көлөөгүр диэнтэн дьаһ
туһ. Биир омугу уһулуччу суолталаан көрдөрөр буоллахха, хайаан да атын омуктары көлөөгүрдэн, көйгөтүтэн көрүү …… шовинистыы өйгө-санааҕа сыһыаннаах. Амма Аччыгыйа

туохт. Киһи аахайбат да суолун ураты ис хоһоонноон, суолталаан биэр, кэпсээ. ☉ Умело описывая, придать определённый смысл чему-л. (напр., незначительному событию)
[Эллэй] суруйааччы киһи буолан, суолтата да суох түгэннэри соһуччу баҕайы номохтуура. С. Тарасов

суолталаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Нуучча литературата Мицкевич айар талаана ситэригэрхоторугар …… сүҥкэн суолталаммыта. Софр. Данилов
1942 сылтан ыла Кэмпэндээйитээҕи туус собуота өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн улахан суолталанна. М. Доҕордуурап. Арыт бүтүн этии көспүт суолталанар. СТС

суустаа диэнтэн хай
аата. Туллукчаана, Эһэ Харах суустааһыныттан кыйахаммытын кыатана сатыы-сатыы, суругу аахта. В. Протодьяконов. Биһиги да тиэрмин суолталыырбыт буоллар күлүүбүт, арааһа, син барсымахтаһыах эбит. Маайы гыныы (найааҥнааһын), элэк, хаадьы, суустааһын, кыһытыы, көр, көрүдьүөс, күлүү-элэк гыныы о. д. а. «ХС»

аат. Ханнык эмэ предметтэри, маллары, кыыллары анаан хомуйан туох эмэ суолталаан көрдөрүүгэ туруоруу; ол көрдөрүү тэриллэр сирэ, миэстэтэ. ☉ Выставка. Уус-уран оҥоһуктар быыстапкалара. Худуоһунньуктар хартыыналарын быыстапката
□ Көр, бүгүн быыстапкаҕа бэйэм илэ харахпынан көрүөхпэр диэри, оскуола учебнайопытнай учаастагын үлэтин соччо аахайа санаабат этим. Софр. Данилов
Е. Шапошников үлэлэрэ, субу персональнай быыстапкатын тас өттүнэн, барыта тоҕус төгүл араас быыстапкаларга кыттыыны ылбыта. Эрчимэн
Бу хартыынаны мин хаһан да быыстапкаҕа көрдөрө сылдьыбатаҕым. Ч. Айтматов (тылб.)

туохт. Атарахсыта, намтата санаа. ☉ Недолюбливать, недооценивать, считать кого-что-л. хуже других, относиться к кому-л. хуже, чем к другим
Биир омугу уһулуччу суолталаан көрдөрөр буоллахха, Хайаан да атын омуктары көлөөҕүрдэн, көйгөтүтэн көрүү шовинистыы өйгө-санааҕа сыһыаннаах. Амма Аччыгыйа
Быһата, Даайыс миигин көйгөтүппүтэ, Ньукууһу ордорбута. Софр. Данилов. Атын омук тыла туспа кэрэлээх, Ону билии ураты кэскиллээх. Ол эрээри төрүт, ытык тылы Улдьааран, аахайбакка дылы, Кинини көйгөтүтэ тутар, Кими барытын долгутар. И. Федосеев

туохт.
1. Хос суолталаа, сиһилээ, тупсар. ☉ Придавать дополнительный смысл, оттенок, нюанс, различие
«Барсарбар тиийдэҕим», - Ылдьаана кимиэхэ эрэ суҥхарбыттыы дэгэттээн саҥарда. Р. Баҕатаайыскай
Уруулуу өйдөбүллэр уратылаһар бэлиэлэрэ, сүрүн өйдөбүлү уларытар курдук буолбакка, ону дэгэттээн, сиһилээн эрэ быһаарар ис хоһоонноох буолуохтаахтар. АПС СТЛ
2. Дьүөрэлээ, сөп түбэһиннэр. ☉ Сопровождать кого-что-л., сопутствовать, соответствовать кому-чему-л. «Э-ҕэр-дэ Москваҕа!» - Булочкин уһун илиилэрин киэҥник сапсыммахтыырыгар дэгэттээн Микиитэ доҕотторо хаһыытаан ньиргийбэхтии түстүлэр. Амма Аччыгыйа
[Маайыс] «Хабарҕа ырыата» диэни ыллаан, күөмэйин төрдүнэн курдургуурун быыһыгар, өрө ойуутугар дэгэттээн, күөрэччи ыллыыр. Амма Аччыгыйа

