слышаться, раздаваться (о вибрирующей мелодии); санньыар муусука дьүрүһүйэр раздаётся печальная музыка.

I страд. от ис = II быть выпитым, выпиваться.
II слышаться, доноситься; көрдөөх музыка иһиллэр доносится весёлая музыка; саа тыаһа иһиллэр слышен выстрел; манна туох иһиллэр ? что тут слышно?; какие здесь новости?

туохт. Олус улаханнык уонна элбэхтик мээнэ саҥар. ☉ Говорить громко и много
Уун-утары олорор дьиэлээх хотун эрин сэмэлиир саҥата халаарда. Болот Боотур
Туох да наадаҕа сылдьара биллибэт Хабытай Хабырыыс киирэн халааран тахсыбыта. В. Яковлев
Оо, оттон туһата суохха халаарар ахан буолара, дьэ ол бэйэтэ бу билигин уостан хаалла. Н. Заболоцкай
ср. с.-юг. х,ала ‘раздаваться, слышаться (о звуке)’

I
ис диэнтэн атын
туһ. Ас бастыҥа аһанна, арыгы күндүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
Иһиттэриҥ, кыһыл көмүстэр, иһиллибэтэх, бүүс-бүтүттэр. С. Васильев
II
туохт. Кулгааххар билин (тыас, саҥа дуорайан кэлэн). ☉ Слышаться, доноситься (до ушей, до слуха)
Хаҥас диэки, ыраах, оҕолор саҥалара, күлсэллэрэ иһиллэр. А. Софронов
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа этэрбэс тэбэнэр тыас иһилиннэ. Күндэ

сыһ.
1. Субу баар курдук (көһүн, иһилин). ☉ Совершенно явно, воочию, отчетливо (показываться, слышаться)
Сүбэлиирэп хамаандалыыр саҥатын илэ бааччы истибиттэр үһү. Амма Аччыгыйа
Олоҕо, килбиэннээх дьүһүнэ-бодото, үлэтэ илэ бааччы көстөн кэлэргэ дылы. С. Зверев
Ол түүлгэ мин кэнники моһуогурууларбын илэ бааччы көрбүт курдук саныыбын. А. Пушкин (тылб.). Тэҥн. илэ-бодо
2. 2. Ким да мунаарбат гына, чахчы, дьиҥнээхтик. ☉ Действительно, по-настоящему
Кимиэхэ да хотторбот модун күүстээх уопсастыба буолара илэ бааччы көстүбүтэ. Амма Аччыгыйа
Саас ийэ илэ бааччы салаллан иһэр. Эллэй
Итинтэн бэттэх Нарыммыт Илэ бааччы уларыйда. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. илэ-бодо 3

туохт.
1. Ис сүрэхтэн дьулуһан туран туохха эмэ кыһалын, талас. ☉ Стараться изо всех сил, стремиться к чему-л.
Үрүлүйэн муспут Үбүм-малым, сүөһүм-аһым, Харалыйан туран булбут Хаарыан баайым ханна барда?! Күннүк Уурастыырап
Утуйар ууну аахсыбакка. Сылайдым диэн сынньаммакка Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин
Өксөкүлээх, Махсыым, Былатыан... Элбэҕи этэр дьоһун ааттар. — Үлэһит норуот туһа диэннэр, Үлэлээн, үрүлүйэн ааспыттар. И. Федосеев
2. Долгуннуран, күлүмүрдээн көһүн. ☉ Быть, казаться волнообразным, сверкающим, переливающимся (напр., о водной поверхности)
Үллэр үс үөһэ, үрүҥ күнү утары көрдөххө, үрүлүйэн тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
Үчүгэйиэн, сайын кэллэ Үрүҥ күҥҥэ мичиҥнии, Үрэх, күөл, көлүччэ Үрүлүйдэ дьиримнии. И. Эртюков
Үрүҥ көмүс өҥүнэн ыйдаҥа Үрүлүйдэ, Окко-маска иилиллэн Ооннньуур тунал сырдыгар. Д. Васильев
3. Дьүрүһүй, биир тэҥник илигирии тыаһаа (муусука дорҕоонун этэргэ). ☉ Слышаться, раздаваться, журчать (о музыке)
Паарка сөрүүн салгынын нуһараҥар сөп түбэһэр, таас үрэх сырдык сүүрээнин тыаһын санатар үчүгэйкээн муусука дорҕооно үрүлүйэр. В. Протодьяконов
Онно Хоһуундьу ыстанан тиийэн, Хомуһун ылан күөгэтэ охсор, Онуоха эмискэ дьүрүһүйэн Дьикти дорҕоон үрүлүйэр. М. Ефимов
ср. др.-тюрк. үрлүг ‘постоянный, непреходящий’

