несов. 1. см. сохраниться; 2. разг. (храниться) ууруллан тур.

сов. 1. (устоять) уй, уйуттан хаал, охтума; 2. (сохраниться) сырыт, хаал; 3. (не сдать позиции) тулуй, тулус; 4. (от какого-л. поступка) тутун, кыатан.

сов. 1. (задремать) нухарый; 2. (забыть об окружающем) улдьааран хаал, улдьааран умун; 3. (не сдержать себя) өйгүттэн таҕыс, наһаалаа; 4. (не сохраниться в памяти) умнулун; это нескоро забудется бу өтөрүнэн умнуллуо суоҕа.

сов. 1. (какое-л. время) тур, тура түс, туран ыл; поезд простоит полчаса поезд чаас аҥара туруо; 2. (сохраниться, продержаться) тур, (уһун) үйэлэн; этот дом простоит долго бу дьиэ өр туруо; 3. (бездействовать) таак тур, таак туран таҕыс; машина простояла целый месяц массыына бүтүн ыйы таак туран та ҕ ы ста.

несов. 1. (становиться сухим) куур, хат; бельё сохнет ис таҥас куурар; 2. (вянуть) хат, хам хат; трава сохнет от хатан эрэр; 3. перен. разг. (худеть) иин-хат. сохранение с. I. (по гл. сохранить) харайыы, харыстааһын; илдьэ сылдьыы (напр. равновесия); отдать на сохранение харайыыга туттар; сохранение мира эйэни харыстааһын; сохранение тайны кистэлэҥи илдьэ сылдьыы; 2. (по гл. сохраниться) бүтүн хаалыы, оннунан хаалыы, сүтүмүү; закон сохранения энергии физ. энергия сүппэт сокуона.

сов. 1. хаал; остаться дома дьиэҕэр хаал; остаться на второй год иккис сылгар хаал; 2. (сохраниться) хаал, иҥэн хаал; это навсегда останется в моей памяти бу мин өйбөр өрүү хаалыаҕа; 3. (оказаться) хаал; остаться без дела үлэтэ суох хаал; 4. (оказаться в наличии) хаал, орт; после кройки остались большие обрезки быспыт кэннэ бөдөҥ кырадаһыннар ортулар; 5. безл. кому с неопр. тиий; ему осталось только согласиться кини сөбүлэһэригэр эрэ тиийбитэ; # остаться при прежнем мнении урукку санааҕар хаал.

1. туохт.
2. Сатыы хааман эбэтэр туохха эмэ олорон кэл, бар, сыҕарый. ☉ Идти, ходить, передвигаться (вплавь, вброд, на чём-л.)
   Атынан, табанан айаннаан, Арыт уунан устан, Салгынынан даҕаны көтөн, Сатыы эмиэ сылдьан, Сибиир киэҥ иэнин кэрийдибит. С. Зверев
   Ойуурга мас тосторо иһиллэр. [Тимэппий:] Бай, хайа, туох тыаһыыр! [Өрүүскэ:] Ээ, сүөһүлэр сылдьаллар ини. Күндэ
   Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
   △ Ыраах сиринэн тэлэһий, айаннаа. ☉ Ездить, странствовать, путешествовать (по отдалённым уголкам, городам, странам)
   Уон улууһу кэрийэ сылдьаммын, түүннэри-күннэри талкы маһыгар таҥнары холкуллан, өрө битийэн, күүһүм-күдэҕим быһынна. П. Ойуунускай
   Бэл, биһиги, ыраах Саха сирин дьонноро, киниэхэ [Украинаҕа] тиийэн сымнаҕас салгынынан тыынарбыт, куораттарыгар сылдьарбыт. Суорун Омоллоон
