м. соҕуруулуу-илин.

сущ
(мн. ч. нет)
соҕуруулуу-илин

м. мор. I. (направление) соҕуруулуу илин; 2. (ветер) соҕуруулуу илинтэн тыал.

даҕ. Аара суолга баар, барар, айанныыр суолга баар. ☉ Находящийся на пути, предстоящий в пути. Аарааҥҥы ыал. Аарааҥҥы күөлгэ дылы аргыстаһыах
◊ Аарааҥҥы өрүт геогр. — саҕах сүрүн өрүттэрин (эбэтэр халлаан түөрт туспатын) икки ардынааҕы өрүт. ☉ Промежуточное направление между четырьмя сторонами (направлениями горизонта) света
Саҕах сүрүн өрүттэрин таһынан аарааҥҥы өрүттэри араараллар: хоту илин икки ардынан — хотугулуу-илин (ХИ), соҕуруу илин икки ардынан — соҕуруулуу-илин (СИ), хоту арҕаа икки ардынан — хотугулуу-арҕаа (ХА), соҕуруу арҕаа икки ардынан — соҕуруулуу арҕаа (СА). МЛФ АҮө

I
аат. Сарсыардааҥы халлааны сырдатар чолбоннортон биирдэстэрин аата (халлаан соҕуруулуу-илин өттүгэр балай эмэ уһун кэмҥэ сырдааччы). ☉ Одна из утренних звезд, светящихся продолжительное время на юго-восточном небосклоне, Венера
Кини бэрт мындыр оҕонньор. Киэһэ-сарсыарда им хатаныыта тахсар дьэллэҥэ чолбон өҥүттэн көрөн, кыһын төһө тымныы буолуоҕун …… быһаарар. Н. Якутскай
Хойуу сулус хоойдонон, Үгүс сулус үрүттэнэн, Дьэллэҥэ сулус эҥээрдэнэн …… Араҕас маҥан халлаан Айыллан үөскээн турдаҕа. П. Ядрихинскай
Халлааны сырдатар чолбоннор Дьэллэҥэ даҕаны, Мэндэҥэ даҕаны сарсыарданан тахсар идэлээхтэр. «Чолбон»
II
1. даҕ., түөлбэ. Убаҕас, сэдэх, сэндэҥэ. ☉ Негустой, редкий, легко (насквозь) просматриваемый. Дьэллэҥэ тыа
2. аат суолт. Иҥэһэ туора тимирдэрин икки арда. ☉ Пространство между поперечными пластинами якутского стремени
Тойон Дьаҕарыма бухатыыр обургу …… Сэттэ дьэллэҥэлээх Тимир иҥэһэтин Мүччү тэбэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

1. аат. Саха сирин киин өттүгэр соҕуруулуу-илинтэн түһэр хас да хонуктаах күүстээх тыал (былыты, ардаҕы аҕалар). ☉ Летний многодневный юго-восточный ветер, приносящий дождь, муссонный ветер. Сата көмөтүнэн тыалы, олооһуну ыҥырыахха сөп
   □ Улахан ардах олооһуна кэлэрин курдук тыал түстэ. Болот Боотур
   Бэҕэһээҥҥи тыал ардах олооһуна буоллаҕына, бу түүн собо тутара биллибэт. П. Тобуруокап
   [Балыксыттар] суоттааһыннарынан, улуу буурҕа түһүөн өссө да эрдэ этэ. Көннөрү олооһун буолуохтаах дии санаабыттара. С. Тумат
2. даҕ. суолт. Ардахтаах былыты аҕалар (күүстээх соҕуруулуу илиҥҥи тыал). ☉ Приносящий дожди (о сильном юговосточном ветре)
   Хас да хонуктаах олооһун тыала түспүтэ. В. Яковлев
   Ардыгар олооһун тыал илдьиттэнэн, хас эмэ хонугу быһа ньиргиччи түһэр гына олохтоохтук [ардах] кэлэр. П. Аввакумов
   [Отчут:] Олооһун тыалым, сөрүүкэт миигин! «ХС»
   ◊ Олооһуннаах өй-санаа — олохтоох, оннун булбут өй-санаа. ☉ Сложившийся (зрелый, трезвый) ум
   Оҕо дьон хаһан даҕаны олооһуннаах өйдөрө-санаалара суох ээ. Болот Боотур