1. Үөһэттэн саккыраан түс, сүүрүгүр эбэтэр туох эмэ убаҕаһынан иһити толор; хотоол сиргэ халыйан таҕыс (хол., халаан уутун туһунан). ☉ Струиться, стекать сверху, литься в какой-л. сосуд; разливаться (о половодье)
   Аппа сир устун Айманан айаннаата, Хотоол устун Кутуллан куугунаан кулдьугураата. А. Софронов
   Кыайыы көрдөөх ыһыаҕар Кымыс буолан кутуллан Көмүс чороон иһигэр Күлүмүрдээн көһүннүн. П. Тулааһынап
2. Туох эмэ бытархайы (туораах бурдугу, кумаҕы, хаары о. д. а.) кут, тох. ☉ Рассыпать, насыпать что-л. сыпучее (зерно, песок, снег и т. д.)
   Абааһыны дьиэҕэ киллэрбэккэ кыйдыыр ньыма үгүс. Аан холуодатын анныгар уоттаах күлү кутуллар. Абааһы аал уоттан олус куттанар. Амма Аччыгыйа
   Ыччакабын даа! Хаар эмиэ саҕатыгар кутулунна. П. Тобуруокап
3. Биир бириэмэҕэ элбэх буолан киирэн, дьиэни толор. ☉ Заполнить помещение собой (о вошедших одновременно в большом количестве)
   Чэ, баран аһыах. Билигин эмиэ кутулла түһүөхтэрэ. Софр. Данилов
   «Атастаар, манна ааһыҥ!» — диэн учуутал саҥата иһиллэрин кытта маскарааттар биһиги баар сирбитигэр кутуллан киирбиттэрэ. Д. Таас
4. Ууллубут металтан киэпкэ, халыыпка кутан оҥоһулун. ☉ Изготовить что-л. литьем расплавленного металла
   Боруонсаттан кутуллан, Ленин, эн, Тураҕын киэҥ саала иһигэр Эн иннигэр кыыһар төлөнүнэн Кыһыл Знамя нөрүйэр. П. Тулааһынап
   Кыһыл көмүстэн кутуллубут кур тылыгар биһиги олоҥхобут сюжетыгар хабааннаах ойуу оҥоһуллубут. Эрчимэн
5. көсп. Тарҕан, дуораһый, иһилин (муусука, тыас о. д. а. тустарынан). ☉ Распространяться, разливаться, литься, звучать, слышаться (о музыке, звуке и т. п.). Күөх тыам тыллаах чыычааҕа күйгүөрдэҕэ диэбитим, Хомус холоонноох куолаһыҥ Кутуллан эрэр эбит дии. С. Данилов
   Этим сааһынан, уҥуоҕум куодатынан, Хааным тымырынан, Тула өттүбүттэн Дорҕоонноох муусука Долгуйа кутулунна. С. Зверев
6. көсп. Өйгө-санааҕа, сүрэххэ-быарга иҥ, түс, долгут (иэйии туһунан). ☉ Проникать в душу, сердце, волновать их (о чувствах)
   Тапталлаах Ильичпит эппит тыла тарҕанна Сырдык, чаҕылҕан кыыдамнарынан, Мөлүйүөнүнэн сүрэхтэргэ кутулунна Мөлтөөбөт революционнай энергиянан. Эллэй
   Киниэхэ кутуллан киирбит үөрүү хараҕын уутун ыган таһаарбыта, Өтөр уоскуйан биэрбэккэ ытаата. М. Доҕордуурап
7. көсп. Халыйан киир, үргүй (туман, тымныы туһунан). ☉ Проникать, просачиваться, заполняя пространство (о тумане); дуть, сквозить (о холоде)
   Аан аһылла түһэрин кытта тымныы тумана өрүһүспүттүү кутулунна. М. Доҕордуурап
   Алаас иһэ, Аппа толоон Аам-даам тымныы Хойуу чаан туманынан Кутуллубуттар. П. Тобуруокап

