эвф. умереть, скончаться.

нареч. ничком; умса сыт = лежать ничком; умса түс = а) упасть ничком; б) перен. погибнуть, умереть, скончаться (обычно скоропостижно); ср. умсары 2.

саҥа алл. Хотуолуур саҥаны үтүктэр тыл. ☉ Подражание звуку рвоты. Иһэргэ иэдэйбит, Утахха умсуйбут, Өкчөйөн-бөкчөйөн Өрүтэ тыыммахтаан Өөх-өө-өөх диэбит. Саха фольк.
♦ Өөх буолбут харыс., оҕо т. — өлбүт. ☉ Умереть, скончаться.

1. быһын диэнтэн атаах. Дьахсайан-ньаҥхаран, Дьарҕаран-дьаҥыран, Күүстэргит быстаахтыа, Күдэххит бараныа... Ыый-ыыйбын Ытыыбын. П. Ойуунускай
2. Өл. ☉ Скончаться
   Оо, эрэйдээх быстаахтаабыт. И. Бочкарев. [Атаҕа суох саллаат] «Эппэрээссийэ кэнниттэн тута быстаахтаабыт үһү», — диэн Алааппыйа эмээхсин сибигинэйэ былаастаан эттэ. Н. Лугинов

туохт., харыс. т. Олох олорон бүт, өл. ☉ Умереть, скончаться, почить
Били Өндүрэй оҕонньор эмээхсинэ таҥаралаабыт, тээтэ онно баран кэллэ. А. Софронов
Нохоо, Мэхээлэ, тубус, хайаан да тубуһуннаран арахсыам! Мин сотору өлүөм. Эйэлээх хаалыҥ… Төрөппүт оҕолорбун өстөөх хаалларан бараммын мин хайдах таҥаралыахпыный? Амма Аччыгыйа
Өкөйө кэргэнэ эмиэ тыҥатынан ыалдьан быһаас таҥаралаабыт сурахтааҕа. Софр. Данилов
Таҥаралаан сынньаннаҕа. Түҥүрүм кэнниттэн мин эмиэ батыстарбын сөп буолуо этэ. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Ким, туох эмэ иннигэр түс, инникилээ, бастаа. ☉ Опережать, быть впереди
Эн урутууруҥ наадатыгар тугу ситистэххинэ сатанарый? В. Яковлев
Ипподром арҕаа баһынааҕы өҕүллүүгэ мин атым урутаан кылбас гынан таҕыста. И. Семёнов
Кус бииһиттэн, биллэн турар, көҕөн урутуо, маҥнай тахсыбыт ууга кини бэйэлээх маатыргыа. И. Никифоров
2. кэпс. Ким эмэ иннинэ, бастакынан олох олорон бүт, өл (хол., кэргэнниилэртэн биирдэстэрэ). ☉ Скончаться, умереть первым (напр., об одном из супругов)
Эн биһикки түөрт уон сыл Эйэлээхтик олорбуппут. Эмээхсиним эрэйдээх, Эн урутаан бардаҕыҥ... Күннүк Уурастыырап
Бииргэ өйөһөн олорон бүттэхпит ити, эн урутаатыҥ. П. Аввакумов
Хомойуох иһин, Любовь Фёдоровна Николай Егоровиһы хас да сыл иннинэ урутаан хомоппута даҕаны, улаханнык суохтаппыта даҕаны. М. Чооруоһап

туохт.
1. Буордаах, быыллаах буол, буордуй (хол., уулусса, суол туһунан). ☉ Покрываться пылью, пылиться
Уулусса киһитэ малыйан, Бурҕайбат буорданан утуйбут. Оннооҕор, хормуоска сылайан, Куоракка уучуумпу тунуйбут. Күннүк Уурастыырап
2. Элбэх буор суураллан, будулхай өҥнөөх буол (өрүс, үрэх сайыҥҥы буордаах уутун туһунан). ☉ Становиться мутной (о воде рек во время второго летнего половодья)
Сай ортото Дьааҥы уута буорданар. Ону олохтоохтор «Булуус сыылбыт» эбэтэр «Куруҥ уута кэллэ» дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
3. эргэр. Өлбүгэ (оттуур ходуһа) сирдэн. ☉ Иметь надел (покосный участок)
Оччугуй норуот эрэйдээх Онноманна Оҥкучах алаастар улаҕаларыгар Остуол саҕа ыһыыланан, Оччугуй лоскуй буорданан Олорбуттар этэ. Нор. ырыаһ.
4. Буорга киир, өл. ☉ Погибнуть, скончаться, умереть
[Бүөтүр:] Кулаак кутуруга буолар санаа суох. Оҕонньор бэйэтэ даҕаны «кутуруга-муоһа суох буорданыам» диир. Амма Аччыгыйа

