ж. 1. (стоимость, цена) сыана; 2. (значимость) сыана, суолта; его работа имеет большую ценность для науки кини үлэтэ наукаҕа улахан сыаналаах; 3. перен. сыаннас; культурные ценности культурнай сыаннастар; материальные ценности материальнай сыаннастар.

прил. 1. (невежественный) варвардыы, кэрээнэ суох; варварское отношение к культурным ценностям культура сыаннас-тарыгар варвардыы сыһыаннаһыы; 2. разг. (жестокий) кэрээнэ суох; варварская стрельба кэрээнэ суох ытыалааһын.

м. (невежественный человек) варвар, кэрээнэ суох киһи (культура сыаннаста-рын урусхаллааччы).

даҕ. Олус дьоһуннаах. ☉ Важнейший, замечательный, значительный
Мин эдэр эрдэхпинэ Дьон да туспа дьоллооҕо, Дьоһуннаахай аналлааҕа, Ордук хоһуун, дуулаҕа Уолан таптыыр дууһалааҕа. С. Данилов
Дьикти киһи [тэрэппиэһинньик уола Сеня] айылҕаттан дьоһуннаахай дьоҕурданан үөскээбит. Эрилик Эристиин
Доҕордоһуу - биирдии эрэ киһи үйэтигэр буолбатах, уопсастыба историятын тухары суолтата намтаабат духовнай сыаннас, дьоһуннаахай көстүү. ПБН КСКТ

аат. Харчы төлөммүтүн эбэтэр докумуон, сыаннас ылыллыбытын туоһулуур бэчээттээх кумааҕы. ☉ Квитанция
Лааһар кимнээх, төһө төлөбүрдээхтэрин испииһэгин түһэриэҕэ. Харчыны ылан киниэхэ туттарыҥ, кини квитанция суруйан биэриэҕэ. Н. Босиков
Саха ол-бу сурукка, квитанцияҕа эҥин наадыйбат. Киһи эрэннэрэр буолбутун кэннэ хайдах итэҕэйбэт буолуохтарай. «ХС»

ыскайдаа диэнтэн хай
аата. Билигин бу баайы-малы үчүгэйдик ааҕан тутан, ордук-хоһу ыскайдааһыны таһаарбат гына дьаһаныахха. Н. Лугинов
Кириисистэр үлэни ыскайдааһыны, оҥоһуллубут материальнай сыаннастары үлтүрүтүүгэ, производственнай кыахтары толору туһаммат буолууга тиэрдэллэр. ЭБТ
Баар балаһыанньаларынан, сокуоннарынан көрөн уопсастыбаннай үбү итинник аһара ыскайдааһыны таһаарбыт эппиэттээх үлэһиттэргэ сөптөөх миэрэлэр ылылыннылар. «Кыым»

аат.
1. Киһи духовнай, материальнай, культурнай сыаннастары оҥорон таһаарбыта. ☉ Создание материальных, духовных, культурных ценностей, творчество
Киһи бэйэтин үлэтин үрдүк таһымҥа таһаарыахтаах, үлэ уус-уран айымньы таһымыгар тахсыахтаах, үлэ — айар айымньы суолтатын тутуохтаах. П. Ойуунускай. Культура дьиэтигэр — оҕолор, дьахталлар айымньыларын, оҥоһуктарын көрүү, спортивнай күрэхтэһиилэр ыытыллаллар. Д. Пухов
2. Киһи өйүн, талаанын күүһүнэн айыллыбыт духовнай, культурнай сыаннастар. ☉ Духовные, культурные ценности, сотворенные умом и талантом, доставляющие людям эстетическое удовольствие. Литературнай айымньы. Искусство айымньыта. Музыкальнай айымньы
□ Уус-уран айымньыга оҕо кэрэхсэбилин үөскэтии, киниэхэ айымньы идейнэй күүһүн, уус-уран кэрэтин арыйан көрдөрүү уустук дьыала. Софр. Данилов. Маннык айымньылар [үгэлэр] саха да фольклоругар эмиэ бааллар. Д. Сивцев
3. Киһи (таҥараттан, үрдүк айыылартан айыллыбыт «харамай» диэн өйдөбүлгэ, билигин үксүгэр элэк дэгэттээх). ☉ Человек (как существо, созданное богом; обычно имеет насмешливый оттенок)
Уолаттар! Истэҕит дуо? Миша айылҕа бастыҥ айымньыта, сайдыы чыпчаала үһү! Н. Лугинов
Мин дуона суох өйбүнэн-санаабынан чуолкайдык өйдөөн эрэбин эбээт …… барыта кини [айыы таҥара] бэйэтин айымньытыгар [киһиэхэ] муҥура суох тапталын түмүгэ буоларын. Л. Толстой (тылб.)

