аат. Итии какаоны саахары кытта булкуйан баран, кытаатыар диэри сойутуллубут минньигэс ас. ☉ Шоколад. Оҕо барыта сакалааты сөбүлүүр
□ Доҕорбор Костяҕа сакалаат, кэмпиэт кэһиилээх ыалдьыттыы сүүрдүм. Н. Габышев

аат. Аһыүөлү тоҥорорго, бөһүтэргэ аналлаах тоҥорор оҥоһуулаах ыскаап курдук тэрил. ☉ Холодильник. Халадыынньык атыыластыбыт
□ Аныгы ыалга халадыынньык булууһу солбуйар. И. Аргунов
Сиидэлэммит үүтү халадыынньыкка, тымныы ууга эбэтэр тымныы омуһахха сойутуллар. ДьСИи

I
хатар I диэнтэн хай
аата. Сайын ортото хохту хатарыыта саҕаланар. Хомус Уйбаан
Тириини бастакы таҥастааһыҥҥа: сүлүү, сыатын ыраастааһын, тиирии уонна хатарыы, барабаанынан таҥастааһын эҥин киирэллэр. НЛН ТТБТ
II
хатар II диэнтэн хай. аата. Быһах хатарыыта
□ Хатарыыга уйан хотууру күүскэ ититэн баран, олус түргэнник сойутуллар. ПАЕ ОСС
◊ Тимири хатарыы көр тимир II
Тимири хатарыы — сүрдээх уустук үлэ. МАП ЧУу

аат. Оргутуллубут үүтү бүрүйэн, бөлөнүтэн баран сиир үрүҥ аһылык. ☉ Кисломолочный продукт, получаемый путём заквашивания кипячёного молока, сорат
Кеша биһикки биир улахан миискэттэн сүөгэйдээх тымныы суораты ньуосканан баһан сиибит. Н. Габышев
Суораты тымныы сиргэ ууран сойутуллар. Дьиэ к.
◊ Суорат от бот. — бөлөхтүү үүнэр куорсуннуҥу быһыылаах тыырыттаҕас сэбирдэхтээх олус сыттаах от үүнээйи. ☉ Тысячелистник
Суорат от сүнньүнэн арамааска курдук дьайыылаах. ФВН ТС
Гастрикка арамааска, суорат от, бохсурҕан …… ордук туһалаахтар. АВТ ГСЭ
ср. ДТС йоҕрут, тюрк. йоҕурт ‘кислое молоко’, кирг. жуурат ‘цельное кислое молоко’

матасыыкыл, мотоцикл (икки эбэтэр үс көлөһөлөөх транспорт кыра көрүнэ. Карбюратордаах, 2 эбэтэр 4 таактаах хамсатааччылаах, онто утары охсор салгынынан сойутуллар. Силииндирин улэлиир сабардама 49,8 см3 ордук киэн.)

ис умайыылаах хамсатааччылары сойутуу (ис умайыылаах мотуордар алые итийбэккэ сөптөөх температураҕа үлэлииллэрин хааччыйар нъыма. Хамсатааччылар уунан эбэтэр салгынынан сойутуллар систиэмэлээх оноһуллал-лар.)

уулаах сойук (массыына эбэтэр атын тэрил, олус итийэр чааһын сойутарга аналлаах уунан (убаҕаһынан) толоруллар көндөйө. Холо-бура, ис умайыылаах хамсатааччылар, металлургия оһох-торо оннук оноһуулаахтар, кэлэн суккуйан ааһар уунан сойутуллаллар.)

даҕ.
1. Ситэ модьута, уйуга суох, намчы, кэбирэх. ☉ Некрепкий, непрочный, хрупкий (о чём-л). Уйан оҥоһуулаах устуул. Маннык уйан мас өһүөҕэ барбат
□ Чоочо баай тойон абаҕам Уйан уҥуохтаах, Улдьаҕай саастаах эрдэхпинэ, Муҥ бөҕөнү состорон, Муҥур тиит дойдулаабыта. С. Зверев. Уйан уҥуохтааҕы Уһаарар күнүм буолла, Уйуллаах кутуруктааҕы Утаарар күнүм буолла. Саха фольк.
