Якутские буквы:

Якутский → Якутский

суугунаһыы

суугунас I диэнтэн хай
аата. Суолтата-суобаһа суох суугунаһыы, Ахсаана-арда суох ампаалыктаһыы буолла. А. Софронов
Тиэтэллээхтик хомунан суугунаһыы буолла. Амма Аччыгыйа
Ким эрэ «Бухатыырап кэллэ!» диэбитинэн көтөн түстэ. Суугунаһыы, туруу-олоруу буолла. «ХС»

сааҕынаа-суугунаа

туохт., кэпс. Аргыый сахсыллан тыаһаа (хол., от-мас сэбирдэҕин этэргэ). ☉ Издавать лёгкий шум, шелест, шелестеть (напр., о листве)
Аар Луук Мас Тэллэхтэллэх саҕа Нэлэмэн көмүс сэбирдэхтэрэ, Салгына суохха салгыдыйан, Сааҕыныы-суугунуу …… тураллар эбит. П. Ойуунускай

суугунаа

тыаһы үт. туохт.
1. Туох эмэ чараас, чэпчэки кыратык аалсарын курдук тыаһы таһаар. ☉ Шуршать, шелестеть
Солко сурук куорсуннаах Сонун көтөр Суугунаан кэлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити кэннэ от тыаһа суугунаата, бука аны сайын от үүнээри гыннаҕа буолуо. А. Софронов
Ыкса чугаһа барыта суугунуу тохто турар тунаа маҥан хаар. Амма Аччыгыйа
2. Бүтэҥитик, быыһа суох тыаһааууһаа, саҥар-иҥэр. ☉ Глухо, однообразно шуметь, гудеть
Ону эрэ [чуораан тыаһын] кэтэһэн олорбуттуу аудитория иһэ кинигэ, тэтэрээт лиистэринэн суугунуу түстэ. Н. Лугинов
Саала иһэ суугунуу түстэ: «Ити хайаларай?», «Хайа оройуонтан кэлбит киһиний?» — диэн сибигинэһии буолла. В. Ойуурускай
[Дьэҥдьиир оҥорооччулар] дьиэҕэ суугунаан киирдилэр. М. Попов
ср. монг. цуугинах ‘кричать, ругаться, скандалить’, шуугинах ‘производить сильный шум (напр., о сильном ветре)’

суугунас

I
суугунаа 2 диэнтэн холб. туһ. Сүөдэрдээх …… хаҥас диэки көһөн суугунастылар. Амма Аччыгыйа
Дьон, соһуйан ах бара түһээт, күлсэн суугунастылар. Софр. Данилов
Ыалдьыттар суугунаһан, биир-биир сааһылаһан, күлэ-сала остуолга олордулар. В. Протодьяконов
II
даҕ. Хоһооно суох, биир күдьүс; кыратык аалсар курдук (тыас туһунан). ☉ Глухой, однообразный; шелестящий (о звуке)
Киирии-тахсыы суугунас, Күүгээн, саҥа куугунас. С. Руфов
Кыыс саһархай суугунас дьууппалаах, халлаан күөх сонноох. Н. Габышев
Күөл арҕаа хара сыырын анныгар суугунас тыастаах, хойуу бөлөх хомустар лөглөһөн олороллор. ГНА ТС

Якутский → Русский

суугунаа=

шелестеть, шуршать; производить ровный шелестящий шум; күөх тыа суугунуур мерно шумит зелёный лес; кини солко былааччыйата суугунуур шуршит её шёлковое платье.

суугунас

шелестящий, шуршащий; суугунас солко шуршащий шёлк; суугунас тыас шелестящий шум.

Еще переводы:

ампаалыктаһыы

ампаалыктаһыы (Якутский → Якутский)

ампаалыктас диэнтэн хай
аата. Суолтата-суобаһа суох суугунаһыы, Ахсаана-арда суох ампаалыктаһыы Арыллан аҕай барда. А. Софронов

ырҕаҥнас

ырҕаҥнас (Якутский → Якутский)

ырҕаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Сир үчүгэйин апчарыйан ылаары эмиэ сис баайдар ырҕаҥнастылар, ыадаҥнастылар, суугунаһыы-сааҕынаһыы бөҕө буолла. И. Гоголев

сонурҕааһын

сонурҕааһын (Якутский → Якутский)

