силигирээ диэн курдук
Сиимэр ардах түһэн Сэбирдэҕи быыһынан Сип-сап силигирэйдэ. С. Васильев

сабыгыраа диэн курдук
Сиимэр самыыр түһэн Сэбирдэҕи быыһынан Сип-сап силигирэйдэ, Салаҥ ардах түһэн Сатыы ойууру быыһынан Сап-сип сабыгырайда. С. Васильев

дьүһ. туохт. Дьулуурдаахтык-күдэхтээхтик, киэҥник атыллаталаан көнтөрүктүк хамнан (суон, төрөл киһи туһунан). ☉ Двигаться энергично, порывисто, широкими шагами, но неловко и неуклюже (о крупном, полном, нескладном человеке)
Ыаҕайа Ылдьаа муҥхалаах киһини бастыҥ остуолугар ыҥыран, кэлэн-баран аадаҥхалаата. А. Сыромятникова
Денисов хайдах эрэ көнтөрүктүк аадаҥхалаан хаамар-сиимэр. Н. Кондаков
«Ханна барабыт?» — диэн Татыайык, ыйытаыйыта, эҥин-эҥинник аадаҥхалаан таҕыста. Эрилик Эристиин

аат., анат. Киһи буутун кэннинэн суон иҥиирдэрдээх улахан быччыҥа. ☉ Большая приводящая мышца бедра
Афоня сурата тардан, соһуйан уһугунна. Сэмээр Баһылай
[Дьөгүөссэ] оскуолакка хаҥас атаҕын суратын быһа тэптэрэн кэлэн, билигин хаамара-сиимэрэ бытааран сылдьар. «ХС»
Ураҕаһынан тайыыланан хомураҕы үрдүнэн ойон эрдэҕинэ, атаҕын сурата аһыйа түспүт. «ХС»
ср. монг. сур[ан] ‘ремень’

аат.
1. Киһи, сүөһү түөһэ, ойоҕосторо бүтүннүү ылыллыбыта; түөс иһэ, түөс иһинээҕи көҥдөй. ☉ Грудная клетка
Ким эрэ кэлэн кинини агдатыттан өрө тардан олорто уонна төбөтүн баайыытын өһүллэ. Н. Якутскай
[Соно] соһуллубат, хаамарын-сиимэрин мэһэйдээбэт буолбут, хата, олус сарбыйан агдатын эрэ сабар. Т. Сметанин
Бу барахсаттар [сылгылар] бөдөҥнөрүн. Эчи көрүөххэ да астык! Бу усталарын, агдалара халыҥын, атахтара модьутун, туйахтара үчүгэйин. В. Протодьяконов
Агдам иһэ хам тутан тыыммын хаайара, хараҕым ирим-дьирим буолан өй-мэй барыталыырым. Г. Колесов

туохт.
1. Кылгас кэм иһигэр, түргэнник буол. ☉ Происходить быстро, за короткое время, с ускорением
Саха сиригэр сайын күн уһун буолан, моркуоп үүнэрэ уонна сайдара түргэтиир. ЛПМ САЛАК
Түүнүн оҕустарыллыбыт от дэхситик кууран, субуулааһын уонна кэбиһии быдан түргэтиир. САБ. Үлэ ньымата тупсубута: оробуочай биир үлэни үлэлээн, онно идэтийэн улаханнык түргэтиирэ. АЕБ ОЧИ
2. Түргэҥҥин күүһүрт, эбэн биэр. ☉ Убыстряться, прибавлять темп, скорость, спешить, торопиться. Түргэтээ, хойутаары гынныҥ
□ Оҕонньор ойуур иһигэр киирэн хаамара-сиимэрэ арыый түргэтээтэ. С. Никифоров
Пуойас буоллаҕына түргэтээтэр-түргэтээн испитэ. В. Гаврильева
Кини көрөрүгэр доҕоро Дьэргэли айаҥҥа турдар эрэ сыыдамсыйар, туттара-хаптара түргэтиир. П. Филиппов