2. Ситэ хатарыыта суох, сымнаҕас (тимири этэргэ). ☉ Мягкий, незакалённый (о железе)
Кыра уус эрэйдээх тимири хатарыыны сааһыгар кыайбат: эбэтэр, ситэ хатарбакка, күөх уйан гыныахтаах, эбэтэр, наһаа ыытан, тостор хатан оҥоруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хатарыыга уйан хотууру күүскэ ититэн баран, олус түргэнник сойутуллар. ПАЕ ОСС. Сымнаҕас, уйан быһах балыгы эттииргэ ордук. Доҕордоһуу т.
3. көсп. Тулуура суох, кэбирэх, эмсэҕэ (киһини этэргэ). ☉ Мягкий, нежный, ранимый (о человеке)
Хорсун кыһыл комиссардар Арыт уйан да буоллаллар, Дьон курдук дьон эрээрилэр Саамай хатан ыстааллар Кинилэр баар этилэр. И. Гоголев
Кыратык да муҥатыйар, мунчаарар санааны барытын утары сабыта охсон иһиэххэ. Киһи мөлтөх, уйан өттө баһыйдар эрэ киһи бүтэр. СТЫМ
4. көсп. Аһыныгас, чараас сүрэхтээх. ☉ Отзывчивый, чуткий, проявляющий сострадание
Настя хоту дойду тыйыс олоҕор мускуллан, эр киһи курдук булчут буола үөрэнэн, кини сүрэҕэ аһынымтыа, уйан. Н. Якутскай
Ийэ оҕотугар таптала, ийэ уйан уйулҕата, киһиэхэ да, сүөһүгэ да биир курдук. С. Федотов
Кыра бырааппыт Митя үһүгэр-биэһигэр диэри наһаа уйан, аһыныык оҕо этэ. «Козлик» диэн ырыаны ытамньыйбакка эрэ ситэри ыллаан бүтэрбэт буолара. УАИ ИОЭОС
♦ Уйан сирин таарыттарда кэпс. — сөбүлээбэт, кыбыстар суолун этиттэ. ☉ Быть задетым за живое, быть уязвлённым, обидеться
Мэйбэриис Сааба уйан сирин таарыттаран олус кыыһырда, ойоҕун охсоору хаста да далайан баран уоскуйда. Д. Очинскай. Уйан си- рэ — ким, туох эмэ кэбирэх, эмсэҕэ миэстэтэ, өрүтэ. ☉ Уязвимое место когочего-л.
Киһим эмиэ, мин уйан сирбин таба тайанан, хаадьылаахтык хараҕа симириктээн, тартаҕар таныыта ордук кэтирээтэ. Н. Абыйчанин
ср. орд. уйан ‘мягкий’

1. аат.
2. Кыыймыт үүт сойоругар үөскүүр чараас сымнаҕас араҥа. ☉ Тонкая плёнка или пенка, образовавшаяся при остывании кипячёного молока
   Киирэн баахыла, арыы, үүт үрүмэтин холбуйан муспутун былаакка суулаан, баайан баран, хап-сабар тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Мукуйук үүт үрдүттэн үрүмэни илиитинэн кытаахтыыкытаахтыы сиир. Күндэ. Киэҥ айахтаах көһүйэҕэ ыаммытынан үүтү кыынньаран үрүмэтин хомуйаллар. СНЕ ӨОдь
3. Урууларга, малааһыннарга, үөрүүлээх түгэннэргэ анаан бэлэмнэниллэр үүттэн оҥоһуллар сахалыы ас көрүҥэ: үүт аннын оргуйан эрдэҕинэ үрдүгэр чараас бүрүөһүн (хах) үөскүү турарын курдук гына уотун кыччатан, мөлтөх уокка салгыы оргуталлар уонна ол хах тахсан истэҕин аайы уһулан, үүтүн сүүрдэн, көнө түгэхтээх иһиккэ үрүт-үрдүгэр ууран мунньаллар, икки ардыларын ууллубут арыынан сотоллор. ☉ Национальная якутская пища, приготавливаемая из обезжиренного молока в особых случаях: во время кипения молока уменьшают огонь так, чтобы на поверхности молока образовалась пенка