сонурҕаа диэнтэн хай
аата. Сонурҕааһын сойон, аны киирбит киһини одуу-чинчи быһыы солбуйан барда быһыылаах. Н. Заболоцкай
Ол мээнэ сонурҕааһын эрэ буолуо диир сатаммат этэ. «ХС»
Бары сонурҕааһын, суугунаһыы буолла. «Чолбон»

өрүкүнэйии

өрүкүнэйии (Якутский → Якутский)

өрүкүнэй диэнтэн хай
аата. Бастакы ытыалааһын кэнниттэн улууска улахан өрүкүнэйии үөскээтэ. Болот Боотур
Куоракка бүтүннүүтүгэр туох барыта хайдах эрэ ураты тыаһа-ууһа, өрүкүнэйиитэ, суугунаһыыта суох, чуумпутук оҥоһуллар эбит. К. Симонов (тылб.)

зашуршать

зашуршать (Русский → Якутский)

сов. суугунаа, суугунуу түс.

шуршать

шуршать (Русский → Якутский)

несов. суугунаа, сурулаа.

шелестеть

шелестеть (Русский → Якутский)

несов. чем и без доп. суугунаа.

шелест

шелест (Русский → Якутский)

м. суугун, суугунас тыас; шелест листьев сэбирдэх суугуна.

бас-атах

бас-атах (Якутский → Якутский)

