прил. I. баайа суох, дьадаҥы; 2. (ограниченный) татым, аҕыйах; небогатый запас знаний татым билии.

м. плебей (былыргы Римҥэ политической бырааба суох дьадаҥы киһи; орто үйэлэргэ уенна кэнники куорат дьадаҥыта).

сыһ. Үбүнэнаһынан бэйэни хааччынар кыаҕа суохтук, дьадаҥытык. ☉ Бедно, в нужде, без достатка
Кыра Хабырыыс бэркэ тиийиммэттик олорор ыал буолар. Н. Тобуруокап
Дойду өссө тиийиммэттик олороро. «ХС»

аат. Таҥара итэҕэлин сиэринэн олох көрүттэн аккаастанарга андаҕар биэрбит итэҕэл общинатын чилиэнэ. ☉ Монах
Манаахтар — олохторун итэ ҕэлгэ анаабыт дьон. «ХС»
Ма настыырга киирэллэригэр манаахтар кэргэннэниэхпит суоҕа, дьадаҥытык олоруохпут уонна бэйэбит начаалынньыкпытыгар — аббакка биир тыла суох бас бэриниэхпит диэн эрэннэрэллэр. АЕВ ОҮИ
Олоҕу, дьону билбэккэ Кыра саастаах эрдэҕинэ Манаах буола р андаҕары Уол биэрэргэ баҕарбыта. М. Лермонтов (тылб.)

туохт. Дьоҥҥо тугунан эмэ билин, ханнык эрэ сурахтаах буол. ☉ Прославиться, прослыть кем-л., каким-л., приобрести какую-л. репутацию
Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар! Саха фольк. Аат маһа аатыран, Өлүү дурдата сурахтанан Сидьиҥ хорҕойор сирэ диэн этиллэн, Ким да кэрэхсээбэт, …… Үйэлэр тухары Турбутум баар этэ. С. Зверев
Суох-дьадаҥы сорунан Суо-хаан сурахтаммыт, Баһылык тойоттору Бахтатан иһиэҕиҥ! М. Доҕордуурап

даҕ. Бэйэтин бэйэтэ хааччынар үбэ-аһа суох, дьадаҥы. ☉ Не имеющий достаточных средств к существованию, бедный
[Манчаары:] Тиийиммэт-түгэммэт хааннаах хара көлөһүнүн барытын кини супту оборор. В. Протодьяконов
Сэрии кэннинээҕи холкуос кырыымчык олоҕо барытыгар биллэрэ, күн аайы, чаас аайы тиийиммэт-түгэммэт олох ыар тыына …… хаарыйан ааһара. В. Гаврильева
Дьиэ-кэргэн тиийиммэт-түгэммэт кыһалҕата Апполинарийы эрдэ оробуочай буоларга күһэйбитэ. П. Филиппов

даҕ. Үбүнэн-аһынан бэйэтин хааччынар кыаҕа суох, дьадаҥы. ☉ Не имеющий средств к существованию, бедный
[Дьыл оҕуһа] Тиийиммэт ыал Сэттэ былас оту булбуттарын Хайы үйэҕэ кирдиргэччи кэбийэн Биир да суох гыммыт. Саха нар. ыр. Никифоров кинээс, дьону албыннаары, дьон санаатын тутаары, тиийиммэттэргэ диэн ааттаан, нэһилиэгэр сиэртибэ тарҕатаары оҥостор үһү. М. Доҕордуурап
Ити эрээри оччотооҕуга тиийиммэт, хараҥа ыал оҕото үөрэххэ киириитэ эмиэ да эрэйдээх буолара. КНЗ ТС