   По мере образования снимают пенку, дают с неё стечь молоку и перекладывают её слоями в посуду с плоским, широким дном, поливая каждый слой топлёным маслом. Подают к столу, свернув рулетом и нарезав на узкие кусочки. Үрүмэ оҥоһуллуута бытаан, уокка үгүстэ сыраллан, буһан-хатан астанар ас буолан сыралаах, үлэлээх, элбэхтик оҥоһуллубат. КЕФ СТАҮө
4. даҕ. суолт. Чараастык долгуннуран, дьирибинээн эбэтэр эбирдэнэн көстөр (хол., долгун). ☉ Тонкий, перистый, с мелкой рябью (напр., о поверхности воды, волнах)
   Тыы анныттан үрүҥ көмүс үрүмэ долгун оонньоон тахсан истэ. М. Доҕордуурап
   Кыра да салгына суох ылааҥы күҥҥэ күөлүм үрүмэ долгуннара үрүҥ көмүс уубун уйгуурдуом диэн сэрэммиттии, оргууй үрүлүйэн күлүмүрдүү оонньуу сытар буолаллара. П. Филиппов
   Өлүөнэ эбэ иэнэ Үрүмэ көмүстүү күлүмнээн Бу күргүөмнээх үлэни, бу сандаарар кэскили Көрөр, Көҕүлүүр курдуктар. С. Васильев
   ◊ Баҕарах үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: киэҥ айахтаах намыһах туой баҕарахха үүтү оргутан (үрүмэтэ тахсыбат буолуор диэри), үрүмэтин уһулан үрүт-үрдүгэр ууран оҥоһуллар ас. ☉ Вид национальной якутской молочной пищи: от үрүмэ отличается используемой для приготовления посудой (специальный глиняный горшок с широким верхом — баҕарах), а также тем, что слои молочной пенки промазывают сметаной
   Баҕарах үрүмэ, арааһа, киэҥ айахтаах намыһах туой күөскэ — баҕарахха оҥороллоруттан ааттанара буолуо. КЕФ СТАҮө. Бурдуктаах үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: мөлтөх уокка оргуйа турар холбуллубут үүккэ бурдугу таммалатан буккуйуллар, үрдүгэр тахсыбыт күүгэнниҥи үрүмэни уһулан сойутуллар уонна лапса курдук быһан сиэниллэр (оннук үрүмэ тахсыбат буолуор диэри үүтү оргута тураллар). ☉ Вид национальной якутской молочной пищи: от үрүмэ отличается тем, что в молоко добавляют немного муки
   Үс атахтаах туой баҕаччахха үүтү кыынньаран бурдуктаах үрүмэ оҥорбуттара олус минньигэс буолара үһү. КЕФ СТАҮө. Сүнньүөх үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: үрүмэ аҥаар кытыытыгар арыыны ууран баран эрийэн кэбиһэллэр (оччоҕо ортотугар арыылаах үрүмэ буолар). ☉ Вид национальной якутской пищи из молока: үрүмэ, свернутое со сливочным маслом в виде рулета. Үрүмэ былыт — чап-чараас курдары көстөр былыт. ☉ Тонкие, почти прозрачные облака
   Киэ7эрбит күн чараас үрүмэ былыт быы7ынан өлбөөрөн көстөр. Тумарча
   ср. тюрк. өреме, өрөмө ‘пенка на кипяченом молоке; сливки’

туохт.
