книжн. консервативный; консервативнай санаа консервативное мнение, суждение.

с. 1. (суждение) бэлиэтээһин, бэлиэтээн этии; верное замечание сөптөөх бэлиэтээһин; 2. (выговор) замечание, сэмэ.

с. 1. (по гл. высказать) этии; высказывание своего мнения бэйэ санаатын этии; 2. (по гл. высказаться) тыл этии, кэпеэтии; 3. (суждение) этии, санаа; мне не понравились его высказывания кини этиилэрин мин сөбүлээбэтим.

прил. I. (неверный, ошибочный) сыыһа, сымыйа; неправильное суждение сыыһа тойоннооһун; 2. себе суох, сыыһа, халы--мааргы; у него неправильные черты лица кини сирэйин быһыыта халы-мааргы; 3. (не такой, какой нужен, несправедливый) сыыһа; неправильный поступок сыыһа быһыы.

м. субъект (1. филос. өйдүүр, тугу эмэ оҥорор дьоҕурдаах харамай, киһи; 2. юр. ту ох эмэ бырааптаах, эбээһинэстээх сирэй; 3. мед. киһи; 4. разг. киһи, уорба киһи; 5. лог. суждение предметэ; 6. грам. туһаан).

аат. Туох эмэ туһунан сылыктааһын, чахчылары сөпкө быһаарыы, толкуйдаан таһаарыы. ☉ Суждение о чём-л., трактовка, толкование чего-л.
Чахчы таҥара суох эбит диэн санаатын, тойоннооһунун [Дьөгүөрсэ] бииргэ сылдьар тылбаасчытыгар да быктарбатаҕа. Н. Якутскай
Бүттүүйэп тойоннооһунугар Уйбаан дьылҕата дьүөрэлэспит үһү дуо? Суох! М. Ефимов
«Хата, бу иһэ истээх түүл буолаарай!» — икки өттүттэн сэргээһин, араастаан тойоннооһун саҕаланна. Сэмээр Баһылай

с. 1. (на суде) ууруу, уураах-тааһын; 2. анааһын, биэрии; присуждение награды наҕараада анааһын.

аат.
1. Суукка көрүллэр дьыалаҕа бириигэбэри таһаарар бырааптаах суут дуоһунастаах үлэһитэ. ☉ Должностное лицо в органах суда, выносящее приговор по судебному делу, судья
[Бүөтүр:] Судьуйа үҥсүүлээхтэри барытын көрүөм диир үһү. Амма Аччыгыйа
Ол дьон бары [кинээһи кырбааччылар] судьуйа уурааҕынан уонча киһи иккилии, үстүү ый түрмэҕэ сыппыттара. Эрилик Эристиин
Суукка бэрэссэдээтэллээччи норуодунай судьуйа буруйдуур түмүгү ааҕар. ДьИэБ
2. спорт. Күрэхтэһиини, оонньууну дьүүллүүр, тойоннуур киһи. ☉ Тот, кто судит игру, состязание, судья, арбитр
Кини ыт үтүлүк саҕа боксуор бэрчээккилээх илиитин судьуйа өрө көтөхтөр эрэ, элбэх киһилээх киэҥ саала иһэ кыайыылааҕы эҕэрдэлээн …… ньиргийэ түһэрэ. Н. Лугинов
Кылаабынай судьуйа күрэхтэһии быраабылатын халбаҥа суох тутуһуу иһин эппиэттиир. СНККБ
Бөҕөстөр илии тутуһаат, төттөрү хаамалларын кытта, судьуйа свистога айманар. ССТ
3. көсп. Ким-туох эмэ туһунан санаатын этэр, тойоннуур, сыаналыыр киһи. ☉ Человек, который высказывает какое-л. суждение, мнение, заключение о чём-л., даёт оценку кому-чему-л., ценитель, судья
Суобас уонна чиэс туһунан Субу-субу дойҕохтуугун — Суобаһы уонна чиэһи сокуоннуур Судьуйа курдук туттаҕын. Л. Попов
Мин хартыынаҕа үчүгэй судьуйа буолбатахпын. С. Ефремов
Сүрэх дьыалатыгар судьуйа суох. СДТА