  1. аат. Эт-сиин үөһээ уонна аллараа өттө. ☉ Верхние и нижние конечности человека
    Анараа киһи чыыр-чаар силлээтэ, тыыр-таар сыыҥ-таата, баһын-атаҕын хамнатан кэбис-тэ. Ньургун Боотур
  2. сыһ. суолт. Туох эмэ ис хоһоонун онон-манан, одоҥ-додоҥ көтүмэхтик (өйдөө, кэпсээ). ☉ Не вникая в суть дела, в общих чертах (понимать, рассказывать)
    Дакылааты бас-атах өйдөөтүм. Сонунун бас-атах кэпсээтэ. — Айыкабыын! – Бары барыта эмиэ иктэ киһи буолан Бас-атах баллырҕаатаҕын эни. П. Ойуунускай
    ♦ Бас-атах бар түөлбэ. – инниҥ хоту мээнэ, бэйдиэ бар. ☉ Идти вперед, куда ноги несут
    «Күтүр өстөөх, аҕаҕын, миигин сиэтэн баран, бас-атах барыаҥ», – диэн ийэм өһүөннээхтик сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай. Бас-атах буол (түс) – арыт атаххынан, арыт төбөҕүнэн өрө буолуталаа, өрө-таҥнары кулахачый. ☉ Переваливаться через голову, покатиться кувырком. Ньургун Боотур Байҕалга Бас-атах түһэн истэҕинэ, Аҕаһа Айыы Умсуур обургу, Аҕыс халлаан арчыһыта …… Дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
    Адамов эмпэҕэ ыстанар да, бас-атах буолан, аллара кулахачыйан иһэн, саа тыаһын истэр. Н. Босиков. Баһа-атаҕа биллибэт – 1) олус элбэх, муҥура суох. ☉ Очень много, неисчислимое, бесчисленное множество
    Саха Саарын тойон, Сабыйа баай хотун диэн Баһа-атаҕа биллибэт барҕа баайданан, Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай; 2) хаһан быһаарыллара биллибэт, олус булкуллубут. ☉ Очень затянутый, сильно запутанный (о каком-л. деле)
    Баһа-атаҕа биллибэт дьыала. — Аны төһө-хачча кэмҥэ дьиэтиттэн тэйитиэхтэрэ баһа-атаҕа биллибэт. Н. Борисов. Баһа-атаҕа биллэр – оннук наһаа элбэҕэ суох. ☉ Не так уж много
    Мин да баайым баһа-атаҕа биллэр эбээт! Н. Якутскай
    Кини да сүөһүтүн баһаатаҕа биллэр ини. «ХС». Баһа-атаҕа көстүбэт – уһуга, муҥура биллибэт, харах ылбат. ☉ Не имеющий видимых пределов, бескрайний
    Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ бааһынаҕа буспут бурдук көстөр. Күндэ
    Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ туундара үрдүнэн тыал хаары кырса кутуругун курдук субурута соһор. Н. Якутскай. Баһа-атаҕа суох – кэрээнэ, саата суох. ☉ Дерзкий, бесстыдный, наглый
    Баһа-атаҕа суох баттабыл, үүтэ-аана суох үктэбил (өс хоһ.). Онон күн судаары утары турбут баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. А. Софронов
    Баһа-атаҕа суох байымсыйыы, кэтэҕэ-кэмэ суох киһиргэһии, суолтата-суобаһа суох суугунаһыы …… арыллан аҕай барда. «ХС». Баһын-атаҕын – тугу эмэ быстах-остох, одоҥ-додоҥ (кэпсээ, иһит). ☉ Весьма отрывочно, кратко, урывками (рассказывать, говорить, слушать)
    Кыыс баһын-атаҕын эрэ кэпсээтэ. Болот Боотур
    Сиһилии билбэппин эрээри баһынатаҕын райкомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) – 1) бүтүннүү, тилэри. ☉ Во всех подробностях, от начала до конца
    Көстөрүн курдук, поэма баһыттан атаҕар диэри өрө күүрүүлээхтик, көтөҕүллүүлээхтик биир тыынынан этиллибит. Н. Туобулаахап
    Табаарыстар, эһиэхэ холкуос бочуот биэрэн, оройуон бастыҥнарын мунньаҕар ыытабыт. Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын да саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
    Эн, ааҕааччы, сахаҥ литературатын баһыттан атаҕар диэри сыныйан ааҕан, кинилэри кытта аргыстаспыт буоллаххына, судургутук хаһан даҕаны саныаҥ суоҕа. «ХС»; 2) үөһэттэн алларааҥҥа диэри. ☉ Полностью, совершенно, с головы до ног. Доҕорум ырбаахыны кыайан булан кэппэт буолан, тырыттыбыт ырбаахылаах кэлбитин, баһыттан атаҕар дылы саҥа таҥыннарбытым. Эрилик Эристиин
    Сотору соҕус баһыттан атаҕар диэри бадараан буолбут таҥастаах эдэр уол буута быстарынан сүүрэн мэҥийэн кэлэн, Табаарыстыба тойотторо олорор дьиэлэригэр ааһар. Н. Якутскай
    Дьэ, халлаан! Баспыттан атахпар диэри бадараан буоллум. «ХС»; 3) биир уһугуттан атын уһугар диэри. ☉ С одного конца до другого
    Күрүс-күрүс тыал түһэн уулусса буорун өрө ытыйан, уулуссалары баһыттан атаҕар диэри сыыйталаан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
    Сайын уу сэбинэн куораттан өрүһү баһыттан атаҕар диэри сыыйаллар. Далан; 4) улаханнык, ис сүрэхтэн (махтан, баһыыбалаа). ☉ Сердечно, от всей души (благодарить)
    Ийэ Хотун Микиитэ толбонноох ньуурун көрөөрү, баһыттан атаҕар диэри махтал-баһыыба этээри эргиллэ хайыспыта, Микиитэ ханна да суох. Амма Аччыгыйа
    [Баай Баһылай нуучча эписиэригэр:] Дьэ, доҕоор, күн тойонуом, Эн сахаҕа иэҕиллэн, саха көрүлүүр сиригэр киирэ сылдьыбыккар баскыттан атаххар диэри баһыыба. Күндэ. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) сэбилэммит – туох баар бары сэрии сэбинэн хааччыммыт, сэбилэммит. ☉ Вооруженный до зубов, обеспеченный всеми средствами для ведения войны, боя
    Бүтүн бастарыттан атахтарыгар дылы сэбилэммит сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
    Брест кириэппэһин бастарыттан атахтарыгар диэри сэбилэммит өстөөх сэриилэрэ төгүрүктээбиттэрэ. «ХС». Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар – биирдэ эмэ, хам-хаадьаа, олус сэдэхтик. ☉ Очень редко, через большие промежутки времени
    Кини урут дойдутун сыл баһыгар-атаҕар санаан ааһар бэйэтэ, кэнники сылларга тоҕо эрэ төрөөбүт сирин-уотун, дьонун-сэргэтин соторусотору ахтан кэлэр, көрүөн баҕарар буолбута. Софр. Данилов
    Ый баһыгар-атаҕар арыт бөртөлүөт кэлэн үөрдүөн сөп. Н. Габышев
    Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев
тэтиҥчээн

тэтиҥчээн (Якутский → Якутский)

тэтиҥ диэнтэн атаах. Титириктэр, тэтиҥчээннэр Суугунууллар, куустуһаллар. И. Гоголев