спешный, срочный; тиэтэллээх сурук срочное письмо.

спешка, поспешность, торопливость || спешный, поспешный, торопливый; дьабдьылҕан айан скорая езда.

очень спешный, очень срочный || очень спешно, очень срочно; ыгыл үлэ горящая работа; ср. ыксаллаах .

спешность, срочность; спешка || спешный, срочный; туох ыксалай? что за спешка?; ыксал сорудах срочное поручение.

1) спешный, срочный; ыксаллаах үлэ срочная работа; ыксаллаах сорудах срочное поручение; 2) вечно спешащий; торопыга; ср. ыгыл.

м. 1. (посыльный) сурук таһааччы, тэҥсик; 2. (лицо, посылаемое со спешным поручением) курьер (ыксал сорудахха сылдьааччы); # дипломатический курьер дипломатическай курьер (атын дойдулардааҕы дьыалалар ведом-стволарыгар дипломатическай почтаны таһааччы).

нареч. 1) спешно, срочно; бу үлэни тиэтэллик бүтэр выполни эту работу срочно; 2) поспешно, торопливо; тиэтэллик үлэлээг работать поспешно; тиэтэллик сырыт = ходить торопливо.

1. аат. Тугу эмэ оҥороору эбэтэр туохха эмэ ыксал, тиэтэйии. ☉ Торопливость, спешка
   [Бокуом:] Бэйэм да тиэтэлгэ сылдьабын. Суорун Омоллоон
   Сырыым, соругум тиэтэл этэ. Н. Якутскай
2. даҕ. суолт.
3. Туохха барытыгар ыксыыр үгэстээх, олус ыксаллаах. ☉ Торопливый, поспешный. Тиэтэл киһи
   □ Түргэн сырыылаах түптэ кутурук, тиэтэл сырыылаах тэлээр тэллэх (өс хоһ.)
4. Түргэнник толоруллары ирдиир, суһал (дьаһал, ыйаах). ☉ Требующий быстрого исполнения, срочный, спешный, неотложный
   Нэһилиэккэ, холкуоска Тиэтэл ыйаах кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
   ♦ Тиэтэл үөһэ (тиэтэлгэ) түс — туохха эмэ олус ыксаа, түргэтээ. ☉ Сильно торопиться, спешить
   Арыыска бэрт тиэтэлгэ түһэ сылдьар. Н. Заболоцкай
   Ити кэннэ кинилэр Иэдээн буолбут сириттэн Тэскилииргэ тэринэн Тиэтэл үөһэ түһэллэр. «ХС»

даҕ.
1. Хойутаппакка, уһаппакка, суһаллык оҥоһуллар, тиэтэллээх. ☉ Спешный, срочный
Борукуоппай ыксаллаах сырыыны сылдьан, ойууну баран бэйэтинэн аҕалбыт. Күннүк Уурастыырап
Бэҕэһээ, бүгүн ыксаллаах айаҥҥа сылдьыбыт буоланнар, ыттара улаханнык бытаараллар. Н. Якутскай
Кыргыттар утарыта олордулар уонна эмиэ үлэлээн бардылар. Бу эмиэ ыксаллаах үлэ. А. Сыромятникова
2. Наҕылыйбат, куруук тиэтэйэ сылдьар, түргэнник оҥорторо, бара-кэлэ сатыыр (киһи). ☉ Вечно спешащий, постоянно торопящийся
Ыаллыы кэлбит ыччаппыт Ыксаллаах киһи буолла. И. Чаҕылҕан
[Бэрэбиэччит:] Бу туох буолбут ыксаллаах оҕолорой, доҕор. С. Ефремов
Айаҥҥа аттанар ыксаллаах дьон бааллар. Н. Габышев
3. Тыыннаах буолары быһаарар, күчүмэҕэй, кыһалҕалаах, мүччүргэннээх. ☉ Судьбоносный, чрезвычайный, трудный
[Пуойас] ыксаллаах күннэр-дьыллар наадаларыгар сылдьабын диэххэ айылаах …… өрө тиҥийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
Ыксаллаах да сылларга Ырыаларбын ыллыы сатыам. С. Тарасов
Ыксаллаах күн тирээтэҕинэ — ойоҕоспуттан өйөөр. М. Шолохов (тылб.)

1. аат.
2. Тугу эмэ оҥоро охсоору эбэтэр ханна эмэ бараары тиэтэйии, түргэнник, ыгымнык туттуу. ☉ Стремление быстрее сделать что-л. или идти куда-л., спешка, торопливость
   Артамыан ыксал бөҕөнөн ойуоккалаан кэлэн …… дьиэ ортотугар баар буола түстэ. А. Бэрияк
   Барыта ыгым, ыксал, мүнүүтэҕэ тиийэ сыаналанар күндьыл үүммүт. И. Никифоров
   Ыгылыйыы, ыксал, тыын былдьаһыыта диэн дьэ манна [куота охсорго] кэлбитэ. В. Яковлев
3. Кими эмэ соһуччу өмүтүннэрэр, уйулҕатын хамсатар мүччүргэннээх быһыы, иэдээн, алдьархай. ☉ Неожиданная угроза, опасность, беда, застигнувшая кого-л. врасплох
   Ыксал, кыһыы буолла, Ытамньыйда, кыранна. Күннүк Уурастыырап
   Ити икки ардыгар өстөөхтөрө өссө чугаһаабыттара. Ыксал бөҕө буолбута. Д. Таас
   Ыксал буоллаҕына, күрүө анныгар ньылбыс гынан биэриэх санаалаахпын. Н. Заболоцкай
4. даҕ. суолт.
5. Уһаппакка, түргэнник оҥоһуллар, толоруллар, тиэтэллээх. ☉ Требующий немедленного выполнения, спешный, срочный. Сарсын окко киирээри ыксал хомунуу буолла. Ыксал сорудаҕы биэрдилэр
   □ Ыксал ыҥырыы ыраатта, Тиэтэл бэбиэскэ кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. Ыарахан балаһыанньаҕа түбэһэр, кутталлаах, алдьархайдаах. ☉ Тяжёлый, опасный, гибельный
   [Манчаары:] Ыксал күн ыктаҕына, Ытыы олорума, ылбардыырыам. А. Софронов
   Ыксал [кыайтарар] күн кэллэҕинэ, илиитэ-атаҕа суох буолан хаалыллыа. Эрдэ-сылла Тураах аймаҕы уонна Хабахтары тутан ылан, имнэри эһиэххэ наада. Эрилик Эристиин
   Ыксал да, куттал да күҥҥэ Ытыыры билбэтэхпит. И. Эртюков