м. соҕуруулуу-арҕаа.

сущ
(мн. ч. нет)
соҕуруулуу-арҕаа

м. мор. I. (направление) соҕуруулуу арҕаа; 2. ветер) соҕуруулуу арҕааттан тыал.

аат., астр. Кыһын киэһэ халлаан соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр көстөр бөлөх сулус. ☉ Плеяды
Үргэлинэн сабаҕалаатахха, түүн үөһэ чугаһаата быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Бары [биир тэҥҥэ] Үргэл сирдьиттэнэн, араҕас сулус аргыстанан …… Саҥа дьылбыт кэлэн иһэр, Саҥа саргы үүнэн эрэр. И. Гоголев
Бурҕаҥнас тымныыттан үрэллэн, Мутуктар тоһуттан түһэллэр, Үлүйэн, кырыаран, түүрүллэн, Үргэллэр тимирэн эрэллэр. Дьуон Дьаҥылы
тюрк. үлгэр, үркэр

даҕ. Аара суолга баар, барар, айанныыр суолга баар. ☉ Находящийся на пути, предстоящий в пути. Аарааҥҥы ыал. Аарааҥҥы күөлгэ дылы аргыстаһыах
◊ Аарааҥҥы өрүт геогр. — саҕах сүрүн өрүттэрин (эбэтэр халлаан түөрт туспатын) икки ардынааҕы өрүт. ☉ Промежуточное направление между четырьмя сторонами (направлениями горизонта) света
Саҕах сүрүн өрүттэрин таһынан аарааҥҥы өрүттэри араараллар: хоту илин икки ардынан — хотугулуу-илин (ХИ), соҕуруу илин икки ардынан — соҕуруулуу-илин (СИ), хоту арҕаа икки ардынан — хотугулуу-арҕаа (ХА), соҕуруу арҕаа икки ардынан — соҕуруулуу арҕаа (СА). МЛФ АҮө

аат. Ууга, сыһыыга тумустаан, чорбойон киирэр сир. ☉ Выступ в водоём, равнину, мыс (обычно горный)
Аарыма тумуллар бүк хоойдоругар …… былыргы дьон уҥуохтара күөрэ-лаҥкы түһэн, адаарыһан көстөллөр. В. Титов
Иинэҕэс, абына-табына тиит мастаах тумулу мүччү түһээт, сырыынньа хайа анныгар тиийэн кэллэ. В. Протодьяконов
Сайылык түптэтин буруота алаас илиҥҥи тумулугар тиийэн анньылла турар. «ХС»
◊ Арыы тумул көр арыы I
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов
Тумул арыы көр арыы I. Арабтар төрөөбүт сирдэрэ Азия соҕуруулуу арҕаа өттүгэр сытар киэҥ Аравийскай тумул арыы этэ. АЕВ ОҮИ
Муоралар сиргэ ыраахха диэри тоҕойдоон киирэннэр, элбэх тумул арыылары …… үөскэтэллэр. СПН СЧГ
ср. тюрк. томалыш ‘округлый выступ’

I
даҕ. Элбэх барыылаах-кэлиилээх, киһи-сүөһү элбэхтик сылдьар, тиэстэр (сирэ, уулуссата). ☉ Многолюдный, оживлённый (о местности, улице)
Манна хоту дойдуга сылга биир киһи сырыттаҕына, ол аата элбэх сырыылаах сир диэн ааттанара. Н. Якутскай. Геннадий Иванович манна даҕаны сөмөлүөттэр тохтоло суох түһэллэрин уонна көтөллөрүн көрөн улаханнык үөрдэ: «Биһиги да сирбит сырыылаах дойду буолбут!» И. Данилов
II
даҕ., фольк. Уһун синньигэс, субурхай (киһи сирэйин, муннун этэргэ). ☉ Длинный, прямой, продолговатый (о носе, лице человека)
Эскэл тый силиитин Сыыйа тарпыт курдук Сырыылаах муруннаах, Дорооболоһор курдук нуоҕалдьыйа, Кэпсэтэр курдук эйээрэ, Субу кэлэн турара Эриэккэһэ да бэрдин, Дьиктитэ да кэрэтин. С. Зверев
[Уолбут] Алтан үүн тиэрбэһин курдук Арылхай сытыы харахтаах Паамат кыыл Уллуҥун уҥуоҕун Уһаты туппут курдук Сырыылаах муруннаах... П. Ядрихинскай
♦ Түүн (түүҥҥү) сырыылаах <түүлээх уллуҥах> — түөкүн, албын, уоруйах киһи. ☉ Вор, мошенник (букв. с ночными похождениями мохнатая подошва)
Муус Кудулу байҕал Түгэҕэр түптүрдэммит, Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Бардам быһыылаах, Баламат майгылаах [Уот Уһутаакы]. П. Ойуунускай
Соҕуруулуу арҕаа ыккардынан, Түүҥҥү сырыылаах Түөкүн дьонум сырыттыннар диэн, Хааннаах кэһэҕи ыйаабыт. С. Зверев

