымныыттан Кыпчыйбыт Кунан оҕуска тиэйбит. Амма Аччыгыйа
Кылана түһээт, кыпчыйбыт кынатын ыһыгынна. Эрилик Эристиин
Бөрө дьулайбыт курдук көрө түһээт, кутуругун кыпчыйан ылла да, иннин хоту түһүнэн кэбистэ. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп. Тугунан эмэ хааччахтаан кими эмэ кыһалҕаҕа киллэр, кыһарый. ☉ Ограничивая в чем-л., ставить кого-л. в затруднительное положение
Атыыһыттар кими да эрэммэт буоллулар, үптэрин, таҥастарын хатаан баран, хаама сылдьаллар. Биһигини онон кыпчыйаары гыналлар. А. Сыромятникова
Кыһалҕа кыпчыйдаҕына биирдэ бабат диибит. ВВ ЫСЫ
Ити …… Боппуогуҥ саппаас чааһынан кыпчыйан холкуоһу барытын отуойкаҕа олордубутун бэйэҥ көрдүҥ. «ХС»
♦ Кутуругун быһа кыпчыйбыт — уруккутун курдук киэптээбэт, тойорҕообот буолбут, куттаммыт. ☉ соотв. поджать хвост
Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт. Маннааҕы тойотторбут кутуруктарын быһа кыпчыйбыттара тоҕо эрэ олус! Амма Аччыгыйа
Биһиги, дьадаҥылар, бары итинникпит [хорсуммут] эбитэ буоллар, кинилэр баҕас [баайдар] сотору да кутуруктарын быһа кыпчыйыахтара эбитэ буолуо эбээт! «ХС»
ср. п.-монг. кабуи ‘сжать’