аат. Суостаах-суодаллаах, адьырҕа кыыллар диэн өйдөбүлгэ хомуур суолталаан этии. ☉ В собирательном значении: хищные звери, хищники (букв. медведь-волк)
Эр киһи эһэбөрө сүрэхтээх (өс хоһ.). Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Эһэ-бөрө кэлиэ диэн олорор сирим уҥа, хаҥас өттүгэр өссө икки кулуһуну отуннум. ЕМП БС
♦ Эһэ-бөрө буолла көр эһэтин-бөрөтүн киллэрдэ
Мантан сылтаан уордайбыт оҕонньор дьиэ кэргэттэригэр эһэ-бөрө буолан тиийдэ. И. Никифоров
Эһэ-бөрө дойдута көр дойду. Иирэлээх үрэх баһыгар, Эһэ-бөрө дойдутугар, Мин итэҕэйбит санаабар Куорат бэрдэ ситэн турар. С. Данилов
Сотору …… Туоллаҥа диэн кэдэрги үрэххэ, эһэ-бөрө дойдутугар киирэн, эмиэ бу курдук соҕотоҕун түҥкэлийиэ. Болот Боотур
Өнөр үрэҕэ, Ньырычыма, Чымараагы, Дьэли диэн аатырар сирдэр быраҕыллан, эһэ-бөрө дойдута буоллулар. «ХС». Эһэтин-бөрөтүн киллэрдэ — суостанна-суодалланна, ынырык быһыыланна. ☉ Негодовать, разъяряться (букв. он впустил [в себя] своих медведя и волка). Тойоммут, үлэ табыллыбатаҕын истэн, эһэтин-бөрөтүн киллэрдэ

I
аат. Сылгы ууһатааччыта. ☉ Жеребец
Тураҕас атыыр дэлэй хара сиэлин силэйэ кэҕийэн кэбиһэн баран, өрө хоноллон ахан турда эбээт! Амма Аччыгыйа
Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
Оҕустар харсыһыылара эмиэ атыырдар охсуһууларын курдук киһи болҕомтотун тардар, хам-түм буолар көстүү. Далан
II
даҕ.
1. Буоһатар, ууһатар кыахтаах. ☉ Способный оплодотворить. Атыыр сибиинньэ. Атыыр хаас. Атыыр куртуйах. Атыыр тайах
□ Аҥаарыма атыыр кырынаас сибилигин аҕай куртуйаҕы соһон барбыт. Амма Аччыгыйа
Сотору эмиэ орун-оннугар буолла — атыыр чөркөй чуруктаата, ырыых-ыраах куула кытахха көҕөн маатырҕаата. Далан. Биир тыһы моонньоҕоҥҥо икки атыыр моонньоҕон утары устан кэлэллэр. И. Бочкарев
2. көсп., кэпс. Бөдөҥ; күүстээх-уохтаах. ☉ Крупный; мощный
Атыыр мунньах буолбут, улуу сүбэ тахсыбыт, мунньустубут дьон бука барылара эппит тылбыт улуу бэлиэҕэ киириэҕэ диэннэр, өйдөрүн-төйдөрүн булунан олордулар. П. Ойуунускай
Атыыр диэн тылы, иккис суолталаан, бөдөҥ, улахан диэн туттабыт. Багдарыын Сүлбэ
Дьэ, кырдьык даҕаны, өтөрүнэн буолбатах атыыр мунньах буолан ааста. И. Никифоров
тюрк. адгыр, аскыр, айҕыр
♦ Атыыр аккаас — олох, ончу буолуммат буолуу. ☉ Категорический отказ
Биһиги «Сайдыы» холкуоһу кытта холбоһо сатаабыппыт биэс сыл буолла да, анарааҥҥылар атыыр аккаас дииллэр. А. Федоров. Арыгыттан туттуна сатыыбын, ону көҕүтэн кээһэн иэдэттилэр. Ол да буоллар аны атыыр аккаас. Эппит тылбар туруом. Н. Туобулаахап
◊ Атыыр үөрэ — биир атыырдаах элбэх биэ бөлөҕө. ☉ Гурт кобылиц с одним жеребцом
Уулуссанан үргүбүт атыыр үөрэ уһууран ааспыта. Ч. Айтматов (тылб.)
Хахай кыыл атыыр үөрүн бүтүннүү охторбут уонна атыырдарын арҕаһыгар быраҕынан илдьэ барбыт. Амма Аччыгыйа
«Атыыр үөрүн быраҕар алдьархайдаах кыһына» баар буоларын туһунан мин урут истэрим. «ХС»