1. Аһы эбэтэр тугу эмэ айаххар уган ыстаан ыйыһын, аһылык гынан аһаа. ☉ Принимать пищу, употреблять что-л. в пищу, есть
Оту сүөһүбүт сиир. Амма Аччыгыйа
Дьонум алаадьы, эт сиэхпит дэстилэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Солоҥдо уонна кырынаас] кутуйаҕы, куобаҕы, көтөрү да тыыннаахтыы тутан сииллэр. Е. Макаров
△ Аһылык оҥостон кэбий эбэтэр ытыр (үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Грызть, есть (напр., о мышах, моли), кусать (напр., о комаре), опустошать, выедать (напр., о саранче)
Кумаар сиэтэр эрэ, мин этим барыта бааһыран тахсар. Далан
Ыскылааппар турар бараан соннору көйүүр уонна кутуйах сиэн, 1215 солкуобайдаах устууга барар кыахтаммыт. М. Попов
Алааспыт үүммэтэҕэ, аһыҥа сиэбитэ. МНН
2. Сүөһүнү өлөрөн эбэтэр бултаан аһылык гын. ☉ Забивать скот или добывать пропитание охотой
[Дьэкиим:] Үлэлээбиппит эбитэ буоллар, ити уонча ынахпытын биир сыл сиэхпит этэ. А. Софронов
Бэйэтэ балыктаан, саатынан кустаан, куобахтаан сиир, онон аралдьыйар. Н. Якутскай
Кыһыныгар тыһаҕаспын сиэн, ыал эҥээригэр кыстаабытым. М. Доҕордуурап
3. көсп., кэпс. Киһини, тыыннааҕы куһаҕан санааҕар эбэтэр акаарытык быһыыланан өлөр, өлөрдүү оһоллоо; тугу эмэ оннук алдьат. ☉ Убивать или смертельно ранить кого-что-л. злонамеренно или случайно, по неосторожности, нелепо; таким же образом что-л. ломать или портить
«Эрдэлиир нуучча биэссэри кытта куодарыһарын иһин, Маайаны мин абааһым сиэтэ», — диэн Суор ойуун тыл тарҕаппыт. Амма Аччыгыйа
Хаарыан доҕорбутун бандьыыттар сиэтэхтэрэ. И. Бочкарёв
Үчүгэйдик олор, оҕонньор. Бу сүөһү [ат] билигин буулдьалыы ыстаныаҕа. Көҥүскэ илдьэн сиирэ буолуо. «ХС»
— Уу, бу дьаабал, ороймэник, этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кээспит. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Туох эмэ туһуттан киһини улаханнык буруйдаа, мөх. ☉ Ругать кого-л. за какой-л. серьёзный проступок, не дав возможности оправдаться
Дьэ, доҕоор, дириэктэр көрсөн сии сыста. Р. Кулаковскай
△ Улаханнык мөлтөт, өлөргө тириэрт, өлөр (ыарыыны этэргэ). ☉ Сильно ослаблять, доводить до смерти, убивать (о болезни)
Арай кинини тумнубатах Үйэ аҥаара көрбөт буолуу, Былыр сиэбит одуруун. Р. Баҕатаайыскай
[Былыр оҕо өллөҕүнэ] биһиги наар таарымта киирэн сиэтэ диирбит. И. Федосеев
4. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, туһанан бараа, суох гын. ☉ Использовать, израсходовать что-л. для себя
Ол күтүр сааһын тухары муспут баайын кыайан сиэбэккэ, сэллик ыарыыга быһа эмтэрэн адьас өлөөрү тиһэх күннэрин ааҕа сылдьара. Н. Лугинов
[Үчүгээйэп:] Бачча сааспар диэри холкуос үбүттэн харчы да аҥаарын сии иликпин. С. Ефремов
Күһүн хаар түһэрин кытта кинээс оттообут отун күүстэринэн тиэйэн сиэн кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
5. Умат, уматан күл, хоруо гын эбэтэр суоһаан хаарый (уоту этэргэ). ☉ Сжигать, превращать в пепел; обжигать жаром (об огне)
Хаппыт мутукчаны сиир уот күүһэ дэлэтэ дуо, сүр баҕайы өрүтэ үөмэхтиир, кытыастар. Амма Аччыгыйа
Бу лэппиэскэни уот сиэри гыммыт. Күндэ
Мин төлөн сиэн хараарбыт тимир солуурга уу баһа тэбинэбин. Н. Габышев
6. Тугу эмэ тас өттүттэн үрэйэн алдьат, буортулаа, дьүһүнүн кубулут (дьэбини, салгыны, күн уотун этэргэ) эбэтэр амтанын дьүдьэт (аһы этэргэ). ☉ Изменять внешний вид, структуру, качество чего-л. (о природных факторах — напр., о влаге, солнце)
Бэйэҥ билэҕин, тимири дьэбин сиирин, киһини санаа кэрбиирин. М. Доҕордуурап
Кеша сирэйин салгын килэриччи сиэбит. Н. Габышев
Күн уота саһарчы сиэбит харылара имигэстик хамсыыллар. П. Аввакумов
△ Киһи этин аһыт, бааһырт. ☉ Разъедать (живую ткань — о чём-л. горячем, жгучем, едком)
Хара көлөһүнэ хараҕын сиэн, Кыламанын бараата, Кыһылынан көрдөрдө. Өксөкүлээх Өлөксөй
Салгын гааһынан туолан, киһи хараҕын сиирэ, бэлэһин, тыҥатын аһытара. Н. Якутскай
Оргуйбут ыаммытынан үүтү киһи илиитин сиэбэт буолуор диэри сойутуллар. Дьиэ к.
