старьё, ветошь.

старый; ломаный; изношенный || старьё; хаарбах солуур старый котёл; хаарбах тимир металлолом; хаарбаҕы хомунар он собирает старьё.

1) сор , мусор, отбросы || сорный, мусорный; бөх дьааһыга мусорный ящик; бөҕү таһаар = выносить сор ; 2) старьё || старый, негодный; бөх буолбут маллар старые, негодные вещи, старьё.

разг. 1. барахло, старьё || старый, ненужный; буоппал маллар негодные вещи; 2. перен. мелкий; буоппал сүөһү мелкий скот.

старый, ветхий, изношенный || старьё, ветошь; эргэ таҥас старое платье # харах эргэтэ бельмо; ый эргэтэ вторая половина лунного месяца; эргэ ый месяц на ущербе.

даҕ.
1. Эргэрбит, туһаттан тахсыбыт. ☉ Старый, бывший в употреблении
Буокай оҕонньор эргэ-урба таҥаһын тиктэ, ыраастаата. А. Сыромятникова
Татыйаас эргэ-урба таҥаһы ыалларыгар босхо биэрэр. «ХС»
2. аат суолт. Эргэрбит таҥас-сап, мал-сал, ол-бу туох эмэ. ☉ Поношенные, подержанные вещи, старьё
Тойон Киһи Хараанай эмээхсиҥҥэ өтөр-өтөр хотун эргэтин-урбатын быраҕан биэрэрэ. И. Гоголев
Хаҥханта уктааһын хардатыгар өҥнөөх сиидэһи, эргэни-урбаны быраҕан биэрбитэ. А. Фёдоров
Суолу ыйарга ол-бу дуона суоҕу, эргэни-урбаны ыйыыр буолаллара. Багдарыын Сүлбэ

прил. 1. (достигший старости, старческий) кырдьаҕас; старая лошадь кырдьаҕас ат; старое лицо сирэйэ кырдьаҕас; 2. в знач. сказ, кырдьаҕас; я уже стар учиться мин үөрэниэхпин кырдьаҕаспын; 3. (давний) урукку, уруккуттан биллэр; старый парк урукку парк; старый долг урукку нэс; 4. (ветхий) эргэ; старый дом эргэ дьиэ; 5. (утративший силу) эргэ; старый билет эргэ билиэт; 6. (прежний, бывший) урукку; старый начальник урукку начальник; старый адрес урукку аадырыс; 7. (минувший, устаревший) урукку, эргэ, хаалбыт; старое время урукку бириэмэ; старый фасон эргэ фасон; 8. (старинный) былыргы; 9. в знач. сущ. старое с. урукку, эргэ; # и стар и млад оҕотуттан улуутугар тиийэ; человек старого закала уруккулуу майгыга иитиллибит киһи. старьё с. собир., разг. эргэ-урба, эргэ. стаскать сов. что таһан кэбис, тас. стаскивать несов. см. стащить 1, 2, 3, стаскать.