I
аат.
1. Туох эмэ (хол., ас, табаар, таҥас) төһө харчыга турара, төлөбүрэ, атыыта. ☉ Цена, стоимость чего-л. (напр., продуктов, товара)
Сарсыныгар Миитэрэй нууччаттан биир иһит испиир сыанатын харчынан толору ылбытын үрдүгэр үрүҥ бурдук, саахар, кирпииччэ аҥаара чэй, сымала курдук хара мыыла …… аҕалла. Амма Аччыгыйа
Ол атыыһыт буоллаҕына, ол тааһы омук сиригэр иирбит улахан сыанаҕа биэрэн, наһаа байбыта үһү. Суорун Омоллоон
[Массыына атыылаһаары] икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Ордугун иэс ыллым. Далан
2. Үөрэххэ билии таһымын көрдөрөр анал ылыныллыбыт бэлиэ. ☉ Принятое обозначение степени знаний, оценка
Биллэн турар, үгүс оҕо «орто» халыыпка киирэр уонна «орто» сыананан айанныыр. Н. Лугинов
Кини [К.Г. Неустроев] үөрэммит предметтэригэр биир да орто сыананы ылбатаҕа, эҥкилэ суох туйгун уонна үчүгэй сыаналарынан гимназияны бүтэрбитэ. П. Филиппов
Биир үөрэнээччини учуутал хас да төгүл ыҥырыан сөп уонна киниэхэ уруок түмүгэр сыана туруорар. ННН СТМО
3. көсп. Туох эмэ туһунан санаа, дьүүл. ☉ Суждение, мнение о чём-л., оценка чего-л. «Кыһыл Ойуун» ситэ өйдөммөккө, элбэх мөккүөрү, сыыһа-халты санаалары, сыаналары төрөппүтэ. Н. Заболоцкай
«Оо, кыра дьон илиитигэр былаас киирэн, олох уларыйбыт да эбит», — диэн Уулаах иһигэр сыана биэрдэ уонна били дьулайар-куттанар тойотторун сэтэрии санаата. Эрилик Эристиин
Уголовнай процессуальнай сокуоҥҥа этиллэринэн, саҥа арыллан тахсыбыт түгэҥҥэ юридическай сыана, суолта бэриллиэхтээх. «ХС»
4. көсп. Туох эмэ дьиҥнээх суолтата. ☉ Истинное значение чего-л., ценность
Үлэ сыанатын биһигиттэн ордук ким да билбэтэ буолуо. Суорун Омоллоон
Махтанабын тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһантуоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Оо, хайдахтаах кэрэний биһиги олорор олохпут! Бу охсуһуу дьылларыгар биһиги өссө өйдөөтүбүт — олохпут сыанатын. Т. Сметанин
♦ Бас быстар сыаната көр бас II. Саатын атыылыыр да, бас быстар сыанатын көрдүүр
□ Саҥа тутууну ыытыаххын баҕардаххына, сири бас быстар сыанатыгар атыылаһан ылыахтааххын. «ХС». Сыанаҕын ыарат калька. — атын дьон хараҕар бэйэҕин үрдүктүк туттуна сатаа. ☉ Набивать себе цену
«Мылаахаптан өссө үчүгэйдик көрдөс. Ылыныаҕа. — Айдар, кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн, түннүк диэки хайыста. — Кини ол сыанатын ыаратар». Н. Лугинов
Ол гынан баран, бу ыар аһыыга, кыһалҕаҕа ылларбыт сордоохтору буукса куттаан, сирбиэтэнэн, сыанатын өссө ыаратыан, ааттаһыннарыан наада. «ХС»
◊ Сыана быс — тугу эмэ сыаналаа, төһөҕө турарын эт. ☉ Установить стоимость, цену чего-л. «Сыанабын сибилигин быһабын дуу?» — диэн Кынчалов бу тойонтон төһө кыалларынан түргэнник куотаары ыйытар. Н. Якутскай
«Чэ, хата [үбү уоппустуурга] сыаналыыры сыаналааҥ, тахсан сүөһүнү көрүөҕүҥ», — диэтэ эдэр чаччыына. Онтон кырдьык даҕаны оннук буоллаҕа диэххэ айылаах таҥаһы сыана быһан бардылар. Эрилик Эристиин
Ньукуус биһигини сылы быһа үүтүнэн, сымыытынан уонна хортуосканан хааччыйарга сөбүлэспит ыалларыгар сырытыннартаата. Сыанатын быһыстыбыт. «ХС». Сыаната биллибэт — олус күндү, наһаа сыаналаах. ☉ Цены нет, бесценный (о чём-л.)
Өссө сыаната биллибэт биир үтүөкэн «кистэлэҥ» бу кырдьаҕас эргиэн бэтэрээнин үлэтигэр баар. Ол кини дьону кытта үлэни сатыыра, иллээх кэлэктииби тэрийэрэ, эдэрдэргэ дьиҥнээх настаабынньык быһыытынан иитэр үлэтэ буолар. Дьону үөр.
II
аат., кэпс.
1. Тыйаатырга көрөөччүлэр иннилэригэр артыыстар оонньуур сирдэрэ. ☉ Сцена. Сыанаҕа тахсан, дьоһуннаахтык туттан ыллаан чаҕаарар
□ Манна, бу тыйаатыр сыанатыгар, төрүөхтэрэ кэнэҕэски модун талааннар. Н. Лугинов
2. Пьесаҕа, литературнай айымньыга кэпсэнэр сабыытыйа быстах түгэнэ, көстүүтэ. ☉ Эпизод. Быраһаайдаһыы сыаната