1. чорбой 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Тэтэрээти өҥөйөн көрөрүгэр ийэтэ уоһун чорботор ээ, киһи күлүөх. Н. Габышев
   [Кыра уол] уоһун чорботор уонна тылын илигирэтэн массыына тыаһын үтүктэр. Р. Кулаковскай
   Люка сөбүлээбэтэхтии намчы уоһун чорботто. У. Ойуур
2. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) туттубутун, ороскуоттаабытын ордугун хааллар, ордор. ☉ Оставлять, откладывать на потом излишки чего-л. (напр., денег)
   Уһун сайыҥҥа бэйэбит арыы сиэбэккэ мунньан чорбоппут арыыбыт баара-суоҕа ити дии. А. Софронов
   Мин харчы ыытан көмөлөһүөм. Ый ахсын 30-40 солкуобайы чорботуом. Н. Габышев
   «Мантан ордугу чорботор кыаҕым суох», — диэн баран, биэрбит харчытын харыһыйбыт курдук көрүтэлээбитэ. «ХС»
   △ Тугу эмэ гынаргар бириэмэтэ хаалларын, ордор. ☉ Оставлять, выкраивать время на что-л. — Октябрина Николаевна, адьас солото суохпун
   — Бириэмэни чорботтоххуна табыллар. М. Попов
   Хата, кини үлэлииүлэлии, тустууга сатаан бириэмэ чорботорун санаа. ССТ
3. көсп. Кими, тугу эмэ атыттартан ордук дии санаа, тугунан эмэ ордоро, үрдэтэ тут. ☉ Выделять кого-что-л. среди остальных по каким-л. признакам
   Уопсай дьыала туһун Уһулуччу чорботуо. Күннүк Уурастыырап
   Син бэйэм кэммэр дьон тэҥинэн үлэлээн кэллим. Дьонтон хаалбакка, чорбойбокко. Чорботоору да гыннахтарына, күлүккэ түһэ охсорум. Н. Лугинов
   Бастатан туран, билэр дьоно бары кини уһулуччу талааннааҕын чорботоллор эбит. «ХС»
   ◊ Ордук чорботон кин. — барыларыттан ойуччу тутан, суолталаан. ☉ Особо выделяя среди остальных, особо отмечая кого-что-л.
   Бу кэпсээним успуорду, ордук чорботон буоксу, дьиҥ ис сүрэхтэриттэн таптааччыларга эрэ ананар. Э. Соколов
   Ааспыт үөрэх дьылын үлэтигэр ордук чорботон икки итэҕэс баара. «Ленин с.». Дьокуускайга диэри тимир суолу тутуу суолтатын ордук чорботон бэлиэтиэҕи баҕарыллар. «ХС»