аат.
1. Эргэрэн илдьирийбит туох эмэ таҥас. ☉ Ветхая, поношенная одежда, отрепье, обноски
Сонум элээмэтин кэтэн, тирбэҕэ курбунан бүүрэ тардынан кэбистим. Амма Аччыгыйа
Сүр тиэтэллик куобах суорҕан элээмэтинэн бүрүнэ тардынна. И. Гоголев
Кыысчаан этэрбэһин элээмэтин устан хадьыктаспыта. И. Федосеев
2. Улаханнык алдьаммыт эбэтэр эргэрбит, туһата кыччаабыт мал-сал; эргэ тутуу. ☉ Отслужившая свой срок старая вещь; обветшалое строение
[Кини] Били далаһа элээмэтигэр ыстанан тиийдэ. Суорун Омоллоон
Тымныы, куһаҕан дьиэ элээмэтигэр үһүө буолан олорбуттара. Н. Босиков
Дириэктэрим, эргэ баҕайы тыы элээмэтэ кытыыга тардыллан турарыгар олороот, күөл ортотун диэки эрдиммитинэн барар. П. Чуукаар
△ Ордон хаалбыт туох эмэ тобоҕо, тырыттыбыт лоскуйдара, алдьаммыт кээрэтэ. ☉ То, что осталось от прежде существовавшего, истёртый остаток, обломок, огрызок чего-л.
Саха хотуурун элээмэтин түҥ былыргы төрүттэрбит курыканнар олохторуттан археологтар булбуттарыттан сыаллаатахха, бу сэп өрдөөҕүттэн соторутааҥҥа диэри туттуллубут эбит. ПАЕ ОСС
Хаһан эрэ сабараанньа элээмэлээҕэ ыһыллыбыт, ордубут хаптаһыннарыгар муох үүммүтэ хараҥаҕа барбах көҕөрүмтүйэр. «ХС»
Ол кэриэтин били куһаҕан да тииспит элээмэтэ сылдьыбыта буоллар уонунан ордук буолуох эбит. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Бары өттүнэн мөлтөх, үчүгэйдэр ахсааннарыгар киирбэт ким, туох эмэ. ☉ Кто-л., утративший былую силу, сноровку, навыки
Чооруоһап суоппар дуома, Чочобуутап тырахтарыыс элээмэтэ, Чуркуоба ханнык эмэ хассыыр, Чуппуруоба сүөсүһүттээн сүөдэҥниир. Р. Баҕатаайыскай
Эмэҕирбэт тирэҕим, Эмээхсиним элээмэтэ, Алаадьылаан лаһыгырат, Арыгыта аҕала тарт, Сүүрэн-көтөн лаглаһый. С. Тимофеев
Оттон биһиги, ханныгын да иһин, дьон элээмэлэрэ буоллахпыт дии. Туох эмэ өлбөт-сүппэт сүбэбитин булуохтаахпыт эбээт. Р. Кулаковскай
♦ Эр киһи элээмэтэ кэпс. — мөлтөөбүт, кырдьыбыт, күүһүн-уоҕун сүтэрбит эбэтэр ситэ илик эр киһи дуома. ☉ Постаревший, немощный (старикан) или ещё не достигший зрелости (мальчуган), горе-мужчина, одна видимость
Оҕонньор, эр киһи элээмэтэ, утуйар таҥаһын салааскаҕа соспут. И. Гоголев
Туох эмэ кыра үлэтэ ыйан биэрээр — ааны, түннүгү, баҕар хотоҥҥун. Эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. Н. Габышев
«Эр киһи элээмэтэҕин, Исай Ильичкэ иккиэммит аатыттан аҕаҥ туһугар махтан», — диэтэ ийэм киэһэ. «ХС»
ср. тат. алама ‘старый; старьё’