аат. Төрөппүт дьон, төрөппүттэр. ☉ Родители
Ийэ-аҕа оҕолорун иинин үрдүгэр кыайан ытаабат да, ынчыктаабат да гына дириҥ кутурҕаҥҥа тумнастан турбат буолбуттар. Амма Аччыгыйа
Мин эрэйдээх ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
«Ийэтэ-аҕата дьүһүннэринэн куһаҕана суох дьоннор эбээт. Оттон Петя хантан булан итинник дьүһүннэммитэ эбитэй?» - диэтэ Александр. М. Доҕордуурап
♦ Ийэҕэр-аҕаҕар бар - өл, бу дойдуттан араҕыс (ийэҥ-аҕаҥ өлөн тиийбит сирдэригэр бар диэн итэҕэлтэн төрүттээх). ☉ соотв. отправиться к праотцам (умереть, скончаться). Ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт) - өлөр, бу дойдуттан суох гын. ☉ соотв. отправить к праотцам (убить кого-л.). Ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат - мөҥөнтаһыйан туран ааттаһыннар-көрдөһүннэр. ☉ Заставить кого-л. просить прощения, жестоко наказывая его (букв. заставить спеть песню родителей)
Тумарык маҥан, хайдах эрэ кэтэҕин аһыттан ылан баран, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом ээ!.. А. Софронов

аат.
1. Харах халтаһаларын кытыытынан үүммүт түү. ☉ Ресницы
Хоп-хойуу, уп-уһун хара кыламаннарын быыһынан төп-төгүрүк, ыпыраас саһархай харахтара …… холкутук, көрсүөтүк көрөллөр. Амма Аччыгыйа
Кыламаҥыттан собус-соҕотох бөдөҥ таммах кылабачыйан түстэ. И. Гоголев
Ньургустаана кыламаннарын быыһынан быһыччы көрөн, биир сири тобулу одуулаһар. В. Протодьяконов
2. көсп., поэт. Күн, уот сардаҥата. ☉ Лучи, сияние, блеск, свет солнца, огня
Хара тыа кэтэҕэр түһэн, кыратык нуктаан, хараҕын сабан ылбыт күн кыһыл көмүс кыламанын өрө көтөхпүтэ — аһаҕас аанынан киирэн, алтан сылабаар култаҕарыгар күлүбүрээтэ. Л. Попов
Күн сырдык кыламаннарын Күөлгэ түһэрэн суунна, Ийэ сир сарсыардааҥҥ Чэбдик салгынынан тыынна. Н. Босиков
♦ Кыламанын сапта (симтэ) поэт. — олохтон туораата, өллө. ☉ Скончаться, почить, забыться вечным сном, закрыть глаза навеки
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ. Кыргыс хааннаах аартыгар Кыламаҥҥын симпитиҥ. П. Тулааһынап
Билигин бэрт ахсааннаахтар [сэрииттэн] сиидэлэнэн кэллэхпит, үгүстэр бүгүҥҥү олохпут туһугар кыргыс толоонугар үйэ-саас тухары кыламаннарын саптахтара. «ХС»

биирдэм тыас туохт. Алдьанан үлтү барар кылгас тыаһы таһаар (кытаанах эттик туһунан этэргэ). ☉ Хрустнуть
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Көрдөххүнэ балыгыҥ бүүс-бүтүн мөлбөйө сытар. Ылаары гыммытыҥ, иһэ көҥдөй, хар гына түһэр. [Туундара кутуйаҕа] көтөрү эмиэ көҥдөйдүү сиир. И. Федосеев
Уҥуох тостор тыаһа хар гынна. Били сордоох бэрт кэбэҕэстик уҥан тойтос гынан хаалла. У. Ойуур
♦ Хар гын — өл, өлөн хаал (үксүгэр кырдьаҕас, ыарыһах киһини этэргэ). ☉ Скончаться, умереть (обычно о пожилом больном человеке)
Бүгүн-сарсын хар гына түһэн өлөөрү сылдьар киһи, мин сокуоннай сааһын сиппит киһини хайаан үөрэтиэмий. А. Софронов. Сүллүкү Ойуун субу хар гыныах курдук көхсүн иһэ бүтүннүүтэ күрдүргүү-хардыргыы сытта. Болот Боотур
Сотору хар гынан да хааллахпына көҥүлүм. Кырдьаҕас киһи — хоноһо кэриэтэ, бүгүн баар, сарсын суох. В. Иванов
ср. монг. хар ‘хрустнуть’