промышлять соболя, охотиться на соболя.

уст. соболь || соболий, соболиный; саарба тыһа бэргэһэ шапка из собольих лапок; саха диэн саарбата погов. человек что соболь (о лучшем из лучших).

соболь || соболиный; соболий; хара киис чёрный соболь; киис өлбүгэтэ уст. соболиный ясак, ясак соболем; киис тириитэ соболья шкура # киис кутуруга дикий ячмень; киис отоно шйкша (ягода); киис тиҥилэҕэ княженика (ягода).

сходный, подобный; подходящий; үлэһит үлэһиккэ ханыыта суох работник работнику рознь; кинилэр үчүгэй ханыылар они — хорошая пара; бу киис ханыыта баар дуо ? есть ли соболь, подобный этому?; ханыы-ханыы уурталаа клади парами (напр. шкурки).

1) гладкий, ровный и блестящий; ньылбаан түүлээх киис соболь с гладкой, ровной и блестящей шерстью; ньылбаан түүлээх саһыл лисица с блестящей и редкой шерстью; 2) красивый, приятный; ньылбаан сирэйдээх кыыс девушка с красивым, приятным лицом.

уст. первый, лучший (о сорте); холуоппа бурдук мука первого сорта; холуоппа киис лучший сорт соболя.

1) бедный, скудный; кииһинэн дьадаҥы тыа тайга, бедная соболем; 2) бедный || бедняк; дьадаҥы бааһынайдар бедные крестьяне.

I
аат. Кимиэхэ эмэ доҕор, табаарыс. ☉ Чей-л. приятель, друг, товарищ
Атас туһугар атах тостор (өс хоһ.). «Олус көмүскээмэ, атас, бэйэҕэр сыстыа», — диэн саайда Ваня. Амма Аччыгыйа
[Ыаллара] тиийэн кэлэллэрин кытта, суккун сонноох Суут албын: «Доҕоор, атастарым кэллилэр, күөстээ эрэ», — диир. Суорун Омоллоон
Испирдиэн былыр мин аҕам саамай истиҥ атаһа этэ. С. Ефремов
ср. тюрк. адаш, ат даш ‘тезка’
II
аат., эргэр. Мэнэйдэһии; туох эмэ хардата, төлөбүрэ (малынан, нотууранан). ☉ Мена, обмен; замена, оплата (натурой)
Ол атаһы кинилэргэ табах биэрэр. Оҕуспутун атаһа да суох уларсыахпыт. ПЭК СЯЯ
III
аат., харыс т. Киис атыыра. ☉ Соболь-самец
Атас эбит. Өҥтүү мааны. СГФ СКТ

аат.
1. Азия хоту өттүгэр ууһуур, күрэҥниҥи хара өҥнөөх, кылгас соҕус атахтаах, олус сымса, кылааннаах күндү түүтүн иһин бултанар сиэмэх кыыл. ☉ Соболь
Саха сааһыта …… хара тыаттан биир кииһи бултаатаҕына, атыыһыкка иэһигэр биэрэрэ. Суорун Омоллоон
Киис бултаабыттарын сарсыныгар оҕонньордоох табыллыбатылар: хас да көстөөх сири халтай хаамтылар. Л. Попов
Мин хапкааммар биир киис киирбэт, хаста да суола кэлэ сырытта …… уонна ааһа турар. В. Протодьяконов
2. даҕ. суолт. Имитиллибит киис тириититтэн тигиллибит, киистэн оҥоһуллубут. ☉ Сшитый из собольих шкурок, изготовленный из соболей
Хайҕамсык Хара-хаан тойон уола хара киис саҕыйахтаах Хаардьыт Бэргэн тыатыгар бултуу барбыт. Д. Софронов
Үс үөстээх дьэрэкээн кустугу Киис кэлин кэбиһэр оҥостор. И. Чаҕылҕан
♦ Киискэ кистээ фольк. — күндү түүлээҕинэн маанытык таҥыннар, олус маанылаан көр-иһит. ☉ Одевать в дорогие меха, холить, лелеять
Кинилэр диэтэх дьон, Киискэ кистээн ииппит …… Туйаарыма Куо диэн кыыстаахтар эбит. П. Ойуунускай
Киискэ кистиэм, Көмүскэ көмүөм. Суорун Омоллоон
[Дьахтары] Килбиэн күн киртитиэ диэн Киискэ кистииллэрэ үһү. И. Эртюков. Киһи <киэнэ> кииһэ — дьонтон ураты үчүгэй, хорсун, эрдээх киһи. ☉ Лучший из людей, отважный, смелый
Сата уот салыыр күнүгэр …… Киһи кииһэ буоларбыт. С. Тарасов
Ол саха уола киһи кииһэ буолуохтаах. В. Протодьяконов
Биһиги холкуоспутугар баарыҥ устатыгар, эн киһи киэнэ кииһэ этиҥ. Г. Николаева (тылб.)
◊ Киис аһылыга көр киис отоно
Киис аһылыга …… киһи иһэ ыарыйдаҕына баайар свойстволаах. МАА ССЭҮү. Киис киэнэ киргиллээҕэ фольк. — ордук кылааннаах, күндү түүлээх киис. ☉ Отборный по красоте меха соболь
[Кыыһы] Буобура киэнэ муҥутуурунан, киис киэнэ киргиллээҕинэн талан туран таҥыннардылар. Ньургун Боотур
[Дьахтар киһи] Киис киэнэ киргиллээҕэ Таҥаһа-саба барыта Биирдэ уһулла биэрэн, Килиэ тимир куйахтаах Киһи буола түстэ. ТТИГ КХКК. Киис кутуруга бот. — нэчимиэннии кылыстаах, кылгас умнастаах, өтөххө, бааһынаҕа үүнэр элбэх сыллаах сыыс от. ☉ Ячмень гривастый, дикий ячмень
Сибилигин аҕай уу-чуумпу турбут киис кутуруга оттоох тиэргэн иһэ үөрбүт-көппүт чыычаах оҕолорун көхтөөх саҥаларынан туола түстэ. В. Иванов. [Тураҥнаах сиргэ] аҥыр өлөҥө, бэттиэмэ уонна киис кутуруга үүнүөхтэрин сөп. СС СС. Киис отоно бот. — сииктээх ойуурга, маарга, туундараҕа үүнэр, бытархай хара отонноох, сэппэрээктиҥи үүнээйи. ☉ Шикша сибирская (водяника)
[Киичэрэ] Саха сиригэр үүнэр үс көрүҥүттэн дьон билэрэ — киис отоно. ИВС ЭТТ. Киис өлбүгэ эргэр. — былыр сири туһанар иһин кииһинэн төлөнөр нолуок, түһээн (нолуоктартан саамай улаханнара). ☉ Подать (тягло) за пользование землей, вносимая соболями (самый высокий налог).
△ Киис өлбүгэни төлүүр дьиэ кэргэҥҥэ тиксэр өлүү ходуһа (сир саамай бастыҥа, киэҥэ). ☉ Земельный надел, выделяемый в пользование за соболиный ясак (самый обширный надел)
Нууччалар аан бастаан сахаларга киис өлбүгэни түһэрбит кэмнэрэ эбит. Багдарыын Сүлбэ. Киис тиҥилэҕэ бот. — сир үрдүнэн сыылан үүнэр, кыһыл сибэккилээх, бустаҕына быдьырыттаҕас кыһыл отонноох сир аһа. ☉ Княженика
Саха Сиригэр араас абыраллаах от-мас, отон үгүс да үүнэр ээ: хаптаҕас, киис тиҥилэҕэ. Суорун Омоллоон
Сууйуллубут киис тиҥилэҕин …… оргуйа турар уунан саба кутуллар. ФВН ТС. Хара киис — хараҥа өҥнөөх, ордук сыаналаах түүлээх киис. ☉ Соболь с особо ценным темным мехом
Хара киис талба түүтүнэн Халлаан аргыый сабылынна. П. Тобуруокап
Икки хара киис атахтаһан сыппытын курдук хаастаах …… үчүгэй оҕо буолан олорор. Д. Софронов
тюрк. киш