аат.
1. Саныыр санааны өйгө сааһылаан баран саҥарыы. ☉ Выраженная словами мысль, суждение, высказывание
Хата, бу сөп этии буолаарай. М. Доҕордуурап
△ Дьон иннигэр бэйэ санаатын саҥарыы, саҥаран тириэрдии. ☉ Выступление (с речью)
Кини Өлөксөй этиитин бэркэ сөбүлүү иһиттэ. В. Протодьяконов
2. тыл үөр. Биир тылынан эбэтэр хас да тыл ситимнэһиитинэн ситэриллибит санааны биэрии. ☉ Грамматически оформленная целостная единица речи, являющаяся главным средством формирования, выражения и сообщения мысли, предложение
Этиини уонна тыллар ситимнэһиилэрин тэҥнээн көрүҥ. ПНЕ СТ
Тутаах чилиэннэрдээх уонна быһаарар тыллардаах биэс этиитэ бэйэҕититтэн булан суруйуҥ. АЕ СТ
♦ Сүрэх этиитинэн көр сүрэх I
Сиэним сүрэҕин этиитинэн кэлэн көмөлөһөн барара миигин олус үөрдэр. Хойукку таба этиитэ көр хойукку. Хойукку таба этиитэ барыахпыт. Болот Боотур
◊ Ааттыыр этии көр ааттаа I
Барамай аата эрэ ааттанар, кэпсиирэтэ ирдэниллибэт этиини ааттыыр этии дэнэр. ЧМА СТС СЭ
Айыыны (аньыыны) этии көр айыы III. Сотору аҕабыыт ырыата бүтэн, айыы этиитэ саҕаланар. И. Бочкарёв
Айыыны этии оччотооҕу оҕолорго улахан сабыдыаллааҕа. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Баһылатыылаах холбуу этии көр холбуу. Баһылатыылаах холбуу этии икки чаастаах. ЧМА СТС СЭ. Биир састааптаах этии — тутаах чилиэннэриттэн биирэ эрэ баар, атына суох уонна ирдэниллибэт даҕаны этии. ☉ Односоставное предложение
Тутаах чилиэннэриттэн биирэ эрэ баар, атына суох уонна ирдэниллибэт даҕаны этиини биир састааптаах этии дэнэр. ЧМА СТС СЭ
Болдьох салаа этии көр болдьох. Болдьох салаа этиилэрдэ толкуйдааҥ. Быһаарыылаах сирэйдэммит этии көр быһаарыылаах. Кэпсиирэлэрэ туохтуур маҥнайгы эбэтэр иккис сирэйинэн бэриллэр, туһаана суох этиилэри быһаарыылаах сирэйдэммит этиилэр дэнэр. ЧМА СТС СЭ. Быһаарыыта суох сирэйдэммит этии тыл үөр. — кэпсиирэтэ туохтуур элбэх ахсаанын үһүс сирэйинэн бэриллэр, туһаана биллибэт уонна ирдэниллибэт этии. ☉ Неопределённо-личное односоставное предложение. Суруйбут дьыктааммытыгар быһаарыыта суох сирэйдэммит этии олус элбэх эбит. Икки састааптаах этии — туһаан уонна кэпсиирэ иккиэн баар этиитэ. ☉ Двусоставное предложение
Икки састааптаах этиилэр ырытарга судургулар. Кубулдьутан этии — кубулутан этии диэн курдук (көр кубулдьут). Бу эмиэ кубулдьутан этии ис хоһоонноох чабырҕах. Саха фольк. Кубулутан этии көр кубулут. Троп, хоһуйуу — уобарастаан этии: тылы биитэр этиини ханнык эмэ сыһыанынан, маарынныыр өттүнэн атын тылга, атын этиигэ көһөрөн, кубулутан, хоһуйан этии. ВГМ НСПТ
