сумрак, полумрак; халлаан сырдыан иннинээҕи тумарык предрассветный сумрак.

ж. I. (завеса тумана, пыли) тумарык; 2. (сумрак) хараҥа, бадык-бүдүк.

I
туохт., кэпс.
1. Хараҥаран болоор, борук-сорук буол. ☉ Становиться сумрачным, полутемным (о наступлении вечерних сумерек)
Күн киирбитэ ыраатта. Халлаан биллэр-биллибэт боруора быһыытыйда. С. Никифоров
Киэһэрэн дьиэ иһэ боруоран барда. В. Протодьяконов
2. Борук-сорук сырдыкка болоорон, барыйан көһүн. ☉ Быть еле видимым при сумрачном свете, проступать сквозь сумрак
Дмитриановтар дьиэлэрэ кыһыҥҥы тымныыга саба баттаппыттыы туман ортотугар боруоран турара. М. Доҕордуурап. Хата, хотуна Огдооччуйа обургу оһох төрдүгэр боруоран турар уолу, чанчыгыттан тардыалыы-тардыалыы, оройго охсоро. Н. Якутскай
△ Харааран болоорхой дьүһүннэн. ☉ Становиться темноватым, темнеть (о цвете)
Баһаар суоһуттан чугас эргин хаар үрдэ боруоран барда. Софр. Данилов. Тэҥн. болоор
II
көр борук
Сарсыардааҥҥы сарыал, киэһээҥҥи боруор тустарынан …… таптаан ааҕар. Амма Аччыгыйа
Мас быыһынан дьиримнээн, Күн кутаата умуллар, Ойуур иһэ дириҥээн, Боруор хойдор, мунньуллар. П. Тобуруокап
Илинтэн хара боруор үөмэн тахсан халлааны бүрүйэн кэбистэ. М. Доҕордуурап
Саас этэ. Сайсарыга Боруор түһэн турбута. С. Тарасов
Өтөххө тиийэригэр боруор кыратык болооруйда да, син биир сырдыы илик. И. Гоголев

1. аат.
2. Үөрүүнэн, түргэнник, хамаҕатык, былдьаһан ылыы. ☉ Взятие, получение с радостью, нарасхват
   Бэйэтэ туох да иҥэ-дьаҥа суох, көнө-сымнаҕас, сүрэхтээх, үлэһит буолан, кинини ыал былдьаһыгынан киллэрэллэр. А. Софронов
   Сотору үчүгэй сакааһы ыларым буолуо, эрэннэрбиттэрэ, остолобуой истиэнэтин уруһуйдуом. Эн билбэккин, манна, биһиэхэ, сакаас былдьаһык. В. Гаврильева
   Манна ыт оҕото дэбигис көстүбэт. Булчуттарга ыт оҕото былдьаһык. И. Федосеев
3. Ыксаллаах, тиэтэллээх, кылгас кэмҥэ толоруллуохтаах элбэх үлэ, оннук үлэ бириэмэтэ. ☉ Большая срочная работа; время исполнения такой работы
   Билигин, сайыҥҥы үлэ былдьаһыгар, уһаат оҥоро олоруох киһи суох. А. Сыромятникова
   Бетонщиктар билигин, үлэ былдьаһыгар, сыбаарсык курдук буолбатахтар, өрөбүлгэ кытары үлэлииллэр. В. Яковлев
   Сопхуос хамбаайыньыардара быйылгы дьыллаах быйаҥ былдьаһыгар көхтөөх куоталаһыыга туруннулар. «Кыым»
4. даҕ. суолт. Былдьаһыкка сылдьар, былдьаһыктаах. ☉ Очень нужный, принимаемый нарасхват
   Холкуоспут күүрүүнэн Хомууру түмүктүүр — Былдьаһык үлэнэн Быйаҥы үллүктүүр. А. Абаҕыыныскай
   Айдааннаах Аан дойду былдьаһык ньууруттан Мин Икки уллуҥах миэстэни ыларбын Дойдубар норуоппар Тугунан боруостаан сылдьабын. Дьуон Дьаҥылы
   ♦ Былдьаһыкка түс — тиэтэл үрдүгэр түс, олус тиэтэй, ыгылый, түптэ түтүм үөһүгэр түс. ☉ Очень, сильно торопиться; пороть горячку. Ыксаан былдьаһыкка түһэн, баҕар, алҕас тахсыбыта да буолуо. Былдьаһыктаах кэм (күн) — ыктарыылах кэм (туох эрэ үгүс үлэни кылгас кэм иһигэр толороору). ☉ Горячая пора (день)
   От үлэтин былдьаһыктаах күннэригэр сүөһүлэрин сыл тахсар отун кыайан оттоммот, эбэтэр улаатан эрэр оҕото суох ыал отчуту наймыылаһарга күһэллэллэрэ. И. Аргунов. Сырдык-хараҥа былдьаһыга — сырдык-хараҥа икки арда, борук-сорук, үөл-дьүөл. ☉ Сумерки, сумрак; сумеречное время
   Биэлсэр нуучча оһох төрдүгэр сырдык-хараҥа былдьаһыгар сыстан, тугу эрэ суруйа турар Микиитэни одууласпахтаан баран, уол диэки илиитин уунна. Амма Аччыгыйа
   ◊ Былдьаһыгынан ыл — өрүһүспүт, үлүмнэспит курдук түргэнник, хамаҕатык ыл (атыылас). ☉ Брать (получать, покупать) нарасхват. Билигин эти былдьаһыгынан ылыахтар этэ