7. Бииргэ оонньооччуҥ хаартытын эбэтэр дуобатын, фигуратын (дуобакка, саахымакка) бэйэҥ барыскар ыл. ☉ Бить карту, фигуру противника (при игре в карты, шашки, шахматы). Үһүөннэрин куоһурунан сиэтим
□ Бары атын фигуралар курдук ладья атын өҥнөөх фигураны эрэ сиэн сөп. ПВН СБК
Киевскэй Русь саҕанааҕы даамка олус сыылба, көнтөрүк этэ: иннинэн, кэннинэн хараҕы көппөккө хаамара, көннөрү ньыкааттан туох да атына суох сиирэ. ПРД ДДь
♦ Сиэҕин сиэбит, аһыаҕын аһаабыт көр аһаа
Эдэр киһи, эн эмтэн. Оттон мин олоруохпун олорбут, аһыахпын аһаабыт, сиэхпин сиэбит киһибин, өллөхпүнэ да өлүүм. Далан
«Сиэхпин сиэбит, аһыахпын аһаабыт киһи быһыытынан, аны куттанарым ааһан турар, мин этиим!» — диэн [оҕонньор] көрдөһөр. Н. Якутскай. Сиэн түһэр — 1) хотуулаах баҕайытык өтөрү-батары, самнары эт. ☉ Повергнуть, сломить, сразить кого-л. (острым словом)
Аҕыйах тылынан биирдэ күөйэ эппит эбэтэр сиэн түһэрбит буолааччы. В. Титов
Ама да мин буолтум иһин, итинник түөрэ этиллэн хаалар алыс да амырыын, алдьархай. Эн миигин букатын сиэн түһэрдиҥ. П. Аввакумов; 2) улаханнык атахтаа, улахан харгыс буол (туох эмэ саамай мөлтөх, саамай аһаах өттө буолан). ☉ Подводить кого-л., будучи помехой, оказавшись слабым звеном в чём-л.