туохт.
1. Үчүгэйдик быспат, хотуппат буол (туттар сэп-сэбиргэл мүлүрүйбүт биитин, өргөһүн этэргэ). ☉ Становиться тупым, тупиться (об острие, о лезвии какого-л. инструмента или оружия)
[Сүөдэр] бастаан утаа хотуура сыппаатаҕына, …… ийэтэ сытыылаан биэрэрэ. П. Аввакумов
2. көсп. Мөлтөө, сымсаа (туох эмэ дьоҥҥо тириэрдэр, дьайар күүһүн туһунан). ☉ Терять остроту, яркую выразительность (напр., о каком-л. мастерстве)
Киһи тылын ылыннарыан олус баҕардаҕына, ардыгар, кыһайбыт курдук, тыла-өһө мөлтөөн, сыппаан хаалааччы. Софр. Данилов
Итинтэн биирэ эмэ табыллыбат түбэлтэтигэр театрализованнай оонньуу, сценическэй көстүү дьоҥҥо тиийиитэ өһүллэн, сыппаан хаалар. К. Уткин
Василий Ойуурускай бөрүөтэ билигин да сыппыы илик. «Кыым»
3. көсп. Мөлтөө, ахсаа (ким эмэ көрөр-истэр, хаамар-сиимэр, өйдүүр дьоҕура). ☉ Слабеть, терять силы, сдавать
«Өй-санаа улам сыппаан иһэр», — диэбитэ эмээхсин. Д. Таас
Ол иһин кини дьэ мөлтөөбүт, Омуна-төлөнө намтаабыт, Сырайдыын-харахтыын сыппаабыт. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Тугу эмэ ситиһиэххин, муҥутахсыйан, бытааран, мөлтөөн биэр. ☉ Проявлять нерешительность, медлительность, упуская возможность достижения желаемой цели
Бэйэм сыппаан, мөлтөөн биэрдим диэн кини улаханнык курутуйа санаата. В. Протодьяконов
Итэҕэһи-быһаҕаһы кытта эйэлэһэр табыллыбат — сыппаан биэрэр табыллыбат, тоҕоостоох түбэлтэҕэ хадьырыһыахха даҕаны наада. «ХС»

сыһ.
1. Салгын киирбэт гына, бүтүннүү сабан, саптан. ☉ Так, чтобы не было доступа воздуха, плотно (напр., прижать к груди)
Эмээхсин куталыы күөгэҥнэс түөһүгэр уолу тумнары харбаан ылла да, икки чанчыгын үргээбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Онно туох бары таас буола Тумнары тоҥор, ньимийэр. Суорун Омоллоон
Хараҕым уутун ким да көрбөтүн диэн, аҕам сонугар тумнары сууланан сытынан кэбиспитим. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Туох да көстүбэт гына саба (бүрүй). ☉ Толстым слоем, так, чтобы не оставалось отверстий, полностью, наглухо (завалить, накрыть сверху)
[Эһэ] тииттэри үлтү кулаан, хаар бөҕөнү тумнары түһэрэн …… киһи диэки ыстаммыт. Далан
[Табалар] хаар тумнары түспүт суолун омоонун сытырҕалыы-сытырҕалыы, хаамар-сиимэр икки ардынан тамаһыйдылар. Үлэ үө. Халлааны былыт тумнары бүрүйбүт. П. Ламутскай (тылб.)
3. көсп. Киһини баттыыр, сабырыйар, самнарар гына. ☉ Оказывая сильное психологическое давление на кого-л.
Тима тумнары кыыһырда быһыылаах. А. Софронов
Вася итэҕэтиилээхтик, эрэллээхтик көрөн олороруттан тумнары бэрдэрэн, «тугу этэн эрдиҥ буолла» диир санаа туора ыстанна, сүтэ симэлийдэ. ИИА КК
♦ Тумнары үөх (мөх) — кими эмэ олус күүскэ, иннин-кэннин билбэт буолуор диэри саҥар-иҥэр. ☉ Осыпать кого-л. бранью. Ити киһи дьону тумнары үөҕэртэн атыны билбэт
□ Итирэн кэлэн баран, биригэдьиири тумнары үөхтэ. НАГ ЯРФС