I
туохт.
1. Хаар анныттан булан аһаа, хаары хаһан аһаа (сылгы кыһын сиргэ хаһан аһаан кыстыырын этэллэр). ☉ Находить подножный корм (о лошадях зимой). Сылгы олоон кыстыыр
□ Сылгылара урааннаах уһун кыһыны быһа олоон тахсаллара. «ХС»
Сылгы атаҕынан олоон тото-хана аһыыр. «Кыым»
2. Ирдээ, суоллаа, суолунан ирдээ. ☉ Преследовать, идти по следу. Бэркэ олоотум да булбатым. Быһа олоон ыл
□ Урукку ол-бу кэпсээнин, Уус баҕайытык уларытан, Онон-манан олоон ылан, Онолуйар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кэм иннигин көрүнэн, эрдэттэн олоон, суолу солоон сылдьар ордук. Болот Боотур
Сааһыҥ тухары, сиргэ хоно, туналы маҥан тииҥи — Булт кутун көрдөөн олоо, Буолбуккун, о, билэбин. В. Миронов
II
туохт. Ардаары эрдэттэн (хас да хонук инниттэн) тыалыр (Саха сирин киин улуустарыгар соҕуруулуу илинтэн уһуннук тыалырдаҕына, уһун ардах кэлэр). ☉ Навевать ненастную погоду (о ветре; в центральной части Якутии считается, что если юго-восточный ветер дует несколько дней, то он непременно принесет с собой длительные ливневые дожди)
Кэтэспит Бөтүрүөптэрин ардаҕа кэлбэтэ. Хата кураанаҕынан олоото, от-мас сүмэтин супту оҕуста, сир сиигин көтүттэ. Болот Боотур
Олообута уһуна бэрдэ. Бука уһун ардах кэллэ эрэ хайаата. Р. Кулаковскай
Ол өртөн олообут этиҥнээх ардах этэ. Н. Заболоцкай
ср. бур. оло, монг. ол ‘найти, достать’

I
аат. Сарсыарда күн тахсара чугаһыыта халлааҥҥа үөскүүр синньигэс сырдык балаһа. ☉ Рассвет, утренняя заря
Дьэ, доҕоттоор, Тыаһа-имэ суох Тыҥ хатан эрэр, Саҥата-иҥэтэ суох Сарыы халлаан сараан эрэр, Күүгээнэмайдаана суох Көстө күлүмүрдүү Күөх маҥан халлаан Көҕөрө сырдаан эрэр! Саха нар. ыр. I
Сарпа сулуһунан сабыллыбыт чаҕылхай халлаан соҕуруулуу-илин саҕаҕар тыҥ охсуллар. Амма Аччыгыйа
Тыҥмыт хатара, Күммүт тахсара, Тыаҕа, аларга Күнүс буолара — Олус да кэрэ! Күннүк Уурастыырап
♦ Тыҥ хатыыта — сарсыарда халлаан саҥа сырдыыта. ☉ Чуть свет, на рассвете
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран айанныахпыт үһү. С. Федотов
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутун-маһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Ыалдьыт тыҥ хатыыта аһаабыт киһи аччыктаабытын дьэ билэн, килиэп үрдүгэр түспүтэ. Миитэрэй Наумов
др.-тюрк. чаҥ, таҥ, тув., тат., уйг., алт., каракалп., казах. таҥ
II
даҕ. Кытаанах, тыыллыгас, имигэс. ☉ Тугой, упругий
Тыҥ дьондо сэппэрээтэр Дыыгыныы олордо. И. Чаҕылҕан
Тыҥ айа кылыытын курдук Лыҥкыначчы дьүккүппүт. Д. Говоров
ср. др.-тюрк. тыҥ ‘звучание, звук’, алт. тыҥ ‘крепкий, сильный, мощный, упругий’, казах. дыҥ ‘подражание звуку, звону, издаваемому при ударе по струнам домбры’

туохт.
1. Иһит түгэҕэр сыстан, кэһиэҕирэн, хаахтыйан ыыс амтаннан (хол., үүтү, хааһыны этэргэ). ☉ Подгорать, пригорать (напр., о молоке, каше)
Халлыбыт торҕо күөх халлаан соҕуруулуу-илин кытыыта ыыстыйбыт үүт үрүмэтинии сымнаҕастык тэтэрэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Хааһыҥ буспатах үһү дуо, буһарын ааһан ыыстыйбыт. Эрилик Эристиин
Үүтү кутуох иннинэ көстөрүүлэни тымныы уунан сайҕаатахха, үүт ыыстыйбат. ФВН ЭХК
2. Саһарымтый, ыыс араҕастыҥы өҥнөн. ☉ Становиться желтоватым, желтовато-красным
Маҥхайарын ааһан, ыыстыйа саһаран эрэр баттахтаах кырдьаҕас оҕонньору икки өттүттэн өйөөн таһаараллар. Н. Якутскай
Оҕонньор саһарымтыйан көстөр ыыстыйбыт бытыгын быыһынан тииһэ бараммыт айаҕа оҥоҥнообута. П. Аввакумов
Сиэмэ хаҕа ыыстыйа буһуутун, кытаатарын кытта хомуйуллуохтаах. ААФ ОИОИС
3. Хойдон хараҥаран көһүн, хойун (хол., былыты, буруону этэргэ). ☉ Сгущаться, темнеть (напр., о туче, дыме)
Ыыстыйбыт тумаҥҥа сууланан, Ый былыт быыһынан төҥкөйдө. П. Тобуруокап
Ол икки ардыгар былыт халҕаһата эбии ыыстыйан, аһаҕас сири саба бүрүйэр. М. Доҕордуурап
Ыыс быдаан буруо …… салгын сиигиниин холбоһон, ыыстыйан сир ньуурун сабар. НТГ СУоС
4. көсп. Кыыһыран хаанныын-сиинниин уларый, дьэбидис гын, өс. ☉ Стать суровым, злым, помрачнеть
Баайдар сэргэхсийэ түстүлэр, кыыһыран ыыстыйбыттара ааһан барда. М. Доҕордуурап
«Утары куоластаабыппытыгар Тэптиргээнэп сирэйдиин-харахтыын ыыстыйан хаалла эбээт», — Сэмэнчик күлэн саһыгыраата. В. Протодьяконов
Ити тылы истээт, Доргууйап арыы саһыл хаана ыыстыйа түстэ. «ХС»