   Кини [Белов] айаҥҥа сырыттаҕына, Ленинградка хаалбыт кэргэнэ, кыыһа ньиэмэс буомбатыгар түбэһэн өлөллөр. Софр. Данилов
   △ Кылгас кэмҥэ ханна эмэ (хол., ыалга) киирэн аас. ☉ Нанести визит кому-л., навестить кого-л., зайти ненадолго куда-л. [Дьаакып:] Ким да кэлэ сылдьыбата дуу? А
   Сыромятникова. Маайа сырытта. Ийэм ону чэйдэтэн баран, билигин соҕус тахсыбыта. Амма Аччыгыйа
   [Татьяна Ивановна:] Хайа бу сылдьыбат бэйэҥ хайдах таарыйдыҥ? Олор, уоскуй. С. Ефремов
3. Ханна эмэ баар буол. ☉ Находиться, пребывать где-л. Үөрэххэ сырыт. Үлэҕэ сырыт
   □ Кини хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Манчаары уон сэттэлээх сааһыгар, саас кус ыта сылдьан Арҕаа Бэкэҕэ киирбитэ, биир атыыр үөрэ сылгылар ньиргийэн тураллар эбит. МНН
4. Баар буол, тыыннаах буол. ☉ Жить, существовать, здравствовать (быть, иметься)
   «Аны даҕаны Сиргэр-дойдугар, дьоҥҥор-сэргэҕэр кэлэн дьаарбайар буолаар. Этэҥҥэ сырыт», — диэн алгыы хаалбыттара. Далан
   Икки чыркымай кэккэлэһэ устан от саҕатыгар кэлбиттэрэ. Мин ыппатаҕым. «Эрэйдээхтэр сылдьыҥ», — диэбитим, туран кэлбитим. Суорун Омоллоон
5. Ханна эмэ баар буол, ууруллан (угуллан) сыт (кыра мал-сал туһунан). ☉ Быть, пребывать, находиться где-л. (о каком-л. предмете, вещи)
   Биир алтан харчыны сиэппэр илдьэ сылдьыбытым суох. П. Ойуунускай
   Кини [былыргы саха] уота ытыс быһаҕаһын саҕа кыалыгын иһигэр сылдьара. Суорун Омоллоон
   «Сэбиэт илиитигэр икки тыһыынча харчы баар буолуох тустаах, бу харчы кимиэхэ сылдьар?» — диэн суруксуттан Баһылайап ыйытта. Күндэ
6. Чопчу ханнык эмэ сиртэн кэл; ханнык эмэ сиртэн төрүттээх буол. ☉ Прибывать из каких-л. мест; быть родом из каких-л. мест. Бүк түһэн иттэ олорбут Семён Иванович ити ыйытыы киниэхэ туһаайылларын билэн: «Куораттан сылдьабын», — диэтэ. Т. Сметанин
   «Убаай! Эн аултан сылдьаҕын дуу?» — Абдуркулла ыйытар. Эрилик Эристиин
   Дьиэлээх дьахтар олорбохтоон баран: «Хайа диэкиттэн сылдьаҕын?» — диэн ыйытта. Н. Заболоцкай
7. Күн аайы эбэтэр кэмиттэн кэмигэр ханнык эмэ тэрээһиннэргэ кэлэн барар буол. ☉ Посещать каждый день или периодически какие-л. мероприятия, заведения
   Мин ол ыалга эбэбин кытта олорон хааллым, орто кыыстарын кытта оскуолаҕа сылдьар буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Арзамас» диэн литературнай уопсастыбаҕа сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
8. Дьон өйүгэр-санаатыгар сүппэттии сөҥөн хаал. ☉ Осесть, сохраниться (в памяти, в сердце, на устах у кого-л.)