даҕ.
1. Уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ сири сабардыыр (үксүгэр Саха сирин тайҕатын хоһуйан этэргэ). ☉ Необъятный, бесконечный (обычно при описании якутской тайги)
Аара айаннаан иһэн Сахам сирэ тайалҕаннаах таһаалааҕын, киэҥ хоннохтооҕун илэ харахпынан көрөн итэҕэйбитим. И. Гоголев
Най былыт халыйан намтыы сатыылыыр, Суһуктуйан барар тунаарар урсун Таастартан күлүк тараадыйа таргыыр Тайалҕаннаах тайҕа таһаатын устун. М. Ефимов
Кини [Сэргэй Тиэрэхэп] төрөөбүт сирэуота хатыҥ чараҥнардаах алаастар, уһун синньигэс от үрэхтэр, ыарҕа хаймыылардаах толооннор тардыыларынан утум-ситим сиэттиһэн, силбэһэн, уҥуоргута-маҥааргыта биллибэттик унааран-тунааран барар тайалҕаннаах тайҕа. П. Аввакумов
Нөҥүө өттүнээҕи [бөртөлүөт] түннүгүнэн, тыһыынчанан ахсааннаах күөллэрдээх тайалҕаннаах тайҕа ханна эрэ тиийэн халлааны кытта силбэһэн бүтэрэ көстөр. «Кыым»
2. Кыраман ыраах; унньуктаах уһун (хол., суол). ☉ Бесконечно далёкий; дальний, изнурительный (напр., путь-дорога)
Кинилэр [хоһуун айанньыттар, бэдэрээтчиттэр] буолаллара тайалҕаннаах сырыылары сылдьыбыт, онон тайалҕаннаах тайҕа, тумара хас үрэҕин, үрүйэтин аахтара билэр тыыннаах куомпастар. Багдарыын Сүлбэ
Туундара, Дьүкээбил уота, Дьүлэй дириҥ чуумпу да, Тайалҕаннаах ыраах да, Тапталлааҕыам, араартаабат. Доҕордоһуу т. Шар соҕуруулуу-арҕааттан — халлаан сырдыаҕыттан ыла, хас эмэ сүүс милянан кэмнэнэр тайалҕаннаах ыраах сири көппүтэ. Ж. Верн (тылб.)

аат.
1. Баран иһэр хайысха, туох эмэ хайысхата. ☉ Линия, курс, направление
«Ил-18» сөмөлүөт Дьокуускайтан соҕуруулуу-арҕаа туһаайыынан көтөн күпсүйэн иһэр. Н. Якутскай
Туһаайыыны олохтоох предметтэр көмөлөрүнэн эмиэ булуохха сөп. МНА ФГ. Саха олохтоох айанньыттара, булчуттара сир быһыытын бэркэ сылыктыыллара, туһаайыыны сүтэрбэт этилэр. ААА КК
2. Ханнык эмэ хайысхаҕа туһуламмыт бойобуой дьайыы, сэрии фроннааҕы учаастага. ☉ Участок фронта, от которого в какую-л. сторону направлены боевые действия, направление
Саамай суостаах кыргыһыылары Орловскай-Курскай туһаайыыга көрсүбүтүм. И. Сосин
3. тыл үөр. Туохтуур хайааһына хайааччыттан атын предмеккэ эбэтэр киниэхэ бэйэтигэр туһуланыытын араастарын көрдөрөр формата. ☉ Залоговая форма глагола
Саха тылыгар туохтуур араас киэп, туһаайыы пуормалардаах. КИИ ИКТТҮө
Атын туһаайыыларга туохтуур ситимнэһиитэ атыннаах. ЧМА СТСАКҮө
◊ Атынтан туһаайыы көр атын I
Атынтан туһаайыы биир ахсаан үһүс сирэйигэр турар халыыба үксүгэр сирэйдэммэтэх этии кэпсиирэтэ буолар. ФГГ СТ. Бэйэни туһаайыы тыл үөр. — хайааһын хайааччыга бэйэтигэр туһуланарын эбэтэр бэйэтин туһатыгар оҥоһулларын көрдөрөр туһаайыы. ☉ Возвратный залог глагола
Тиэкистэн бэйэни туһаайыыны булуҥ. Дьаһайар туһаайыы көр дьаһай. Дьаһайар туһаайыы сыһыарыылара биир олоххо хос-хос эбиллиэхтэрин сөп. ФГГ СТ. Төрүт туһаайыы тыл үөр. — төрүт олох бэлиэтиир ис хоһооно, хайааччы тус хайааһынын бэлиэтиир туохтуур туһаайыыта. ☉ Основной залог глагола
Төрүт туһаайыы атын туһаайыыларга төрүт буолар. ФГГ СТ. Туһаайыыны булуу геогр. — турар сиртэн саҕах өрүттэрин сатаан быһаарыы. ☉ Ориентирование. Туһаайыыны булуу күнүнэн, сулустарынан, куомпаһынан уонна олохтоох бэлиэлэринэн сирдэтиллэр
□ Туһаайыыны булуу дьону араас күчүмэҕэйдэртэн быыһыыра. МНА ФГ. Холбуу туһаайыы тыл үөр. — субъект хайааһыны атын субъегы кытта кыттыһан эбэтэр хардарыта оҥорорун көрдөрөр туохтуур туһаайыыта. ☉ Совместно-взаимный залог глагола. Холбуу туһаайыылаах этиитэ суруйуҥ