Кинини айымньыларын тылбаастара сиэн түһэрэллэр. Дьиҥнээх олох тыыннаах үөһүттэн ылыллыбыт норуот хоһоонноро кыайан бэриллибэттэр. «ХС». Сиэтэр да топпот кэпс. — күүһүнэн киһилээбэт, быдан баһыйар. ☉ Легко справляется с кем-л., намного превосходит в силе кого-л.. Миигин кини сиэтэр да топпот. Суор хараҕын сиэбит киһи — утуйар уута суох, олох кыратык утуйар (киһи). ☉ Тот, кто мало спит (о человеке)
— Утуйбатын оҕото баар ээ! — Суор хараҕын сиэбит киһи диэн дьэ кини. С. Федотов
Мэхээлэ оҕонньор уута суоҕунан, эрдэһитинэн суор хараҕын сиэбит киһинэн аатырар. «ХС»
Сыа сииһибин көр сыа. [Байбал:] кыыс төрөппүт ааттаах киһи сыа сиэн хаалыам этэ буоллаҕа дии. А. Софронов
Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Ньырбачаан тары сиэбит ыт курдук титирээбитэ. «ХС». Тугу сии (сиэри) сөбүлээб. — тугу туһанаары, тугу көрдөөн; туох үчүгэйин көрөөрү. ☉ Что ты (там, здесь и т. д.) потерял
Ол бу дойдуга тугу сии кэлбит баҕайыный? Софр. Данилов
Оннук үчүгэй сиртэн манна тугу сиэри кэллиҥ? М. Доҕордуурап
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбистээххэ тахсыбаппын. Онно эмиэ тугу сии тахсыам буоллаҕай? С. Ефремов. Тутан сиир кэпс. — кыһарыйар, эрэйдиир, муҥнуур. ☉ Доставлять человеку тяготы, мучить
[Саханы] сэллик тутан сиир, төһө эмэ үгүс эдэр ыччат дьоллоох олоҕу олорбокко өлөн самнар. Күндэ
Кыраны тутан сиир Буудаптар Билигин туох буолан тураллар? Былыргы быһыылаах сыдьааттар Тугунан үөннүрэ сылдьаллар? Эрилик Эристиин. Ырыа (ырыа-үҥкүү) тутан сиэбит киһитэ (оҕото) — олус сөбүлээн, үлүһүйэн туран ыллыыр-туойар, үҥкүүлүүр киһи; аҥаардас көрү-нары, бэһиэлэй олоҕу батыспыт киһи. ☉ Человек, увлечённый песнями, танцами; человек, ведущий весёлый, праздный образ жизни
Бэйэтэ бэрт бэһиэлэй, көрдөөх-нардаах көкөт. Син эмиэ мин Стёпам курдук, ырыа-үҥкүү тутан сиэбит киһитэ. С. Федотов
Кыракый Герасим адьас кыра эрдэҕиттэн олох ырыа тутан сиэбит оҕото үһү. «Чолбон». Этин ыт сиэбэт гына кэпс. — күүһэ-сэниэтэ олоччу эстэр буола. ☉ Сильно, до изнеможения, изнурения
Киэһэ эппин ыт сиэбэт гына сылайан, …… маҕаһыыммын сабан, дьиэлээн истим. «ХС»
Сыылынайдар бары хомуунанан олороллоро, соторусотору эттэрин ыт сиэбэт гына мөккүһэллэрэ. «ХС»
◊ Быһа сиэ көр быһа I
Ол [сыыҥка] быһа сиэн ити сүһүөхтэрим соноон хаалтара. Суорун Омоллоон. Отто сиэ — сүөһүнү аһат (кэбиһиилээх отунан). ☉ Прокормить скот (запасами сена)
Уйбаан Сыҕаайап оҕонньор кыһын аайы от сии Наҕылтан киирэр. Амма Аччыгыйа
Оппут эмиэ оччото суох: хас эмэ нэһилиэк Ламмаҕа киирэн от сиэн олороллор. М. Доҕордуурап
Маарыйаны Харытыанын кытта сүөһүнэн от сии сыл ахсын Нуотара үрэҕэр таһаараллар. ВМП УСС
Салгынна сиэ көр салгын. Санаторий дьоно күнүскү аһылык кэнниттэн салгын сии муора кытылын устун хаамсаллар. Кустук
Көхсүм саалла быһыытыйдаҕына, таһырдьа тахсан хаама түһэбин, салгын сиибин. «ХС». Тэһэ сиэ — саас хаар анныттан быган таҕыс (хол., үүнээйи). ☉ Прорасти весной из-под снега, проклюнуться (о растении); проступить сквозь снег (напр., о кочках)
Бу бэрт эрдэһит, хаар анныттан күп-күөҕүнэн тэһэ сиэн тахсар уохтаах от. Н. Заболоцкай
Хаар анныттан тэһэ сиэн тахсыбыт дулҕалар сиэллэригэр …… чуурукта от хойуутук өрө аспытынан барбыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. йе, тюрк йи, чи, же