   Ол үҥкүүлэрин, тойугун сорох тыллара бар дьон уоһугар оччотооҕута сылдьара. С. Зверев
   Эн астаан саламаат сиэппитиҥ Саас-үйэ санааҕа сылдьара. Эллэй
   Өр да эн сүрэхпэр сырыттыҥ, Кыталык ырыатын тылыныы. П. Тобуруокап
9. 1. көмө туохт. суолт. -ыы, -а сыһыат туохтуурдарга сыстан көмө туохтуур быһыытынан туттуллар, хайааһын өр соҕустук эбэтэр өрүү оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -ыы, -а основного глагола используется как служебный глагол, образующий видовую форму глагола со значением длительности или постоянства действия
      Харытыана эрэйдээх, ол-бу тыаһы иһиллээн кэбиһэ-кэбиһэ, отоннообута буола сырытта. П. Ойуунускай
      Уум уҥуоргу өттүгэр хас да кус аһыы сылдьара көһүннэ. Т. Сметанин
      Петя дьаарбайа сылдьан, биир моҕотойу хаппыт мутугунан быраҕан, сыыһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
10. хоту дьөһүөлү кытта холбуу туттуллан «биир суолу тутуспуккунан эбэтэр ким эмэ ыйыытынан салайтаран тугу эмэ гын» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с послелогом хоту выражает значение «следовать чему-л.». Төрөппүттэрэ этэллэрин хоту сылдьар
    □ [Дьаакып:] Ол кэриэтэ талбытын хоту сырыттын. А. Софронов
    Ити тугу-тугу лахсыйар суруккутуй? Мин хаһан кулаахтар тылларын хоту сылдьыбыппыный. Күндэ
    ♦ Сылдьар ыалдьыт, хонор хоно- һо — хонор хоноһо, сылдьар ыалдьыт диэн курдук (көр хоноһо)
    [Булумдьу] быһатын, иитиллибит дьонугар сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолбут. Л. Попов. Ээх хоту сылдьар — барытын, барыларын кытта сөбүлэһэр. ☉ Со всем и всеми согласный. Ээх хоту сылдьар киһи

1. туохт.
2. Баар сиргиттэн барыма, оннугуттан хамсаама. ☉ Оставаться на месте пребывания, нахождения
   Хаалбыт дьон маҥнайгы киэһэлэрин олус хобдохтук саҕалаабыттара. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски баран иһэн ытын: «Хаал, сыт, билигин кэлиэм», — диэбитэ. Суорун Омоллоон
   Абдуркулла уола хаалбыт ыстаансыйатыгар тиийэ охсуон баҕарар. Эрилик Эристиин
   Холкуоска оҕолору, дьахталлары кытта аҥаардас кырдьаҕастар эрэ хаалбыттар. Т. Сметанин
3. Ханна эмэ атын сиргэ баар буол (хол., ким эмэ хаалларбыта). ☉ Быть оставленным, забытым кем-л. где-л. (о чём-л.). Төлөпүөнэ дьиэтигэр хаалбыт
   □ Орон үрдүгэр дьахтар аҕалбыт быдарааҕа хаалбыт. Н. Неустроев
   Ол дьон оҥорбут испииһэктэрэ ыстаапка хаалбыта көстүбүт. Эрилик Эристиин
   Алыы саҕатыгар ыт ойута тарпыт элбэх түүтэ хаалбыт. Т. Сметанин
4. Туттуллубут, көҕүрээбит кэннэ ордон баар буол, орт. ☉ Оказаться в наличии, быть в остатке, остаться. Дьэдьэн ыаҕайа түгэҕэр хаалбыт. Харчыта аҕыс эрэ мөһөөх хаалбыт
   □ Киһитэ хаалаах испиискэтин, төһө хаалбыт эбит диэбиттии, балай да өр халыгыратан иһиллээтэ. А. Софронов
   Мастар сайыҥҥы киэргэллэриттэн биир эмэ сэбирдэхмутукча хаалбытын тымныы тыал турута сынньан, тэлимнэтэ көтүтэр. Н. Якутскай
   Чабычаҕар алта уон биэс кутуу бурдук хаалбытын чуолкай билэрэ. Эрилик Эристиин