1. даҕ.
2. Ыарахан сыаналаах, элбэх харчыга турар. ☉ Дорогой, ценный, дорогостоящий, драгоценный
   Күндү шевиот көстүүмнээх. Модельнай араҕас түүппүлэлээх. Кремовай сорочкалаах. Амма Аччыгыйа
   Кременец куоракка татаардар аҥаардас кыһыл көмүһүн, күндү табаарын эрэ аатыгар кэлбэтэхтэр. Суорун Омоллоон
3. Таптыыр, истиҥник саныыр. ☉ Любимый, милый, дорогой
   Харыйа арыы кэтэҕэр Ала бургунаспытын хомуйан Күн курдук Күөгэйэ-көрүлүү оонньуурбут баара, Көмүс доҕорум, күндү үөлээннээҕим. С. Зверев
   «Күндү доҕорум Богдан», — диэн кини олоро түһэн суруйан барда. Суорун Омоллоон
   Саасүйэ тухары махтал-баһыыба буоллун, күндү доҕоруом! С. Ефремов
4. Дэҥҥэ көстөр, уһулуччу сэдэх. ☉ Редкий, редко встречающийся
   Оттон хатыҥ силиһин төрдүгэр үүнэр удьурхай бэрт сыаналаах, күндү маһынан ааҕыллар. Суорун Омоллоон
   Айгырастаах симэхтээх, Алтан, көмүс дыбарыаскар, Абыраллаах күндү малбын, Айылгылаах анал тааспын, Аһатыахсиэтиэх буолаҥҥын, Албаҕалаан ылбытыҥ. Эллэй
5. аат суолт. Ким эмэ сүрэҕэр чугастык тутар, истиҥник саныыр, таптыыр киһитэ, ордук ойуччу тутан таптыы саныыр туга эмэ. ☉ Дорогой, милый, любимый, близкий сердцу человек; что-л. дорогое, ценное
   [Сылаас үүт барахсан] Күүгэнэ күрүлээн, Күүгүнүүр тыаһыттан Күндүнү булбаппын. Күннүк Уурастыырап
   Дьоно истэн иэдэйдэхтэрэ. Саргы саамай кыралара, күндүлэрэ. Н. Лугинов
   Истиҥник күүтээччилэр Күүппүт күндүлэрин көрсөллөр, Ахтыбыт доҕордорун булаллар. Т. Сметанин
   Хоһоон миэхэ саамай күндүм, Үөрүүм, Дьолум, Кэскилим! Д. Васильев
   ◊ Күндү түүлээх — сыаналаах тириилээх бултанар, эбэтэр иитиллэр кыыллар (хол., кырса, саһыл, киис). ☉ Пушной зверь (напр., лиса, песец, соболь)
   [Баай Барыылаах] Кыһыл-хара кылааннааххыттан, Күндү үтүө түүлээххиттэн Күөйэ-көрсө көтөн кулу. Өксөкүлээх Өлөксөй
   △ Ол кыыллар тириилэрэ. ☉ Мех пушных зверей, пушнина
   Бурдук ыспыт дьон буолактан Тыраахтар миҥэлээх кэллилэр Булчут бэртэрэ ойууртан Күндү түүлээхтээх киирдилэр. Эллэй
   ср. монг. күндү, бур. хүндү ‘честь, достоинство; почет, уважение; авторитет’