туохт. Сотору-сотору кылгас, чуор, сырдырҕас тыаһы таһаар, сырдырҕаа (аһыҥаны этэргэ). ☉ Издавать короткие и частые звуки, напоминающие треск, стрекотать (о кузнечиках)
Арай ип-итиинэн сырайар от быыһыгар аһыҥалар чырдыргыыр тыастара иһиллэр. ВЛ РБЫ
Алаастар үрдүк сирдэригэр аһыҥалар чырдыргыыллар. «Чолбон»
Аһыҥа, салгыны аймаан, Чырдырҕаа да чырдырҕаа, Былыт кыынньар, үрдүк халлаан Сырдыга, ырааһа наһаа! «ХС»
ср. кирг. чыртылда ‘трещать, чирикать’

тыаһы үт. туохт. Биир күрүс бүтэйдик сырылаччы титирэстиир курдук дьир-дьир тыаһаа (хол., мотуорунан үлэлиир туох эмэ тимир тэрил туһунан). ☉ Мягко и глухо стрекотать, издавать вибрирующий звук (о металлическом предмете)
Юра, хаһыыра түһээт, хара аты кымньыылыыр. Хотуур эрбиитэ дьирдьигинии түһэр. А. Федоров. Мотуор дьирдьигинии түстэ, массыына икки өттүнэн иҥнэҥнии-иҥнэҥнии суол оҥхойдоругар түһэн ыла-ыла, иннин диэки дьулуруйда. ПН ДЫ
Үс уһун хотуур дьирдьигинии тыаһаан, кылааннаах кыыл түүтүн курдук хойуу оту ньимсиритэ биэрэллэр. «ХС»

тыаһы үт. туохт.
1. Уу сатархайдык ыһыллан күүскэ саккырыырын курдук тыаһаа. ☉ Производить лёгкий стрекочущий шум, стрекотать
Өрүһүм уутугар үрэхтэрим уута Дьапталҕа таас быыһынан Таҥнары чаккыраан сардьыгынаатылар. П. Ойуунускай
[Сөмөлүөт кэлбэккэ] күүттэрэн ахан биэрдэ. …… Оччо-бачча көтөн сардьыгынаабыт сөмөлүөт этэ. И. Семёнов
2. кэпс. Дьоһуна суохтук кэл-бар, саҥар; сарыкынай. ☉ Суетиться, издавая стрекочущий шум
Кыыс истэригэркөрөрүгэр сүүрэн сардьыгыныырым сүрэ бэрт! Тохтоотум. «ХС»
ср. бур. шаршаганаха ‘захрустеть; зашуршать; скрипеть’

тыаһы үт. туохт. Быыстала суох дорҕоонноохтук «та-та-та» диэн эрэр курдук тыаһы таһаар, оннук тыаһаа (хол., бүлүмүөт). ☉ Издавать отрывистые, короткие и частые звуки, стрекотать (напр., о пулемёте)
Ханна эрэ бүлүмүөттэр татыгыраатылар, бинтиэпкэлэр, аптамааттар тэһитэойута ыттылар. Т. Сметанин
Эмискэ аттыларыгар мотуор тыаһа туохтан эрэ соһуйбуттуу өрө татыгырыы түстэ. «ХС»
Чаанньык оргуйан хаппаҕа өрө татыгыраата. «ХС»
ср. хак. тадыра ‘трещать, грохотать’, кирг. татыра ‘грохотать, стучать, греметь, трещать’, туркм. татырдамак ‘тарахтеть, гудеть, строчить’

тыаһы үт. туохт. Быыстала суох хатаннык, сытыытык «тата-та» диэн эрэр курдук тыаһы таһаар, оннук тыаһаа (хол., бүлүмүөт, мас умайара). ☉ Издавать непрерывный треск, трещать, стрекотать (напр., о пулемёте, горящих дровах, швейной машинке)
Хайа эрэ эмээхсин …… көмүлүөк уотун сөргүтэн, эбии хардаҕас быраҕан биэрбитигэр уот өрө тачыгырыы түһэр. П. Аввакумов
Хос нөҥүө массыыҥка тыаһа тачыгырыыр. «ХС»
Эмискэ аптамаат тыаһа тачыгырыы түспүтэ. «Кыым»
ср. хак. тычыра ‘трещать, потрескивать, хрустеть, скрипеть’, тачыра ‘издавать треск, трещать; шуметь, грохотать’

тыаһы үт. туохт.
1. Тохтобула суох биир тэҥ бүтэҥитик саҥар (үксүгэр улар охсорун этэргэ). ☉ Глухо стрекотать, выбивать дробь, токовать (обычно о глухарях, тетеревах)
Кулугуруурун дьуугутун Кулгаахтаах урааҥхай Тууратын булбатах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Куртуйахтар уонна улардар сааскы охсуулара саҕаланар. Бастаан сарсыарда эрдэ ойуурга элбэх кулугуруур саҥа иһиллэр. ББЕ З
2. Түргэнник уонна биир тэҥ бүтэҥи тыастаахтык инниҥ диэки дьулуруй. ☉ Быстро и стремительно двигаться вперед, издавая при этом равномерный глухой шум (или частый дробный звук)
Куоҕас, кэннин көрдөрбүтүнэн, көтөн кулугураан тахсыбыта. С. Никифоров
Кнопканы баттыам эрэ кэрэх, дьааһык тэйгэччи көтөҕүллүбүтүнэн тимир суолах устун оргууй кулугуруу сүүрэр. «ХС»