5. Бииргэ баран иһэн кими, тугу эмэ кыайан ситимэ, онтон ыраах буол. ☉ Отставать от кого-чего-л., двигаясь в одном направлении
   Хаалан испит табалар ол кэмҥэ, үөр курупааскы курдук өрө туманнаан, дьоҥҥо чугаһаан истилэр. Амма Аччыгыйа
   «Аны дьоммуттан хаалыам», — диэн өй көтөн түстэ. Суорун Омоллоон
   Тайах сүүрүккэ оҕустаран улам атан, хаалан, нөҥүө кытылы былдьаһан муоһа хороҥнуу турда. Н. Заболоцкай
   △ Ирдэниллэр, сөптөөх таһымтан намыһах буол. ☉ Отставать от кого-л. в чём-л., делая что-л. одно, оставаться позади
   Сүөһү иитиитигэр биһигиттэн хаалан иһэллэрэ, быйыл кинилэр бастыах курдуктар. С. Ефремов
   Биллэн турар, хаалан иһэр өйдөөх-санаалаах биирдиилээн эдэр дьон бааллар. С. Никифоров
   △ Намыһах билиилээх буолан, кылааскын тахсыбакка, иккис сылгын үөрэнэр буол. ☉ Остаться на второй год (напр., в классе)
   Уол үөрэҕэр мөлтөх буолан, кылааһыгар иккис сылын хаалбыта. «ХС»
   Урут үөрэхтэригэр хаалбыт оҕолору үөрэттэрэ-үөрэттэрэ, тыраахтарга, хамбаайыҥҥа олордо сатыыбыт. «Чолбон»
6. Ханнык эмэ кэмҥэ, кэрдиискэ төһөнөн эрэ тиийимэ (хол., кэм, кээмэй туһунан). ☉ Оставаться в каком-л. количестве до достижения какого-л. предела (напр., о времени, расстоянии)
   Бөһүөлэккэ тиийиэ икки көс курдук сир хаалтын кэннэ, икки ыта сэниэлэрэ быстан, соһуллан хаалаллар. Н. Якутскай
   Саҥа анаммыт учууталлара алтынньы бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла. Суорун Омоллоон
   Аҕыс буолуо аҕыйах мүнүүтэ хаалбытын кэннэ Миша айалаан-дьойолоон түөһүллэн турар. Н. Лугинов
7. көсп. Олоххо киирбэккэ хаал, туолума. ☉ Оставаться неисполненным, неосуществлённым
   Мин эдэрбэр манна үрдүк үөрэх оскуолата суоҕа, ол иһин төһө эмэ баҕарбытым иһин, үөрэнэр ыра санаам таах хаалбыта. Н. Заболоцкай
   Били балаҕанын маһын таһыыта букатын хааларыгар тиийдэ. Д. Таас
   Бу ыйга ылыныллыбыт былаан туолбата, хаалар буолла. «Кыым»
8. Туһаҕа турума, туһалаама. ☉ Терять свою пригодность, полезность
   [Степанида:] Ол Марыысалаах бэлэхтэрэ, баар хаалыа суоҕа. В. Протодьяконов
   Мин да санаабар манньалыыра сөп, искэ киирдэххэ, харчы хаалыа үһү дуо? М. Доҕордуурап
   Саҥа охсуллубут от туох да буолуо суоҕа, икки-үс күн хаппыт от, хата, ол хаалыа. С. Маисов
   △ Туһаттан таҕыс, туһата суох буол. ☉ Выйти из употребления, стать ненужным
   Хаар бөҕө түһэн эрэр да, сир ириэнэх буолан уулла турар, этэрбэһим хаалла. Суорун Омоллоон
   Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт олох хаалла. Күннүк Уурастыырап
   Таҥас-сап да хаалла, сынньаннахха сатанар. М. Доҕордуурап
9. көсп. Ханнык эмэ быһыыга-майгыга түбэс, хайдах эрэ балаһыанньалаах буол. ☉ Оказаться в каком-л. положении, попасть в какую-л. ситуацию. Харчыта суох хаал
   □ Тогойкин суоҕа, кини соҕотох хаалбыта олус куһаҕан эбит. Амма Аччыгыйа
   Кыра оҕолордоох хаалбыт дьахтар эрэйдээх, кырдьык да онтон атыннык хайдах саныа этэй? Софр. Данилов
   Бэйэҥ даҕаны истэриҥ буолуо, тулаайах хаалан, хараҥа батталга үөскээбит киһибин. Эрилик Эристиин
10. көсп. Уруккуҥ курдук буол, уруккугуттан уларыйыма, оннугар хаал. ☉ Оставаться без изменений, не подвергаться перемене. Урукку үлэтигэр хаалбыт