I
аат., эргэр. Тугу эмэ (хол., бурдук куолаһын, табах отун) соҕоҕунан үлтү сынньарга аналлаах хаһан оҥоһуллубут дириҥ истээх мас иһит. ☉ Деревянная ступа (из обрубка бревна)
Сиэҥкэ диэн Доромоон тоҕустаах оҕото, суол аанын диэки туран, кэлиигэ бурдук сынньар. Күндэ
Били табах кэлиитэ ханна буолла? Суорун Омоллоон
Сымыыт уоһаҕын саахары, какаоны кытта дэлби аалыллар, эриэхэни кыра кэлиигэ илдьи сынньан эбиллэр. ФВН ТС
♦ Кэлии да соҕох — олус өһөс, хадаар быһыы, тылга киирбэт, эппити кубулуппат буолуу. ☉ Тупое упрямство, крайняя несговорчивость
Дьэ ол курдук биһиги аҕабыт, төрүт да өһөс муҥутаан, ууга киирбэтэх оҕус курдук, кэлии да соҕох буолбута. Н. Заболоцкай
«Манан сатаммат. Онон наада! — Чэрэндэй эппитин эттэ. — Кэлии да соҕох», — сыгаанныҥы уол эбии кыыһырда. И. Данилов. Кэлиилии кэп — эппиккин үрүт-үөһэ этэ тур, наар биири хатылаа. ☉ Надоедливо говорить, упорно повторять одно и то же
Биирдэ эппити кэлиилии кэбэ турар үтүөҕэ тиэрдээччитэ суох. Софр. Данилов
Мин эппиппин дакаастаан, кэлиилии кэбэ турабын. Р. Баҕатаайыскай
Атыттар сыыһа эппиттэрин эбэтэр дьаһайбыттарын биллэллэр да, соруйан эбэтэр ону аһаҕастык билиниэхтэрин кыбыстан кэлиилии кэбэр идэлээхтэр. «ХС»
тюрк. кэли, кели
II
кэл диэнтэн хай
аата. Аныгы кэлиибэр эрэспиэскэ туһунан хайаан да тугу эмэ билэр буолуохтаахпын. Т. Сметанин
Саас сайын кэлиилэрэ оҕолорго туохтан да ордук кэрэ буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бурдук кэлиитэ куһаҕана суох. Гектартан уонтан тахса сэнтиниэр хомуллар. «ХС»
III
даҕ. Олохтоох буолбатах, хантан эрэ кэлбит. ☉ Не местный, приезжий
«Кэлии кыыс» кинилэртэн бары өттүнэн бары итэҕэһэ суох сайдыылааҕын сотору кэминэн билинэргэ тиийбиттэрэ. Э. Соколов
Сахалар түҥ былыр соҕуруулуу-арҕаа Тобол сирин диэки …… олорбуттар, онон олохтоох буолбакка, кэлии омуктар. СПА СТИ
Түөрт сыллааҕыта сайын Николай эмиэ кэлии киһитин үгэһинэн олорор дьиэ көрдөһүүтүгэр бэрт уһуннук эрэйдэммитэ. «ХС»
△ Хантан эмэ аҕалыллыбыт, маннааҕы буолбатах. ☉ Привезенный откуда-л., привозной. [Кимка] Күндээриҥнэс массыынатынан Көстүүтүнэн күөн туттубут, Кэлии миэбэлинэн сырсыаласпыт, Кэрэ дорогуой папочкалаах. Р. Баҕатаайыскай
Бастакы кэлбит нууччалар саха тимирин кэлии тимиртэн лаппа ордорон олохтоох улуустартан анаан-минээн атыылаһаллара. «ХС»