сказитель чабыргаха (см. чабырҕах ).

олонхосут, сказитель олонхо.

1) рассказчик; 2) сказитель; сказочник; 3) писатель-рассказчик.

нареч. 1) преувеличенно; олоҥхоһут курдук омуннаахтык эт = говорить преувеличенно, как сказитель олонхо; 2) бурно, горячо, возбуждённо; порывисто, стремительно; омуннаахтык күл = смеяться громко и возбуждённо; омуннаахтык сүүрүктээ = течь бурно; омуннаахтык оонньоо = играть шумно и увлечённо; омуннаахтык хайҕаа = горячо хвалить кого-что-л.

1) уст. миф. быть кровожадным (напр. о боевом холодном оружии); 2) перен. быть, казаться одержимым сверхъестественной силой (напр. о шаманах, знаменитых сказителях-певцах).

1) уст. кровожадный (эпитет боевого холодного оружия); илбистээх батас кровожадная пальма (старинное боевое холодное оружие); 2) обладающий особой силой внушения (напр. о шамане, певце-сказителе); проникновенный (о речи, песне).

даҕ.
1. эргэр. Хаанымсах, хааҥҥа баҕалаах, хааҥҥа курдаттыы тартарар (үксүгэр кыргыс сэбин туһунан). ☉ Кровожадный (эпитет, характеризующий боевое холодное оружие); имеющий страсть к убийству, к резне
Оннооҕор буолуох бухатыырдарга илбистээх илиилэммит киһибин. Саха фольк. Хайа, тэбиик мохсоҕоллорум, Илбистээх биилээхтэргит санаалара көнньүөрэн, Оботтоох уһуктаахтаргыт утахтара ханан кэллэ дуо? И. Гоголев
Бөрө бөтүҥнэр маннык айылаах илбистээх сэрии сэбэ кинилэр эттэригэр-хааннарыгар ананан оҥоһуллан эрэрин билбэттэр. «Чолбон»
2. Киһини абылыыр күүстээх; дириҥ иэйиилээх, долгутуулаах, ылыннарыылаах, курдаттыы тардар (тыл, ырыа туһунан). ☉ Обладающий особой силой внушения, способностью зачаровывать (напр., шаман, певец-сказитель); проникновенный (о речи, песне)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Бу ырыа чиҥ хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах этэ. П. Ойуунускай
Саха тыла - наһаа баай, күүстээх, били этэргэ дылы, кырдьык да имэҥнээх, илбистээх тыл. Күннүк Уурастыырап
Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларын төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри... Суорун Омоллоон
Ол эрээри оҕонньор ити бүрэ тас көрүҥэр холооно суох киһини итэҕэтэр сүлүһүннээх тыллаах, илбистээх биллэр ойуун этэ. С. Курилов (тылб.)