I
1. даҕ.
1. Саҥата ааспыт, өр туттуллубут, туһаныллыбыт. ☉ Долго находившийся в употреблении, подержанный, старый
Ол дьоһун тумулум Илиилээх тиитигэр Ыйанан туруохтаах Мин эргэ биһигим. С. Данилов
Эргэ сундуук түгэҕиттэн алаадьылыырга аналлаах курупчаакылаах мөһөөччүк дьиэҕэ киирдэ. Софр. Данилов
[Өкүүчэ] Тула чэҥнээх муннуктарга Эргэ ыскааптары туруортаата. С. Васильев
2. Саҥа көрүҥүн сүтэрбит, өр кэтиллибит (таҥас, атах таҥаһа). ☉ Потёртый, потрёпанный, поношенный, старый (об одежде, обуви)
Кийиитим эргэ таҥастааххын диэн сирэр үһүө. Софр. Данилов
Бурхалей халтаҥ сонун кытта эргэ саппыкытын кыбынан, дэһээтинньик иннигэр киирэн иһэн Мариса диэки көрөн кэбиспитэ. Эрилик Эристиин
Өргөстөөх, төлөннөөх бэйэтэ, Өһөн, муоһа-кылаана тоһунна, Эргэ үтүлүктээх бэргэһэтэ Илиититтэн төлүтэ түстэ. С. Васильев
3. Тутуллан баран өр турбут, эргэрбит, хаарбах (тутуу). ☉ Ветхий, обветшалый, старый (о строении)
Урууп дьиэтэ …… таас аттаһыктаах түннүктэрдээх, сиргэ-буорга киирбиккэ дылы эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Күндэ
Ньирэйдэр тигээрдээн сырсаллар, Эргэ дьиэ күлүгэр мусталлар. С. Данилов
Эрбэммит кириэстээх Эргэ таҥара дьиэтэ көһүннэ. С. Васильев
4. Билигин туттуллубат буолбут, туһата суох. ☉ Вышедший из употребления, устаревший (напр., о деньгах). Эргэ билиэт. Эргэ пааспар
□ Арай ампаарга ыраахтааҕы саҕанааҕы, эргэ сэбиэскэй, хаалбыт харчы ханнык эрэ иһиккэ угуллан сылдьара. Хомус Уйбаан
Ыйынньыкка Степан Ефремов төрөөбүт күнэ эргэ истиилинэн бэриллэр. ФЕВ ДьС
5. Туох эмэ иннинэ урут баар буола сылдьыбыт. ☉ Бывший прежде чего-л. другого, предыдущий, предшествующий, старый (напр., о квартире). Эргэ кыбартыырабар бара сырыттым. Ыстатыйам эргэ барыйаанын буллум
6. Аныгы буолбатах, билиҥҥигэ сөп түбэспэт, урукку. ☉ Старого образца, несовременный, устаревший, прежний (напр., о порядке)
[Ол Дьобуруопа дьоно олус элбээн] Истэрэ сипсийэн, этэ сатыыллар эбит: «Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ Тэрийиэҕиҥ», — диэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэн эрэр эргэ үйэ Элбэх тойон мэҥнэрин …… Олохтоохтук, астыннара, Устурууктар кэпсээбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Михаил:] Эргэ олоҕу эргиттэрэн аҕалаары гынаҕыт дуу? С. Ефремов
△ Хаалынньаҥ, урукку (өй-санаа, майгы). ☉ Отсталый, некультурный, несознательный
[Одуор:] Оттон кини бэйэтин эрэ билинэр, булбутун муннун анныгар баттыыр. Дьиҥнээх эргэ, эгоист киһи. Суорун Омоллоон
[Бэрэбиэччит — Константиновка:] Эн, бадаҕа, ити быһыыгынан буоллаҕына, бэрт эргэ майгылаах киһигин быһыылаах. С. Ефремов
7. Өрдөөҕүттэн, уруккуттан баар, урукку. ☉ Сохранившийся с давнего времени, давний, старинный (напр., об усадьбе)
Ол иһэн көрө түспүтэ — тумул анныгар эргэ өтөх баҕаналара хаарга батыллан тураллар эбит! Амма Аччыгыйа
Барыах биһиэхэ, мин хоспор, Баар онно биир эргэ хаартыска. П. Тобуруокап
Эргэ сэргэ тулатын Эргийтэлиир тыраахтар. Эллэй
Эргэ дьарҕата көппүт. «ХС»
8. Былыргыттан ордон хаалбыт. ☉ Старинный, древний (напр., о городе)
Дьокуускай — эргэ, кырдьаҕас куорат, ол гынан баран кини күн-түүн эдэр, саҥа буолан иһэр. Суорун Омоллоон
Тамерлан — эргэ куорат. Эрилик Эристиин
9. Кырдьыбыт, саастаах, кырдьаҕас (киһи). ☉ Старомодный, старый