I
аат. Тыа ортотугар дулҕалаах, муохтаах, бадарааннаах, чычаас уулаах сир. ☉ Заболоченное, кочковатое место посреди леса, поросшее мхом, ерником
Мара быыһа булдьугуруу түстэ. П. Ойуунускай
Мин даркылаах мараҕа Куһу манаан турабын өр, Орулуос кус хараҕа — Араҕас сулус көрөр. И. Гоголев
II
даҕ.
1. Үчүгэйэ суох көстүүлээх, олус боростуой (таҥас-сап туһунан этэргэ). ☉ Имеющий неопрятный, неряшливый вид (об одежде)
Мара таҥастаах аҕам дьахтар тахсан кэллэ. Ам ма Аччыгыйа. Алаастар, өтөхтөр көрөр-харайар киһитэ суох, дьүдьэх эттээх-сииннээх, мара таҥастаах-саптаах тулаайахсыбыт оҕону санаталлар. Софр. Данилов
Эр к и һ и ли и х а лы ҥ , мара таҥастаах үрүҥ былааттаах кыыс турар эбит. Н. Габышев
2. Ырааһа суох, кирдээх-хохтоох, чанч а р ы к (ү л э т у һ у н а н э т э р г э). ☉ Гр я з н ы й , чёрный (о работе)
Мара үлэ, тыас-уус, киһи дөйүөн сөп. Н. Габышев
Сыалаах бэйбэҥ сотолорум, Сылааргыыргыт кэлээхтээтэ, Мара даҕаны үлэлэргэ Бараахтыырбар тиийээхтээтим. П. Тобуруокап
3. Мөкү, бүрэ дьүһүннээх (киһи ту һунан этэргэ). ☉ Непривлекательный, некра сивый, неказистый (о внешности че ловека)
[Хара Мотуо:] Мара-мара буоламмын ньии, Баарата суох хаамаахт ы ы б ы н. И. Гоголев
Марта быһата Ма ра д ь ү һ ү н э М а л ы ч ч ы к ө с т ү б э т , Мааны майгыта Манньытан бэрт да бэрт! А. Кондратьев
Уол, киниттэн бүрэ суоҕун курдук, мара көрүҥүттэн кыбыстыбыттыы килбигийэ турарга дылы. «ХС»
4. көсп. Кыра-хара, улахан баайа-дуола суох, дьадаҥы төрүттээх (киһи туһунан этэргэ). ☉ Незнатный, неимущий, бедный
Дьадаҥылар оҕолоро төһө да мара дьон буоллаллар, быдан сытыытык-хотуутук тутталлар. Амма Аччыгыйа
Эйигин дуэльга ыҥырарга өссө биир утарыы баар: эн — мара киһигин, оттон мин — сүрдээх былыргы төрүттээхпин. М. Шолохов (тылб.)
◊ Мара истиил тыл үөр. — көннөрү кэпсэтии тылын уратытын биэрэргэ туттуллар истиил көрүҥүн бэлиэтиир тиэрмин. ☉ Термин, определяющий разговорно-просторечный стиль языка
Эмоциональнай тыллар ордук уус-уран литератураҕа, кэпсэтии тылыгар …… Үрдүк, м а р а истииллэргэ туттуллаллар. АПС СТЛ