I
тыаһы үт. туохт. Арыттаан «сарк-сарк» гын, «сарксарк» гынан тыаһаа. ☉ Издавать шаркающие или стрекочущие звуки, шаркать, стрекотать. Хааман сардырҕаа
□ Ол олордоҕуна булчут көхсүн тыаһа кыыкынаан, атаҕын тыаһа сардырҕаан, субу барыҥнаан тиийэн кэлбит. Саха ост. I
Сайын устата ыгар аһыҥа Сайылыкпар Сардыргыырыттан кулгааҕым Сылайан салҕар. К. Туйаарыскай
Тымныы салгын сардыргыыр, Тыа тоҥон таһыргыыр. С. Васильев
II
дьүһ. туохт. Күүскэ ыһыллан таҕыс (уот, сардаҥа туһунан). ☉ Разлететься, рассыпаться, брызнуть (об искрах, лучах)
Чаҕылҕан сардыргыыр, этиҥ сааллар. В. Миронов
Кульбертинов аттыгар миинэ дэлби ыстаммыта. Иван хараҕыттан уот сардыргыырга дылы гыммыта. ССС

субул. тыас туохт.
1. Үрүт-үөһэ «түт-түт» гынан тыаһаа (хол., тохтоло суох ытар тыас). ☉ Производить стрекочущие звуки, стрекотать, тарахтеть (напр., о выстрелах)
Саа тыаһа түүнү быһа түтүгүрээбитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Чугастааҕы сарай үрдүттэн бөдөҥ бүлүмүөт түтүгүрүү түспүтэ. «ХС»
2. Үрүт-үөһэ түргэнник «түт-түт» диэн эрэр курдук түргэнник саҥар. ☉ Глухо, невнятно, монотонно говорить, бубнить
Дархан ойуун дөрүн-дөрүн сөтөллө-сөтөллө саҥаран түтүгүрүүр. И. Гоголев
Дугунар [киһи аата] айаҕа аһыллан, куртуйах охсорун курдук, кэпсээн түтүгүрүүр. Ф. Постников
Былаасый саҥата: «Мин барабын», — диэн обургутук түтүгүрээтэ. «Чолбон»

тыаһы үт. туохт.
1. Аһыҥа, көтөр кынатын тыаһыгар маарынныыр тыаһы таһаар. ☉ Издавать мягкий стрекочущий звук, стрекотать (напр., о кузнечике)
Кынат тыаһа кыыбыргыыр, куорсун тыаһа кууһургуур, мас төбөтүгэр Тураах кэлэн олоро түһэр. Н. Якутскай
Чээлэй күөҕэ сүтэн, тунаарыйан эрэр окко аһыҥа кыната кыыбыргыыр. А. Федоров. Атахтара кытаран, кынаттарын тыаһа кыыбырҕаан, үтүө да көтөрдөр! И. Никифоров
2. Синньигэстик «кыы-кыы» диэн эрэр курдук хаһыытаан саҥар (көтөрү этэргэ). ☉ Кричать, издавая громкие звуки «кыы-кыы» (о птицах)
Мохсоҕол кыыбыргыы-кыыбыргыы өрө-таҥнары сурулуу көтөрүн кэрэхсии одуулуура. Суорун Омоллоон
Үрэх үөһүгэр мэкчиргэ саҥата иҥсэлээхтик кыыбыргыыр. М. Доҕордуурап
Кырбый куһу куоттарбыт кыһыытыттан, кыыбыргыы-кыыбыргыы, атын сир диэки көтөн ньылахачыйда. Е. Макаров
3. Синньигэс кыыкынас куоласкынан бытааннык сыыйан саҥар. ☉ Говорить тонким скрипучим голосом
Дьахтардыы куоластаах киһи тугу эрэ хардаран кыыбырҕаата, бары күлсэ түстүлэр. А. Федоров. Эҥин-эҥинник сыыбыргыыр, нууччалыы-сахалыы кыыбыргыыр. И. Бочкарев. Оскуола дириэктэрэ, күөкэйбит хачаайы киһи, сааран кыыбыргыыра иһиллэр. «ХС»

туохт.
1. Ыраахха диэри дуораһый, ыраата дуорайан иһилин. ☉ Гулко раздаваться, разноситься (о сильном звуке, голосе), греметь. Күөл диэки саа тыаһа сатараата
□ Тыраахтар мотуорун тыаһа сатарыы-сатарыы ньириһийэр. М. Доҕордуурап
Күүстээх охсууттан сир титирээтэҕин, хайаларга ой дуораана сатараатаҕын ахсын Миимээн мичээрдээн кэбиһэр. И. Данилов
Сайсары үрдүнэн сатарыыр оһуохай, Иһиллээҥ итиннэ Манчаары куолаһын. Эһиэкэй, оһуохай, Эһиэкэй, оһуохай! Т. Сметанин
△ Улахан тыастан доргуй, куугунаа (хол., салгыны, тыа үрдүн этэргэ). ☉ Задрожать, задребезжать, загудеть (напр., о воздухе, верхушках деревьев в лесу)
Абааһы уола …… икки куораан далай ытыһынан чарапчыланан көрдө да, уҥуоргу тыа баһа сатарыар диэри ыллыы турда. Саха фольк. Үлэлиир оҕолор ыллыыллар — Ырыаттан көй салгын сатарыыр. Күннүк Уурастыырап
Борохуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда, Хайа баһа сатараан, Ньурба иэнэ уораһыйда. С. Васильев
2. көсп., поэт. Күүрэн-күүһүрэн тур, дохсун күүрээннэн. ☉ Проявиться в полную силу; разнестись, грянуть
Хара дьайы халбарыт, Хара ыты хампарыт! Уруй-тускул туругурдун, Айхал-талба сатараатын! С. Зверев
Үөрэх күүһэ өрөгөйдөөтө, Саргылаах саҥа сатараата. И. Чаҕылҕан
ср. хак. сатра ‘рычать; стрекотать; греметь’