Күүһүрдүү этии көр күүһүрдүү. Этэр санааҕа ханнык эмэ күүстээх иэйии (үөрүү, кыыһырыы, соһуйуу, куттаныы, ыҥырыы уо. д. а.) эбиллэр этиитин күүһүрдүү этии дэнэр. ЧМА СТС СЭ
Туох эмэ туһунан күүһүрдэн, күүркэтэн этэри күүһүрдүү этии дэнэр. ПНЕ СТ
Кыбытык тыл (этии) көр кыбытык. Кыбытык этиилэр саҥарааччы, этэр санаатыгар даҕатан, эбии бэлиэтээһиннэрин көрдөрөллөр. ЧМА СТС СЭ
Салаа этии көр салаа II. Ааҕыҥ. Салаа этиилэргэ ыйытыыта туруоруҥ. СТ С
Соруйар этии көр соруй. Кими эмэ тугу эрэ оҥорорго көрдөһөр эбэтэр соруйар этиини соруйар этии диэн ааттанар. ПНЕ СТ
Судургу этии көр судургу. Холбуу этиигэ киирэр хас биирдии судургу этии бэйэтэ тутаах чилиэннэрдээх. ПНЕ СТ
Оҕолор учуутал салалтатынан бастаан судургу этии тутаах чилиэннэрин булаллар. ПНЕ СТ
Сэһэн этии көр сэһэн. Туох эмэ туһунан кэпсиир этиини сэһэн этии дэнэр. ПНЕ СТ
Көннөрү кэпсээни сэһэн этии дэнэр. АЕ СТ
Толорута суох этии көр толору. Толорута суох этии биир тылы хос-хос этэн лабаҥхалаабат наадатыттан туттуллар. ЧМА СТС СЭ. Толору этии көр то- лору. Толору этиилэрдэ толкуйдааҥ
□ Этэр санааҕа наада буолар чилиэннэр бары сирэйинэн баар этиилэрин толору этии дэнэр. ЧМА СТС СЭ
Тутаах этии көр тутаах. Баһылатыылаах холбуу этии тутаах этиитин ыйыҥ. Тэнийбит этии көр тэний. Тутаах чилиэннэртэн ураты ойоҕос чилиэннээх этии тэнийбит этии дэнэр. ПНЕ СТ. Тэнийбэтэх этии көр тэний. Оҕолоор, тиэкистэн тэнийбэтэх этиилэри булан устуҥ
□ Тутаах эрэ чилиэннэрдээх этии тэнийбэтэх этии диэн ааттанар. ПНЕ СТ
Тэҥҥэ холбоммут холбуу этии көр тэҥҥэ. Тэҥҥэ холбоммут холбуу этиилэри тиэкистэн булан устуҥ. Ханалытан этии көр ханалытыы. Биһиги сахалыы литературнай тылбыт хос-хос этиини, тэҥнээһиннэри, ханалытан этиилэри таптыыр. «Чолбон»
Холбуу этии көр холбуу. Икки эбэтэр хас да судургу этиилэртэн турар этиини холбуу этии диэн ааттанар. ПНЕ СТ
Холбуу этии маҥнайгы чааһа төрүөт буолар, оттон түмүгэ иккис чааһыгар этиллэр. ЧМА СТС СЭ
Ыйытыы этии көр ыйытыы. Ыйытыы этиигэ ыйытар тылы бэлиэтээн этиллэр, онно куолас үрдүүр. ПНЕ СТ
Ыйытыы этии анал бэлиэлэрдээх. ЧМА СТС СЭ
Этии биир уустаах чилиэннэрэ — биир уустаах чилиэннэр диэн курдук (көр биир). Этии биир уустаах чилиэннэрэ биир тылга сыһыаннаһаллар уонна биир ыйытыыга эппиэттииллэр. ПНЕ СТ. Этии чилиэнэ тыл үөр. — этиигэ киирэн, ханнык эмэ ыйытыыга хоруйдуур тыл эбэтэр тыл ситимэ. ☉ Член предложения. Этии чилиэннэрин ырытыҥ
□ Этиигэ киирэн, ханнык эмэ ыйытыыга хоруйдуур тыллары эбэтэр тыллар ситимнэрин этии чилиэнэ дэнэр. ЧМА СТС СЭ