1. даҕ.
2. Ахсаанынан элбэҕэ суох, үгүс ахсаана суох, ахсааннаах («элбэх» диэҥҥэ утары суолталаах быһаарыыта суох аат). ☉ Малочисленный, немногочисленный, незначительный; несколько; мало (неопределенное в количественном отношении имя, имеющее противоположное значение слову «много»). Аҕыйах хонуктааҕыта. Аҕыйах чаас иһинэн. Аҕыйах сыллаахха диэри. Аҕыйах саҥалаах
   □ Аҕыйах тыл минньигэс, үгүс тыл сымсах (өс ном.)
   Аҕыйах хонугунан, баскыһыанньаҕа дьиэбэр өрөөн баран, эрдэ сарсыарда туран оскуолабар бардым. Амма Аччыгыйа
   Орон үрдүгэр ходуул кутуллан сытар, онон буоллаҕына аҕыйах хонуктааҕыта ким эрэ сор суоллаах манна хааллыбыт быһыылаах. Эрилик Эристиин
   Манна холкуос сүөһүтүн сорҕото аһыыр, сүөһү көрөөччү аҕыйах ыал, үксэ дьахтар олорор. Н. Заболоцкай
3. Элбэх, хойуу буолбат (буолбатах), сэдэхтик көстөр, сэдэх. ☉ Редкий, редко встречающийся, нечастый
   Киһиэхэ мас курдук туһалаах бэрт аҕыйах. М. Доҕордуурап
   Айаас аты аҕыйах Анал дьон сыһыталлар. Күннүк Уурастыырап
   Тыа маһа араастаах буолааччы, Норуокка киһи да араастаах, Ол эрэн кэрэтэ кыайааччы, Эмэҕэ, дьааттааҕа аҕыйах. С. Данилов
4. Өлгөмө суох, дьадаҥы, куйа; таһаарыыта суох (хол., үлэ, булт эҥин). ☉ Скудный по своим результатам, бедный, непроизводительный (напр., о работе, добыче и др.)
   Хоһооннорум отоно оччо өлгөм буолбатах: Отут сылга сордоно Оҥорбутум аҕыйах. И. Эртюков
5. аат суолт. Ахсаанынан элбэҕэ суох, биллэр, чөкө ахсааннааҕа. ☉ Незначительное количество, малость
   Лоокуут айманан, аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   [Өрүүскэ — Ыстапааһаҕа:] Эһиги сүөһүгүтүн, дьоннорго хорҕотон кистии-кистиигит, аҕыйаҕынан көрдөрөн суруйтара олороҕут. Күндэ
   Куһаҕан аҕыйаҕына, үчүгэй үксүнэ Өргөстөөхпөр үөлүллэммин Өлбүтүм ордук буолсу. П. Ойуунускай
   ♦ Аҕыйахтан аҕыйах ордуо (охтуо, өлүө), үгүстэн үгүс (элбэхтэн элбэх) өлүө (охтуо) — биир эбэтэр дуона суох ахсааннаах киһи элбэх дьону кытта утары киирсиитигэр: «аҕыйахпыт диэн толлон туруохпут суоҕа, ороскуот, сүтүк улахана элбэххэ буолуо»— диэн саанансэрэтэн этэр былыргы көһөр олук тыллара. ☉ букв. от меньшего падет меньше, от большего падет больше (старинная формула-угроза перед выступлением одиночки или меньшинства против превосходящей силы)
   [Манчаары:] Ааранан атаҕастыыр буоллаххытына, Аҕыйахтан аҕыйах ордуо, Үгүстэн үгүс өлүө.— Ону бигэтик биллэриҥ! А. Софронов
   Күүстээх Куонаан балаҕан тулааһын баҕанатын туура охсон ылбыт да: «Дьэ, кэлиҥ бэттэх, үгүстэн үгүс охтуоҕа, аҕыйахтан аҕыйах охтуоҕа», — диэн буолбут. «ХС»
   Оҕолоор, сибилигин босхолонуоҕуҥ, элбэхтэн элбэх өлүө, аҕыйахтан аҕыйах өлүө. С. Ефремов
   ◊ Аҕыйах тылынан — биир-икки тылынан, кылгастык; уһаппакка-тэниппэккэ быһыта-орута (кэпсээ). ☉ В двух словах, короче говоря
   Атаспар, эйиэхэ, аны дьэ, Ааттаммыт атамаан сааһыттар Анааннар көтөрдүүр сирдэрин Аҕыйах тылынан мин кэпсиим. Күннүк Уурастыырап
   Ипатий туһунан аҕыйах тылы аҕыннахха, үлэттэн үлэҕэ сиэттэрэн, арыый сүнньэ көнөн сылдьар курдук. М. Доҕордуурап. Аҕыйах-үгүс (үгүс-аҕыйах) кэпсэтии (саҥа) (наадата суох) — элбэхтик дьүүллэспэккэ биллэр дьыаланы түргэнник быһаарыахха диэн этии. ☉ Ясное дело, надо решать без (долгих) разговоров (соотв. меньше слов — больше дела)
   Туох үгүс-аҕыйах саҥа баар буолуой? Хата оҕолорбутун алгыс үтүөтүн алҕаан, тыл үтүөтүн этэн, орто аан ийэ дойдуга түһэрдэхпит! Саха фольк. Үгүс-аҕыйах кэпсэтии наадата суох. Солуута суох мээнэ лабаардыыгын. Н. Неустроев