туохт.
1. Ханнык эмэ ааты ылын, ааты иҥэрин. ☉ Получать какое-л. имя, нарекаться
Бу тумул «Хааннаах тумус» аатырбыта түөрт уонча сыл буолла. М. Доҕордуурап
Бар дьонугар кини «Өксөкүлээх Өлөксөй» диэн аатырбыта ырааппыт эбит. Суорун Омоллоон
Мин доҕорум ол көмөнү нэһилиэнньэттэн аан маҥнай ылбытын иһин Харчы Уйбаан аатырбыт. С. Федотов
2. Тугунан эрэ билин-көһүн, сураҕыр. ☉ Стать известным, популярным; славиться
Тиэтэйбит диэн наһаа күүстээх бухатыыр киһи кыайталаата. Бу бухатыыр олус аатыран эрэр. Эрилик Эристиин
Аҕаҥ барахсан Амарах муҥутаан Алааска ыалын Барытын аһатара, Байдам туттуулаах, Баай байанайдаах Булчут чулуута Буолан аатырара. И. Егоров
Эчи, аатыраҕын-аатыраҕын да, биһиэхэ олоҥхолоон иһитиннэрбитиҥ суох. В. Гаврильева
3. Ханнык эмэ ахсааҥҥа, суокка сырыт. ☉ Считаться с кем-чем-л., слыть кем-л., каким-л.
Былырыыҥҥы тохсус. Оскуолаҕа саамай ыарахан кылааһынан аатырар. Софр. Данилов
Өймөкөөн — тымныы полюһунан аатырара, кыһын манна уһуура биллэр сир, ол да буоллар быйыл манна саас олус хойутаата. Н. Заболоцкай
Саха, эбээн кыргыттара былыргыттан сэмэйдэринэн, көрсүөлэринэн аатыраллара, ол үтүө үгэһи эһиги, кыргыттар, харыстыах тустааххыт. И. Гоголев
4. Иһилин, тарҕан (сымыйата-кырдьыга биллибэт сурах, үһүйээн, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться, слышаться (о слухах, молве)
Куорат «үрүҥ буолбут» аатырда. Амма Аччыгыйа
Айаантан аҕыс ат тардыыта «Аарыма сэп» иһэр аатырбыта. Күннүк Уурастыырап
[Абыраамап] Дьокуускайга тугу эрэ кимиэхэ эрэ албакааттыы суукка-сокуоҥҥа сылдьар аатырара. Л. Попов
△ Ханнык эрэ тылы ыыт, тарҕат (үксүгэр сымыйа, туохтан эрэ куотунуу, албаһырыы курдук). ☉ Распространять, пускать слух, известие (обычно вымышленное, для прикрытия неблаговидных поступков)
Аҕабыыт миэтирикэттэн көрбүт аатыран, [баайдар уолаттарын] саллаакка барар саастарын биирдии нэдиэлэ ааспыт гына оҥортоон биэрбит. Амма Аччыгыйа
Киһи хараҕар тугу да аҕалбыта, оҥорбута суоҕун иһин, биир кэм солото суох аатырар. Н. Заболоцкай
♦ Аар-саарга аатыр көр аар-саар. Аҥаардастыы аатыр — киһиттэн барытыттан чорбоччу сураҕыр, кимиэхэ да тэҥнээҕэ суох буола аатыр. ☉ Особо выделяться своей известностью, славой среди всех остальных, быть прославленным сверх меры
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. [Нүһэр Дархан:] Эбэ хотун икки эҥээригэр Аҥаардастыы аатырыахпын бардамнык баҕарарым, Ол баламат санаам туолбата. И. Гоголев
Ол соҕотоҕун сураҕырбыт, аҥаардастыы аатырбыт Баай Бакыыһа киэҥ дьиэлин мин тэлэйэн, ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо буолан, иэһи боруостаан көрүөм. Эрилик Эристиин
◊ Албан аатыр үрд. — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Иметь, приобретать громкую славу
Албан аатырбыт Алмаас тааһым Ача от сытыы күөҕүнэн Арылыйа оонньоон барбытыгар Улуу Русь сирин Унаар күөх урсуна Оргууй таала долгуйда. П. Тобуруокап
Барҕа да баайданным, албан да аатырдым, Ол эрээри санаам быһаҕас... И. Гоголев

