1) семья, семейство; дьиэ кэргэн семья; 2) член семьи; мин кэргэттэрим члены моей семьи; 3) супруг; супруга # кэргэн кэпсэт = свататься.

м. 1. (супруг) эр, кэргэн; 2. уст. (мужчина) эр киһи, киһи; # учёный мужүөрэхтээх киһи.

1) старуха, старая женщина; 2) разг. жена, супруга.

жена, супруга; ойох ыл = жениться; ойох бар = выйти замуж.

1) муж, супруг; эр киһи мужчина; эргэ таҕыс = выходить замуж; эр киһи тыла биир погов. мужчина верен своему слову; 2) мужественный человек, мужчина; молодец, удалец; үтүө эр добрый молодец; эр бэрдэ лучший из мужей; эр дьүһүнүгэр баар погов. добрый молодец узнаётся по виду.

1) уст. госпожа; эдэр хотун молодая госпожа; кыыс хотун барышня; 2) свекровь; 3) супруга, жена; дьиэлээх хотун хозяйка дома; хотун ойох фольк. хозяйка-жена; 4) карт, дама; эбиэн хотуна пиковая дама # сир ийэ хотун мать-земля.

1. аат.
2. Дьону үлэҕэ холбооттооһун социалистическай сүрүн форматынан буолар бэйэ туттар сүөһүтүн (аты, оҕуһу) уопсайдаан, биир хаһаайыстыба буолан үлэлээһин. ☉ Основная форма социалистического производственного объединения граждан для ведения коллективного хозяйства на базе обобществления средств производства, артель
   Артыаллар хайыы-үйэ бурдуктарын күрүөтүн ханан да быыһа суох гына туттулар. П. Ойуунускай
   «Хоптолоох» сиһиттэн — Көстөкүүннээх олохторуттан артыал миэлиҥсэтин тыаһа курулаан иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Табаарыстыба чилиэннэрин кытары кэпсэтии оҥортуубут, артыалга киирэллэригэр ыҥырабыт. А. Бэрияк
3. Үлэ сорох көрүҥнэригэр (ордук күүс үлэтигэр) уопсай дохуоттаах уонна эппиэттээх буолар гына, бииргэ үлэлээһиҥҥэ дьоннор холбоһуулара. ☉ Объединение лиц некоторых профессий (связанных с физическим трудом) для совместной работы с общими доходами и общей ответственностью. Балыктааһыҥҥа артыал тэрийдилэр
   □ Тыал, буурҕа оонньуур, хаар саба тибэр хотугу дойдуга балыксыт артыалыгар атын сиртэн киһи кэлэрэ — сүрдээх улахан сонун. Т. Сметанин. Онон артыал көмүс көрдөөһүнэ туһата суохтук саҕаланар. И. Бочкарев
4. эргэр. Артыал чилиэнэ, артыалга кыттыгас киһи. ☉ Член, участник артели.
5. эргэр. Кэргэн; доҕор. ☉ Супруг (супруга); спутник жизни
   Аналлаах артыалын, Эрэмньилээх эрин, Туһааннаах доҕорун Моонньуттан кууспутунан, Уоһуттан уураабытынан [сылдьар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
6. даҕ. суолт., эргэр. Быысаһа турар, сэргэ олорор. ☉ Соседний, смежный
   Артыал дьаам. Артыал киһи. ПЭК СЯЯ

аат.
1. Орто сааһын лаппа ааспыт, кырдьаҕас эр киһи. ☉ Старик, старец
Былыыр-былыр бэрт дьадаҥы оҕонньордоох эмээхсинтэн үс уол оҕо төрөөн хаалбыта үһү. Саха фольк. Чүөчээски бастакы куртуйаҕын доҕоругар Намыын оҕонньорго илдьэн биэрбитэ. Суорун Омоллоон
Оҕонньор дьикти эдэрдик, эрчимнээхтик ордоотоон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Дьахтар кэргэнэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Супруг, муж (по отношению к жене, обычно употр. в притяж. ф.)
Эмээхсинэ оҕонньорун, бачча тухары бииргэ эн-мин дэсиһэн, эр-ойох буолан олорон баран, билбэт буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Кэлээт, ити оҕонньорбун кытта холбоспутум, оччолорго эдэр этибит. Эрилик Эристиин
3. харыс т. Эһэни (тыатааҕыны) ханарытан ааттыыр тыл. ☉ Слово, употребляемое в значении «медведь»
«Оҕонньор» билигин уһуктан арҕаҕыттан тахсан, чугас эргин лэппэрдээн эрдэҕэ. Далан
«Киирдэҕинэ, оҕонньору бултаһан көрүөҥ дуо?» — Киргиэлэй киһитэ туох диирин истээри, сэҥээрбиттии көрөн олордо. Болот Боотур
Эһэ суоһасуодала бэрт буолан, былыр итэҕэл баарын саҕана дьон ордук куттанара; амаакаа, улахан аһыылаах, оҕонньор эҥин диэн ааттыыллара. ПАК ЭТ
◊ Оҕонньор <дьиэлээх> кэпс., күл.- ооннь. — олус омуннурар, өрүкүйэр эбэтэр төттөрүтүн аһара холку киһини күлүүоонньуу кэриэтэ этии. ☉ О человеке пылком, живом или, наоборот, очень спокойном
Оҕонньор дьиэлээх, кырдьык бөҕөҕө кыайтаран, бэл кыыһырбатаҕа. Болот Боотур
Оо, оҕонньор дьиэлээх, эмиэ омуннаан, күөркүн абырахтанан киирэн бардыҥ. Г. Колесов
Ама доҕор, салайааччы ааттаах киһи үлэһиттэригэр оннук куруубайдык сыһыаннастаҕай, оҕонньор дьиэлээх кыратык эбэҕин дуу, хайдаҕый? «Кыым»
ср. монг. оҥон ‘онгон, дух, изображение духа’