I
1. даҕ.
1. Олус чуумпу уонна сылаас (сайыҥҥы киэһэ, түүн). ☉ Тихий, тёплый, безветренный (вечер, ночь)
Хайдах эрэ, хараан киэһэ, ыам кэмигэр, балык оонньуурун ымсыыра кэтэспит булчукка маарынныырым. Р. Баҕатаайыскай
[Хабырыыстаах] үрэҕи кыйа, кырдал устун хаампыттара. «Бөтүрүөп» иннинээҕи хараан түүн эмиэ бу курдук луҥкурбут этэ. В. Гольдеров
Хараан түүн ичигэс салгына ил-ил гынар. Итии сиик түстэ. Салгын лаппа ырааһырда. «ХС»
2. көсп. Ыарахан, хараҥа, ыар (күннэрдьыллар, кэм). ☉ Тяжёлый, горестный, безрадостный (о времени, днях)
[Харалаампыай] Хайҕанаахтыыр ааттаргын Ханыылаһа истэммин, Хараан күнүм кэллэҕинэ Харайыа-көрүө диэхтээммин Ханыылаһа кэлбитим. Саха нар. ыр. II
Быдан сыллар аастылар эн кэллиҥ. Хараан, халбархай кэмнэри, Халтархай, хабылык хаардары Тоҕо кэһэҥҥин, — Эн кэллиҥ. «ЭК»
2. аат. суолт. Тыала суох чуумпу, сылаас борук-сорук, хараҥа киэһэ (эбэтэр түүн). ☉ Тихий, безветренный сумрак, тёплый тёмный вечер (или ночь)
Уоттаах куйаас сыралыттан От-мас хамсыы үүнээччи. Уһун буһук харааныттан Отон тупсан күннээччи. Күннүк Уурастыырап
[Киэҥ Дьалкылдьыма эбэ хотун] тыаллаахха куугунуухааҕыныы, харааҥҥа хараара нэлэһийэ сытара буолуохтаах. И. Гоголев
Хаарыан наҕыл Хараан түстэ. «Чолбон»
◊ Хараан бырдаҕа — хараан киэһэ, түүн түһэр хойуу бырдах. ☉ Несметные полчища комаров в тёплую безветренную погоду
Дьөгүөр кэргэнэ утуйарын мэһэйдээмээри, хараан бырдаҕар тахсан, кыһаллыбакка хойукка диэри нүксүллэн олорор үгэстээх. Нэртэ
[Кустар] сорохторо халыҥ үөрдээх буоланнар, ыраахтан көрдөххө хараан бырдаҕын курдуктар. «ХС»
Халымаҕа, суостаах тымныы, хараан бырдах уонна тула түргэн сүүрүктээх уу куттала баар сиригэр итирдэр утахтары маассабайдык аҕалан атыылааһыны аччатыахха. «Кыым»
ср. тув. каранлик ‘тёмный’, кирг. хараан ‘неясные очертания виднеющегося вдали предмета’, бур. боро хараан ‘тёмный’
II
аат., түөлбэ. Кусчут хаххата, дурда. ☉ Укрытие охотника на уток, засидка
Мин онтон дьиэбэр төннөн иһэн, Тураҥнаах күөлү соҕуруу кырыытынан ааһарга толкуйдаммытым, онно саас андыга сытар дурда (Өймөкөөннүү эттэххэ — хараан) баара. Н. Заболоцкай
Бүгүн киэһэ мин турабын Бүлүү турук тааһыгар, Харааҥҥа булчут тыытын Соһор биллээх хомотугар. «ХС»