    □ Билигин даҕаны, мин бэйэлээх орто ыал ахсааныгар хааларым буоллар, сидьүгээр буолуом суох этэ. П. Ойуунускай
    Баайдар сокуон халбаҥнаабакка бэйэтинэн хаалыан төлкөлөөн, тыл тарҕатан, дьон өйүн-санаатын тууйа сатыыллара. Эрилик Эристиин
    Кырдьаҕастара этэҥҥэ сылдьарын, бэйэтин көрүнэрин, ырыата хаалбатын сөҕүү-махтайыы, үөрүү-көтүү буолла. «Кыым»
    △ Умнуллан бар, умнулун, суох буол. ☉ Быть забытым, забываться
    [Уолаттар:] Чэ, кэбис, урукку өспүтсааспыт хааллын, аны доҕордуу-атастыы буолуохпут. Суорун Омоллоон
    Төһө да таһылыннарбын, мин бултуох санаам хаалбатаҕа. Эрилик Эристиин
    Сөп, эн ол көмүһү ылаҕын, мин бэйэм өлүүбүн эмиэ, ол кэнниттэн урукку иирээммит хаалар. С. Ефремов
    △ Билиҥҥэ диэри баар буол. ☉ Сохраниться (о чём-л.)
    Кырдьар сааскар диэри дьээбэтинньигиҥ хаалбыт эбит буоллаҕа. С. Ефремов
    Кирилл Васильевичка кини хаартыскаҕа түспүт мичээрэ эрэ хаалбыт. Н. Габышев
    Кини өйүгэр-санаатыгар биир өрөгөйдөөх, үөрүүлээх санаа хаалбыт. «Чолбон»
11. көсп., кэпс. Уу-хаар тахсан, сырыыайан суох буолар туруктан (хол., сааскы суолу-ииһи этэргэ). ☉ Испортиться, ухудшиться (напр., о весенней дороге)
    Уу-хаар быллыгыраччы таҕыста, суолиис хаалара тирээтэ, Сергучёв дойдутугар сарсын барардыы бэлэмнэннэ. И. Никифоров
    Хаппытыаннаах Мэхээлэ сыарҕа сырыыта хаалара чугаһаабытын кэннэ, куораттан тахсан отучча көс сири түһэллэрэ сыралаах айан буолла. А. Сыромятникова
    Александр Иванович, билигин, бу суол хаалан эрдэҕинэ хас биир чаас күндү. Хоро Бүөтүр
12. көмө туохт. суолт.
13. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын бүтэһиктээхтик, булгуччулаахтык оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает законченность, завершённость действия
    Ньыыкан таһырдьа ыстанна, кэнниттэн кыра ыт кутуруга сырбас гынан хаалла. Болот Боотур
    Олбуор ортотун диэки ырыа былаастаах хаһыы дуорайан ылаыла, мэлийэн хаалар. Күннүк Уурастыырап
    Аҕам бу кэмҥэ олохтоох өйө-санаата букатын бутуллан, көтөн хаалла быһыылаах. А. Сыромятникова
14. -а, -ыы, -бакка сыһыат туохтуурдары кытта ситимнэһэн хайааһын ситэтэ суохтук оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -а, -ыы, -бакка обозначает незаконченность, незавершённость действия
    Ыраатыахпытыгар диэри кинилэр далбаатыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
    Мин ыраах атын сиргэ сылдьар буоламмын, эһиэхэ кыайан көмөлөспөккө хааллым. Бэс Дьарааһын
    Сүүрбэ тоҕус хонук биллибэккэ хаалла. Дьүөгэ Ааныстыырап
    ♦ Баҕалыы сыылын (сыылан хаал) көр баҕалыы
    Аҕалара атаҕын өлөрөн, от үлэтин үгэнигэр баҕалыы сыылан хаалбыта. «Кыым»
    Баҕарахтыы сыылан хаал көр баҕарахтыы. Балыыһаҕа баҕарахтыы сыылан хаалбыт киһини аҕалбыттара. <Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Арамаан чугуйары сөбүлээбэт, этэргэ дылы, таммах хаан хаалыар диэри инники кимэр санаалаах. С. Федотов
    Быарынан хаалар көр быар. Булчут үүтээнигэр быарынан хааллар да, ыта баар буолан соҕотохсуйбата. «Кыым»
    Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Эмээхсин эрэйдээх быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалаахтаабыт. Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла көр бэйэ. Ыстапаан этин атыылаһарыгар төһө өр мачайдана сылдьыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Софронов
    Оҕонньор хайдах ойон турбутун бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла. Амма Аччыгыйа
    Онтон эмискэ: «Пахай, аата бытархайын!» — диэбитин бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта. «ХС»
    Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии. Туһахтарын кэрийэн, соһутан элбэҕи ылыах буолбут дьон, ытыстарын соттон хааллылар, икки туһахтарын куобах булгутан, соһон кэбиспит. Н. Босиков
    Бырдаахап хас да киһини ыҥыртаран сураҕалаһан көрдө да, ытыһын соттон хаалла. Н. Борисов
    Инньэ гынан иккис да миэстэттэн илиитин соттон хаалла. «Сахаада»
    Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла көр илии. Уол ураҕаһын былдьатан, илиитэ уот тымтан хаалла. Иэскэ хаалыма көр иэс. Уол аргыһын кытта дьээбэлэһэн ылла, иэскэ хаалбата. Киһи санаата хаалыа суох курдук көр санаа II. Быйыл уу ылар ходуһаларыттан оту син ылыыһылар, кэбис, киһи санаата хаалыа суох курдук. «ХС»
    Кулгааҕа эрэ истэн хаалла көр кулгаах. «Бай!» — диэн хаһыытаабыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Суорун Омоллоон
    «Мин аҕабын көрдүҥ дуо?» — диэн ыйытан «чап» гыннарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла. «Чолбон». Кулгаах хаалыа, муос үүнүө көр кулгаах. Кулгаах хаалыа, муос үүнүө диэн баран, түһүнэн кэбис. Кумааҕыга <эрэ> хаал (баар) көр кумааҕы. Ити боппуруос кумааҕыга эрэ хаалыа суох тустаах. Билиҥҥи туругунан ол былаан кумааҕыга эрэ баар
    □ Тэрийэр үлэ суоҕуттан, хайа да бэйэлээх уураах кураанах кумааҕыга эрэ хаалыаҕа
    Ленин с. Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) көр кураанах. «Холооннооҕун» куоттаран, Кураанаҕы кууһан туран, Хобдох күтүөт аатырда. Күннүк Уурастыырап
    Ити курдук, төһө эмэ үлэни үлэлээн бараҥҥын, кураанаҕы кууһан хаалаҕын. М. Попов. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла көр күл II. Ол саҕана тиийиммэт-түгэммэт дьон күлгэ үҥкүрүйэн хаалаллар этэ
    □ Күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт дьоҥҥо көмө наада буолбут. «Чолбон». Күлү ытыста (ытыһан хаалла) көр күл II. Өлбүгэ үллэстиитигэр сорохтор күлү ытыһан хаалбыттар. Кыл тыына эрэ хаалбыт — өлөрө чугаһаабыт, тыыннаах эрэ сытар. ☉ Находиться на последнем издыхании, быть при смерти
    Кыл тыына эрэ хаалбыт киһини наһыылкаҕа тиэйэн госпиталга аҕалбыттара. ССС. Ол-бу буолан хаалыа көр ол-бу. Кэбис, киһилэрэ аны ол-бу буолан хаалыа. Онно оҥойбут (оҥойон хаалбыт) көр оҥой. Оҕолор үлэлээн бүтээт, сөтүөлүү ыстаммыттар, оннулара эрэ оҥойон хаалбыт. Оннун эрэ көрөн хаал кэпс. — биирдэ туга да суох буолан хаал, туоххуттан эмэ мат. ☉ Внезапно остаться ни с чем, лишиться чего-л.