аат.
1. Урут буолан ааспыт эбэтэр ким, туох эмэ туһунан кэпсээн, уос номоҕо оҥоруу, былыргы кэпсээн. ☉ Устный рассказ, история, передающиеся из поколения в поколение, предание
Сорох өс хоһоонноро ол-бу сэһэннэртэн, көрдөөх кэпсээннэртэн, биитэр остуоруйалартан үөскээн-төрөөн тахсаллара саха фольклоругар баар. Саха фольк. Оксана бу сэһэни ийэтиттэн, атын да кырдьаҕас дьонтон истэр буолара. Суорун Омоллоон
Ньыыкан кырдьаҕас дьонугар, дойдутугар үгүс үйэлэргэ аата ааттана, сэһэн буола туруо. А-ИНА ДьБО
2. Сиһилии, уһуннук сэһэргэһии; сэһэргээһин. ☉ Долгая, подробная беседа; рассказ
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһууга үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Оҕонньордоох эмээхсин аһыыр кэмнэрэ эрэ буоллар сэһэннэрэ тобуллааччы, онон бу киэһэ эмиэ була сатыы-сатыы кэпсэтии буолан барда. Эрилик Эристиин
Биһиги ханнык баҕарар хоноһо туох дьикти сэһэннээҕин истэн тэйэр үгэстээхпит. И. Федосеев
3. лит. Арамааннааҕар кыараҕас сюжеттаах литературнай айымньы. ☉ Повесть (литературный жанр)
Онон сэһэммит бастакы, иккис бастарын син ситимнээтибит. Н. Габышев
Сэһэн — уус-уран литература эпическэй айымньыларын ортоку көрүҥэ, ис хоһооно балай да уустук, геройдара элбэх буолаллар. СЛ-8
Беллетристика — кэпсээнинэн суруллубут уус-уран айымньылар: арамаан, сэһэн, кэпсээн, новелла, уочарка — уопсай ааттара. ВГМ НСПТ
4. кэпс. Дириҥник толкуйдуур дьоҕурдаах киһи, бөлүһүөк. ☉ Мыслитель, философ. Кини [Курууппа Ойуун] итэҕэли билэр эрэ буолбатах, туһанар киһи, ол иһин биһиги кинини саха биир сэһэнин (бөлүһүөгүн) быһыытынан көрөбүт. КОК
5. эргэр. Айыы ойууна. ☉ Белый шаман
Айыы ойуунун былыр сороҕор ыһыах ойууна диэн ааттыыллара, сороҕор сэһэн дииллэрэ. «Сахаада»
♦ Сээркээн сэһэн фольк. — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар ойууланар олус муударай, барыны-бары билэр уонна ону наһаа уустаан-ураннаан кэпсиир кырдьаҕас оҕонньор. ☉ Персонаж в фольклорном произведении: мудрый, всезнающий старик, обладающий талантом красноречивого рассказчика (букв. красноречивый говорун)
Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах да буолларгын ыксалаан, Суох да буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
Сэттэ бөссүөк бэйэтэ Сэттэ былас бытыктаах Сээркээн сэһэн оҕонньор. С. Данилов
◊ Сэһэн аллай — эмискэ баҕайы сэһэргиириҥ киир (үксүгэр аҕыйах саҥалаах киһини этэллэр). ☉ Неожиданно начать много говорить, рассказывать (обычно о неразговорчивом человеке), язык развязался
Уулаах олоҥхоһут идэтинэн бастыҥнар кэккэлэригэр баарын туһунан, туохха да хараҕа туолбатах кулуба тойон Баһылай Доодороп бэрт элбэхтик сэһэн аллайан …… тойотторго кэпсиирэ. Эрилик Эристиин. Сэһэн этии тыл үөр. — ыйытыыта эбэтэр күүһүрдүүтэ суох, туох эрэ туһунан сэһэргиир этии. ☉ Повествовательное предложение
Сэһэн этии кэннигэр туочука туруоруллар. СОТТЛ
Көннөрү кэпсээни сэһэн этии, ыйытыылаах этиини ыйытыы этии дэнэр. АЕ СТ
Сэһэн этии холку куолаһынан ааҕыллар. ПНЕ СТ. Сээркээн сэһэн — уруккуну-хойуккуну үчүгэйдик билэр, өйдүүр киһи (үксүгэр кырдьаҕас оҕонньору этэллэр). ☉ Человек, обладающий феноменальной памятью, склонный к красноречию (в основном о стариках), добрый рассказчик
Сэмэн оҕонньор Айдаар билэринэн, сүрдээх сэргэх, сээркээн сэһэн бэйэтэ, уола баарыгар тыла-өһө аанньа тахсыбата. Н. Лугинов
Миэхэ сахам ырыалара Сээркээн сэһэни санаталлар, Арыт кинилэр кылыһахтара Кыыс бэрдигэр маарынныыллар. С. Данилов
Айылҕа, көтөр-сүүрэр дьикти кистэлэҥнэрин, таайыллыбат таабырыннарын билиэххин баҕардаххына, сээркээн сэһэн кырдьаҕастары тутус. М. Чооруоһап
ср. тюрк. чэчэн, чечен, шешен ‘красноречивый; сказитель, народный певец; мудрец’, монг. цэцэн ‘мудрый, умный; мудрец’