аат. Саҥа төрөөбүт ынах, биэ саһархай өҥнөөх олус хойуу маҥнайгы үүтэ. ☉ Желтоватое и густое молоко коровы, кобылицы в первое время после родов, молозиво
Араҕастай уоһаҕынан Алаадьылаан аһатта. И. Гоголев
Ньирэй ийэтин кытта биир суукка босхо сылдьан уоһаҕын бэйэтэ эмэр. ТССКС
Биэ төрүөн икки-үс хонук инниттэн синньигэр уоһах мустар. НПИ ССЫа
♦ Уорда намырый, уоһахта салаа, уҥуохта көмүллээ көр салаа I
[Сайсары:] Киэбирбэтин, уҥуохта көмүллээтин, уоһахта салаатын. Суорун Омоллоон
Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> көр уос II. Уоспар уоһахтаах эрдэхпиттэн Эбэ күлүгүн быһа хаампат, аатын ааттаабат буоларбар такыйдылар да этэ. «ХС»
Уоһум уоһахтаах уолчаан сылдьан Умсубутум улуу куорат оргулугар. С. Тарасов
Уоһах (уоһахтаах) уостаах — уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хаан- наах> диэн курдук (көр уос II). Уоһах уостаах оҕо муҥнаах …… Нүһэр соҕус суҥхаҕа Түбэспиппин өйдүүбүн. Күннүк Уурастыырап
Уоһахтаах уостаах уол буоламмын, быһыыта, Хараҕым уутун мин кыамматах эбиппин... И. Артамонов
Уоһун (уоһугар) уоһаҕа куура илик көр уос II. [Сараапап:] Мин баайбын кини дьаһайыа үһү. Уоһун уоһаҕа куура илик оҕочоос!.. Н. Якутскай
◊ Сымыыт уоһаҕа көр сымыыт
[Саһылчай тэллэй] сымыыт уоһаҕын курдук өҥнөөх. УГС ССКОТ
Сибиэһэй сымыыт уоһаҕын мүөтү кытта күүгэн тахсыар диэри булкуйаллар, хаптаҕай киистэнэн ылан сирэйгэ, моойго биһэллэр. ФВН ТС. Уоһах ала — уоһах өҥө баһыйар эриэн, эбириэн. ☉ Пёстрый, пятнистый с преобладанием цвета яичного желтка
Уоһах ала сылгылаах Уордаах Боруллуо ууһа, Ынчыктаах айаным Ыган кэллэ. Саха фольк. Уоһах ала атыырым Тоҥкучахтаан эрэрин Туора тутан кээспиттии Тоҕус туора туорумнаах. С. Зверев. Уоһах алаадьы- та — саҥа төрөөбүт сүөһү үүтүгэр оҥоһуллар алаадьы. ☉ Оладьи на молозиве
Сорох сиргэ хонуу ньургуһунунан саба үүнэн, уоһах алаадьытыныы саһарар. И. Гоголев
Ыалбыт биир ынахтаахтара саҥа төрөөбүт — уоһах алаадьыта итиэннэ быа иэдьэгэй сиэн хоннубут. И. Никифоров
Уоһах арыы көр арыы II. Ардыгар тириини сымнатарга, хаһан эмэ да буоллар, уоһах арыытын туһаналлара. АНП ССХТ
Уоһах кугас көр кугас. Соҕуруулуу илин туһунан, Суо айыыһыттарым суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев
ср. др.-тюрк. аҕуз, оҕуз, тюрк. угыз, овуз ‘молозиво’