    Мин уон былас отум оннун эрэ көрөн хаалтым. А. Сыромятникова. Өйө көтөр (көтөн хаалар) көр өй. Наадалаахха кэлэн өйө көтөн хаалла. Өтөҕө төҥүргэһэ суох, сурда кэриэһэ суох хаалла — оҕото-уруута, кэннигэр хаалар, тэнитэр-ууһатар ыччата суох хаалла. ☉ Остаться без продолжателей рода, без потомков
    Соҕотох уолун сэриигэ былдьатан, өтөҕө төҥүргэһэ суох, сурда кэриэһэ суох хаалаахтаабыта. Күрүлгэн
    Сиргэ (сиргэ-буорга) хаал көр сир II. Күн улуустара бары көмүскүөхтэрэ, мин этэр тылым сиргэбуорга хаалыа суоҕа. Ньургун Боотур
    Истиҥ-иһирэх тыллара, Кэриэс-хомуруос этиитэ Сиргэ-буорга хаалбата. С. Зверев
    Мин тылым сиргэ хаалыа суохтаах. Бэс Дьарааһын
    Соһуллан хаалла көр соһулун. Кыыс сылайан, киэһэнэн төрүт соһуллан хаалла. Сытан хаал көр сыт I. Киһилэрэ сүрэҕинэн моһуогуран, төрүт сытан хаалбыт. Таастыы сүт (сүтэн хаал) — ууга тааһы бырахпыттыы сүт (сүтэн хаал) диэн курдук (көр уу I). Бандьыыттара сураҕа суох таастыы сүтэн хаалбыта. Таҥара умнуутугар хаалбыт көр таҥара. Сорох сорудах ылыныллан баран, толорор саҕана таҥара умнуутугар хаалбыт. Тиҥилэҕэ харааран хаалла (тилэҕэ хараарда) көр тиҥилэх. Уол илдьити этээри тиҥилэҕэ харааран хаалла. Тула сүүрэн хаал көр тула. Бу түгэҥҥэ уол ыксалыттан тула сүүрэн хаалла. Тула эргийэн хаал көр тула. Ол кэмҥэ ийэлэрэ оҕолорунаан соҕотох тула эргийэн хаалбыта. Күрүлгэн
    Турар бэйэтинэн хаалла көр тур. Халаан уутуттан сорох ыал турар бэйэлэринэн хаалбыттара. Туттумахтаан (туттумахтаһан) хаал көр туттумахтаа. Кураан күннэргэ от үлэтигэр туттумахтаһан хаалыахха наада. «Чолбон»
    Уҥуохтаах тириитэ хаалбыт көр тирии. [Хартыынаҕа] уҥуохтаах тириитэ хаалбыт кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар өйөнөн, суос-соҕотоҕун санньыйан турар этэ. Амма Аччыгыйа
    Билигин кырдьан, омурдун этэ уолан ити уҥуохтаах тириитэ хаалаахтаатаҕа. Д. Очинскай. Хаалары тыллас — солуута суоҕу саҥар, кураанаҕы тыллас. ☉ Болтать впустую
    Кэбис, ийээ, хаалары тыллаһыма, ити киһи улаатыар диэри хара тураах маҥхайар ини. Н. Лугинов
    Хаалары тыллаһыма, эмээхсиэн, улахан үлэҕэ сылдьар дьон мээр былдьаһыкка сырыттахтара. «Чолбон»
    Кэбис, хаалары тыллаһыма, оннук үлүгэр буорайа, мөлтүү иликкин. «ХС»
    Хааман хаал көр хаамп. Ол киһи, сураҕа, хаартыга сүүйтэрэн хааман хаалбыт үһү. Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Хааппыла хааныҥ Хаалыар диэри, Саһархай харах Сабыллыар диэри Бокуйар кулут Буолумаар, сэгээр! Эллэй
    Өстөөҕү кыайар туһугар хааппыла хаан хаалыар диэри охсуһаллара. «Кыым»
    Хаары ытыс (ытыһан хаал) көр хаар. [Боккуо:] Биһиги сааспыт тухары хамначчыт буолан баран, хаары ытыһан хааллахпыт. А. Софронов