I
туохт.
1. Эмискэ улаханнык долгуйууттан, куттаныыттан, тымныыны-итиини билииттэн о. д. а. этиҥ сааһа аһыллан ыл (киһи ньиэрбэтин туһунан). ☉ Задрожать от внезапного сильного волнения, от страха, холода и т. п. Үчүгэйиэн дьүүктэ уута! Тииспит дьырылаата. С. Тарасов
Даайыс [кутталыттан] этин сааһа дьырылаан баран, атаҕын сүһүөхтэрэ кыйан, кычыгыланан барбыттара. Н. Заболоцкай
Кини көһүйэ тоҥмут этин-хаанын бу уот угуттаан, минньигэстик дьырылаан киирдэ. Д. Таас
Уол уураабыта Октяҕа этин сааһынан ип-итиитик дьырылаан киирдэ. М. Попов
Ама, хайа саха сүрэҕэ дьырылаабакка өйдүөҕэй саха кыыһа кэрэ куолаһынан ыллаан дьырылата, көрөн-истэн тырымната турарын?! Т. Сметанин
2. Эмискэ минньигэстик билин (үчүгэй, сытыы сыт туһунан). ☉ Ощутить острый приятный запах
Ок-сиэ, бу тыам сыта барахсан сүрэхпэр-быарбар дьырылаан киирэрэ, эчи минньигэһин баҕаһын. С. Ефремов
Борокуоппай …… уолун көтөҕөн ылан ньилбэгэр олордор уонна сыллаан ылар, оҕо сыта дьырылаан үчүгэй даҕаны. А. Бэрияк
Сүр минньигэс сыт муннум таныытынан дьырылаан киирбитигэр уһукта биэрдим. «ХС»
3. Ыга баттааһынтан, ыарыыттан утуй, дырылаа (эт-сиин туһунан). ☉ Онеметь (потерять чувствительность - напр., о руке, ноге); ощутить дрожь в теле (от лежания или болезни)
Уһуктубута, хаҥас илиитин баттыы сыппыта утуйан хаалбыт, араастаан дырдыргыыр, дьырылыыр, кыайан хамсаппат. В. Тарабукин
Оттон куҥ курдук буолбут ыбыс-ыарахан илиитэ өссө эбии көһүйэн, тыбыс-тымныы буолан, дьырылаан барда. А. Сыромятникова
II
тыаһы үт. туохт.
1. «Дьыр-дьыр-дьыр» диэни түргэнник субуруччу эппит курдук саҥаны нарыннык, уһуннук таһаар (үксүн чыычаах ырыатын туһунан). ☉ Заливаться звонкой нежной длинной трелью (обычно о птичке)
Күөрэгэй үөһэттэн Салгыҥҥа тырымныыр, Көстүбэт үрдүктэн Ырыата дьырылыыр. Күннүк Уурастыырап
Араас дьикти куоластаах чыычаахтар ырыалара салгыҥҥа дьырылыы тохтор. Л. Попов
Ыккый ойуур быыһыгар …… Ымыы чыычаах барахсан Ырыаката дьырылыыр. Е. Иванова
2. Нарыннык, биир тэҥник илигириир дорҕооннору таһаар (хомус, атын да муусука туһунан). ☉ Слышаться, раздаваться (о нежном дрожащем звуке хомуса или др. музыкального инструмента)
Сүр имигэстик хомуска оонньоон барда. Истиэхтэн эриэккэс кэрэ дорҕооннор дьырылаатылар, дьурулаатылар. И. Гоголев
Истэҕиэн, муусука дорҕооно дьырылыыр, кэрэтиэн! Имэҥнээх муоралыы долгуран дьиктитин! А. Абаҕыыныскай
Көтөр араас саҥатынан Күйгүөрэ сатараан, Хомусчааным лыҥкынаа, Күөрэгэйдии дьырылаа, Татыйыктыыр чыычаахтыы Тылыбырыы чугдаарый! П. Дмитриев
3. Аһаҕастык уонна уһуннук кистээ (сылгы туһунан). ☉ Ржать звонко и протяжно (о лошади)
Ханна эрэ ыраах кулунчук кистээн дьырылыыр. Атыырдар биэлэри таптааннар, Эйэҕэс чуор куолас дьырылыыр. Эрилик Эристиин
III
дьүһ. туохт. Биир тэҥник кэчигирээн, кэккэлии тур (синньигэс көнө предметтэр тустарынан). ☉ Стоять ровным рядом на одной линии (о тонких прямых предметах)
Оскуола эрэһиэҥкэ олбуора ыраахтан дьырылаан көстөр.  Симон Павлович улахан көлүөһэлээх массыына аттыгар туран, аҥаар атаҕынан үктээн, лип-лап гыннардаҕын аайы, бэчээттэнэн дьырылаабыт буукубалардаах кумааҕы лииһэ тахсан кэлэр. Д. Таас
Ыраастаммыт өттүгэр цистерна арматуратын таҥан таһааран эрэллэрэ уһун синньигэс балык дьардьаматын курдук, субуччу дьырылаан көстөр. В. Яковлев
△ Дьэрэкээннэнэн, таҥалайданан көһүн. ☉ Казаться ярко украшенным, орнаментированным
Итинтэн үс-түөрт хаамыыны дубук алларбыттара буоллар, ол онтон ыла сүрдээх дьара таас харгы дьырылыы сытар. В. Яковлев