пазуха || пазушный; хоонньугар угун= положить что-л. за пазуху; сылаас хоойдоох с тёплой пазухой (говорится о каждом из супругов, долго живущих вместе в добром здравии); тымныы хоойдоох с холодной пазухой (говорится о мужчине, у к-рого умирают жёны или о женщине, у к-рой умирают мужья) # сыгынах хоонньо пространство между корнями и стволом бурелома; хоонньугуттан таһааран атыылаа = торговать из-под полы.

1. аат.
2. Кимиэхэ эмэ чугас, истиҥ сыһыаннаах, туох эмэ уопсай интэриэстээх киһитэ, атаһа. ☉ Друг
   Доҕор доҕорун алдьархайга хаалларбат (өс хоһ.). Доҕор туһугар уҥуох тостор (өс хоһ.). Доҕорго эрэллээх, Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуҥ. Н. Лугинов
   Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
   △ Ким эмэ таптыыр, сөбүлүүр, чугас бэриниилээх киһитэ; кэргэнэ. ☉ Супруг, супруга; возлюбленный, возлюбленная
   Элэккэй, сайаҕас, Эрэллээх доҕорум, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
   Лаана Сережаны олус да өр күүппүтэ, көрдөөбүтэ. Кини ыра санаатын ымыыта гынан, өйүгэр оҥорбут доҕордооҕо. Н. Лугинов. Оо, дьолум, доҕорум, туллугум, Улахан тапталы умнумуох. П. Тобуруокан
3. Уопсастыба олоҕор өйүнэн-санаанан, биир интэриэһинэн кими эмэ кытта биир санаалаах киһи. ☉ Единомышленник; сторонник
   Доҕотторбут сир үрдүгэр үгүстэр, - Кинилэр дьулуурдара Москваҕа түмсэр. А. Абаҕыыныскай
   Саха үлэһит норуотун дьиҥнээх доҕотторо нуучча пролетариата, нуучча бааһынай аймаҕа буоларын ама мин өйдөөбөт үһүбүн дуо? С. Ефремов
4. көсп. Бииргэ сылдьар аргыс киһи. ☉ Попутчик, провожатый
   Айан аргыстаах, суол доҕордоох (өс хоһ.). [Манчаары:] Мин таһырдьа доҕоттордоохпун, олортон биирдэрин ыҥыран киллэриэххэ. Эрилик Эристиин
   Төһө да сырдыгын иһин, оҕонньордоох чугастааҕы ыалларын дьоно куттанан, доҕоро суох таһырдьа тахсыбат буолбуттара. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Өйгө-санааҕа, киһиэхэ олус чугас ким-туох эмэ. ☉ Существо, близкое человеку или привязанное к нему (напр., о животных); что-л. близкое сердцу (напр., о природе)
   Дорооболоруҥ, доҕотторум, хатыҥнар! Төлөһүйбүккүт, тупсубуккут. Баал Хабырыыс
   Каюр сатабыла уонна кини түөрт атахтаах доҕотторун сырата баар буоланнар …… араас нарын-намчы таһаҕастаах сыарҕа эчэйбэккэ, сыыр нөҥүө өттүгэр этэҥҥэ өрө анньыллан таҕыста. Н. Заболоцкай
   Ыраах айанныыр булчукка Ыт буолар - эрэллээх доҕор. С. Данилов
6. көсп. Бииргэ күрэс былдьаһааччы, утарсааччы. ☉ Соперник в состязании; партнер; противник (напр., в боксе). Эйигинниин тутуһар тэҥнээх доҕор көстүө
7. кэпс. Чугас, билэр киһини эбэтэр көннөрү да дьону эйэҕэстик ыҥырыы. ☉ Употребляется как обращение к близкому человеку, а также как доброжелательное обращение к кому-л. вообще
   Хайа, доҕор, бачча өр Ханна сылдьаҥ мэлийдиҥ? Күннүк Уурастыырап
   «Доҕоор, чаанньыкпыт кыынньа эбээт, чэ, чэйдиэх», - диэтэ Байбал. Күндэ
   Кэбис, доҕоттоор, дьиэҕэ киирэн наҕылыччы кэпсэтиэҕиҥ. И. Никифоров
8. даҕ. суолт.
9. Кимниин эмэ өйүнэнсанаатынан биир, чугас, истиҥ. ☉ Близкий, искренний; связанный с кем-л. тесной дружбой, любовью
   Доҕор дьонтон дууһа сырдыыр, өй үөрэр. П. Тулааһынап
   Доҕор кыыс умнубатах тапталын мүөтэ Туоххаһыйбыт сүрэхпин ититтэ. Т. Сметанин
   Доҕоччугуом, өйдүүгүөн Доҕор уолгун кытары Аргыый куустуһа өйөһөн Андаҕайсар тылларгын? И. Чаҕылҕан
10. Аргыс, көмө буолар. ☉ Сопровождающий, помогающий, поддерживающий
    Эн Мишаҕа доҕор киһи анаатыҥ дуо? С. Ефремов