Онто суох, Баһылай Макаарабыс, бу эргэ дьон, онон кинилэргэ кыһамматын даҕаны, эдэрдэр тустарынан тугу этэр эбит? А. Сыромятникова
Эргэ кириитиктэр сипсиһэллэр, Эмиэ да тохтоон сөпсөһөллөр. С. Васильев
10. Эргийэр кэмигэр баранар, сүтэр (ыйы этэргэ). ☉ Убывающий (о луне, месяце на ущербе). Эргэ ый
2. аат суолт.
1. Саҥа көрүҥүн сүтэрбит, эргэрбит эбэтэр туһатыттан тахсыбыт туох эмэ. ☉ Старьё, ветошь
[Мааһа:] Саҥа таҥаһы биэриэ буолуо дуу, эргэни дуу? Күндэ
«Тоҕо мин олохпор биирдэ буолар оскуоланы бүтэрэр баалбар эмиэ эдьиийим эргэтин кэтиэхтээхпиний?!» — Маша өссө тэптэн, улаханнык ытаан барда. А. Никифорова
[Оттуур сэбин-сэбиргэлин] тэринэрэ, эрдэттэн эргэтин куруук сэлбинэ, абырахтана сылдьара. ПАЕ ОСС
2. Урут баар буола сылдьыбыт туох эмэ. ☉ Что-л. старое, существовавшее прежде
Эргэ эстибит, саҥа сандаарбыт (өс хоһ.). Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Эргэни үлтү анньар Үйэ манан халыйар. Эллэй
Эстибит эргэттэн тутуһуоҥ, — Эмэхтии тостон сиҥниэҥ! С. Васильев
3. ый, сыл, дьыл диэн курдук кэми бэлиэтиир тыллары кытта тардыы пуорматыгар ситимнэһэн, этиллэр кэм бүтүүтүн, бүтэр өттүн көрдөрөр. ☉ Сочетаясь со словами ый ‘месяц’, сыл ‘год’, дьыл ‘год’, обозначающими разные промежутки времени, указывает на конец, конечный период называемого времени
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан
Кулун тутар эргэтигэр Дьокуускайтан Бүлүүгэ С.М. Аржаков кэлбитэ. «ХС». Кэлин, 1969 сыл эргэтигэр, бэйиэт Т. Сметанин төрөөбүтэ 50 сылын туолуута өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник бэлиэтэммитэ. КНЗ ТС
♦ Атаҕынан эргэ барбыт көр атах
Бэйэтэ кыыс дьахтар, атаҕынан эргэ баран, кырдьаҕас киһиэхэ сэлээннэммитэ. А. Сыромятникова
Кур бэйэтэ кубулуйбат (эргэ бэйэтэ элэйбэт) көр кубулуй. Арай Сангаар шахтата, кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Чэр <эргэ> баас көр баас II. Сүрэҕим эргэ бааһыгар Тууһу таммалатта. Т. Сметанин
Баҕар, биир эмэ мэник тыллаах түбэһэн, эргэ бааһы хатыынан аала сылдьыа. «ХС»
Эргэ бааһын таарый (тарбаа) көр баас II. Биһиги курдук Аҕа дойду Улуу сэриитин устун ортотунан ааспыт аҕам саастаах дьоҥҥо ити барыта эргэ бааспытын тарбыыр. «Кыым». Эргэ бааһын тыытыма — кимиэхэ эмэ урут олоҕор туох эмэ үчүгэйэ суох буола сылдьыбытын санатыма, өйдөтүмэ. ☉ Не береди его старые раны
Кырдьаҕас киһини эргэ бааһын тыытыма. НАГ ЯРФС II. Эргэ киһи элээмэтэ күл.-ооннь. — элбэҕи билбит-көрбүт кырдьаҕас, саастаах киһи. ☉ соотв. тёртый калач
Эргэ киһи элээмэтэ буоллаҕым буолан, сыарҕаттан оронон тахсан, …… ырааҕы-чугаһы ыраҥалыы турдум. «Кыым»
◊ Ый эргэтэ көр ый II
[Кууһума:] Ый эргэтэ буолан бэргээбит ээ. А. Софронов
<Эргэ> олох хаалынньаҥа көр хаалынньаҥ. Эргэ олох хаалынньаҥнара хайдах да иҥэн сылдьар буоллуннар, өһүөннээн туран утары охсуһуохха! Амма Аччыгыйа. Эргэ харамай түөлбэ., харыс т. — кырдьаҕас булчут. ☉ Старый охотник.
ср. др.-тюрк. ески, тув. эрги, хак. ирги ‘старый, давний’
II
аат. Киһи хараҕын дьэҥкир бүрүөтүгэр ыарыыттан эбэтэр оһолтон үөскээбит үрүҥ чэр. ☉ Беловатое пятно на глазу, возникающее вследствие помутнения роговицы глаза после различных заболеваний или увечий, бельмо
[Бохсурҕанньыт (кутурар):] Аҥаар хараҕа эргэлээх дьахтар бу ким үөрэ буолуой? Эрилик Эристиин
Эргэлээх харахтаах уол аанынан быкта. И. Гоголев
Эргэлээх харахтаах Ылдьаана …… киирэн кэллэ. «ХС»