    Хаҕа эрэ хаалбыт көр хах. Оту да охсорум, бурдугу да быспахтаһарым, билигин хаҕым эрэ хааллаҕа эбээт. «ХС»
    Хайдар аҥаара хаалбыт көр хайын I. Кырдьаҕас ыран-дьүдьэйэн, барахсан, хайдар аҥаара хаалаахтаабыт. Кустук. Халлааҥҥа хаалла көр хал- лаан. От былаана халлааҥҥа хааларыгар тиийдэ. Хараҕа эрэ хаалбыт — аһара ыр, дьүдьэй (улахан харахтаах киһини этэргэ). ☉ соотв. остались одни глаза. Эмээхсин эрэйдээх олус дьүдьэйэн хараҕа эрэ хаалбыт
    □ Дьэ, өлөөрү кыл тыыннара, килэгир харахтара эрэ хаалбыт эбит
    Саха фольк. Харыс хаал — сүөм түс (намтаа) диэн курдук (көр сүөм). Тэһиин тутааччылара харыс хаалбыттар, сүөм түспүттэр, хомойбуттар. Саха фольк. Эдьиийэ сүөм түһэн, харыс хаалан, Ньукулайга тиийэн эмээхсин эрэйдээх ити тылларын кэпсээбитэ. Н. Борисов
    Зина бүгүн кини балаататыттан көрдөрөр-харайтарар дьахтара тахсар сураҕын истэн, сүөм түһэн, харыс хаалан сылдьар. «ХС». Этэн баран хаалар — саҥата суох хаалбат, хайаан да санаатын этэр. ☉ Он не промолчит, скажет своё слово в любом случае
    «Мин этэн баран хаалар киһибин, оттон кини сүрэҕэ суох!» — Маайа эбии күллэ. «ХС»
    ◊ Ойоҕос быһаҕаһынан хаал көр ойоҕос. Дьэ, кыһыылаах суол, уксубут атым Сындыыстан ойоҕос быһаҕаһынан эрэ хааллаҕа үһү. Олорон хаал көр олор. Бэйи, олорон хаалымыахха, тахсан саһааммытын бүтэрэ охсон кэбиһиэххэ
    □ Ыстаанын тобугар бээтинэ олорон хаалбыт. «Чолбон». Олохтон хаал кэпс. — аныгы олох ирдэбилиттэн хаалан ис, сайдыы өттүнэн атыттарга тиийбэт буол. ☉ соотв. отстать от жизни
    Инньэ гымматаҕына кини олохтон хаалыан сөп. Суорун Омоллоон
    [Адамов:] Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла. А. Фёдоров
    [Варя:] Дьэ, ити баар уонна сайдыылаах куорат эмээхсинэ олохтон букатын хаалан иһэр диэтэххэ кыыһырыаҥ. С. Ефремов
    Тирк гынан хаал көр тирк гын. Уол суругу ылаат, тирк гынан хаалла. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии I. Маны таһынан, иһит кэһиитэ, ындыы кэһиитэ, улаҕа хаалар кэһии диэн сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥо-сэргэҕэ сиэтэри ааттыыллар. БСИ ЛНКИСО-1938. Уҥуоҕа хаалбыт — ханна эрэ көмүллүбүт. ☉ Быть похороненным где-л. (букв. кости остались)
    [Күкүр Уус:] Бу аата уҥуоҕум манна хаалар киһи буоллум. Суорун Омоллоон
    Билигин аҕам: «Уҥуоҕум дойдубар хааллар сөп буолуо этэ, кырыйдым», — диэн таҕыста. М. Доҕордуурап
    Арассыыйа, Украина уолаттара Ол охсуһууга умсубуттар, Уҥуохтара манна хаалбыт. Баал Хабырыыс
    Ууга уһун (устан хаал) көр уһун I. Ардах бөҕө түһэн, титииктэрэ ууга устан хаалбыта. Күрүлгэн. Үөрэнэн хаал — тугу эмэ үөрүйэх оҥоһун. ☉ Привыкать к чему-л.. Сарсыарда аайы сэрээккэлииргэ үөрэнэн хаалбыт. Убайбын кытта сылдьа үөрэнэн хаалбыппын
    др.-тюрк. хал, тюрк. кал