аат.
1. Ким, туох эмэ атыттартан уратылаһар сүрүн өрүтэ, бэлиэтэ. ☉ Совокупность признаков, особенностей, отличающих предмет от других, качество
Холобур, саха ынаҕын боруодатын ыллахха этэ, үүтэ атын ордук хаачыстыбалаах. Далан
Сэмэй буолуу диэн үчүгэй хаачыстыба, үгүстэргэ тиийбэт. Н. Лугинов
Тигии хаачыстыбатыттан ханнык таһымнаах маастар үлэлээбитин тута быһаарыахха сөп. ГПП ТО
2. кэпс. Үрдүк көрдөрүү, ситиһии. ☉ Тот или иной признак, определяющий достоинство чего-л., качество
Уус-уран айымньы ахсаанынан эрэ мээрэйдэммэт, кини сыаннаһа хаачыстыбатыгар баар. П. Ойуунускай
Хаачыстыба биирдии архытыактар үлэтиттэн быһаччы тутулуктаах. Н. Лугинов
Куоталаһыыга бастыҥ, чулуу көрдөрүү, хаачыстыба өрүү баһыйар. Хомус Уйбаан

даҕ. Баар чахчыны ханнык эмэ уобарас көмөтүнэн айымньылаахтык хоһуйан көрдөрөр (ускуустубаҕа сыһыаран этэргэ). ☉ Художественный
Өс хоһооно уус-уран, киэбэ сытыы, дьэҥкэ буолан …… ордук киһи өйүгэр тутуллумтуо. Саха фольк. Ыччат уус-уран куруһуокка кыттан өй-санаа, дууһа иэйиитин, эстетическэй сылаанньыйыыны ылар. «Кыым»
◊ Уус-уран айымньы – суруйааччы айбыт, олоҕу, баар чахчыны уобарастаан көрдөрөр айымньыта. ☉ Художественное произведение
Уус-уран айымньы сыаннаһа ахсаанынан эрэ мээрэйдэммэт, кини сыаннаһа кини хаачыстыбатыгар баар. П. Ойуунускай
Саха литературатын күөх кырса — саха норуотун талаана, кини кынаттаах фантазията, кини уус-уран айымньыта. С. Васильев. Уус-уран литература — олоҕу, киһини, тулалыыр чахчыны уустаан-ураннаан, уобарастаан хоһуйар тылынан ускуустуба айымньылара. ☉ Художественная литература
Норуот остуоруйата уус-уран литература сайдыытыгар сабыдыала эмиэ улахан буолар. Саха фольк. Уус-уран литератураҕа тыл көспүт суолтата үгүстүк туттуллар. ПНЕ СТ
Египет папирустарын ааҕаннар, учуонайдар былыргы Египеккэ уус-уран литература баар эбитин билбиттэрэ. КФП БАаДИ. Уус-уран тыл — олоҕу, баар чахчыны уобарастаан хоһуйар тыл (уусуран литератураҕа). ☉ Художественное, поэтическое слово
Олоҕу уус-уран тылынан …… Суруйар идэ диэн Судургу буолбатах Ыраахха ыҥырар ыралаах, Ырыарар сындаалаах, Дабааннаах, түһүүлээх Чахчылаах ыар айан! Күннүк Уурастыырап
Урааҥхай уус-уран тыла Устар ууну сомоҕолуур. Баал Хабырыыс
[Ырыаһыт] бэйэтин уус-уран тылынан дьоҕурдаан хоһуйан, кэрэ куолаһынан ыллаан, бар дьону саататар. Эрилик Эристиин. Уус-уран тылбаас — уус-уран литература тылбааһа: суруйуу уобарастыыр күүһүн атын омук тылынан биэрии. ☉ Художественный перевод. В.В. Державин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону тылбаастааһына — уус-уран тылбаас

аат.
1. Кимиэхэ эмэҕэ, ханнык эмэ сабыытыйаҕа ананан туруоруллубут скульптура эбэтэр архитектура өйдөбүнньүк айымньыта. ☉ Памятник (скульптурное или архитектурное сооружение)
Пушкин диэн ааттаах улуу ырыаһыт пааматынньыгын көрдүбүт. П. Ойуунускай
Кинилэр киин болуоссакка Ленин пааматынньыгын таһыгар олорон, сынньаннылар. Л. Попов
Аймана-долгуйа турабын — Балай хара күүс сүрүн-кэбин тоһуппут Геройдар албаннаах ааттарыгар, Килиэ таас бу үрдүк пааматынньыктарыгар! С. Васильев
△ Киһи уҥуоҕун үрдүгэр туруоруллар таас, уһун остуолба. ☉ Надгробное сооружение (плита, камень, столб, обелиск и т. д.)
Кириэстээх уһун остуолбалар, көмүс дуйдаах куупаллаах, алтан кириэстээх ампаар уҥуохтаах, кыраньыыт уонна таас пааматынньыктар бачыгырыыллар. Л. Попов
2. Былыргы дьон матырыйаалынай култуураларын көстүүлэрэ. ☉ Памятники (предметы материальной культуры прошлого). Археология пааматынньыктара. История пааматынньыктара
□ Былыргы дьон маллара уонна ойуулара устуоруйа пааматынньыктара диэн ааттаналлар. КФП БАаДИ
Гражданнар айылҕаны, кини баайындуолун итиэннэ устуоруйа пааматынньыктарын, култуура атын сыаннастарын харыстыыр, араҥаччылыыр эбээһинэстэрэ олохтонор. ФММ ДьКС
Вьетнам норуотун былыргы култууратын пааматынньыктара [былыргы храмнар, статуялар] ордон тураллар. СПН СЧГ
△ Былыргы суругунан айымньы. ☉ Памятники древней письменности. Уваровскай «Ахтыылара» — саха литературатын маҥнайгы пааматынньыга
□ Биһиги эрабыт иннинээҕи V-IV үйэлэр литературнай пааматынньыктарыгар псевдоним баарын туһунан суруйаллар. ФЕВ УТУ
3. көсп. Ким, туох эрэ үлэтин, ситиһиитин, кыайыытын туоһулуур, олору толору кэрэһэлиир, санатар туох эмэ (хол., сүдү уус-уран айымньы). ☉ То, что является ярким свидетельством подвигов, дел кого-л., напоминанием о них
Бу айымньытынан [«Сэрии уонна эйэ»] Толстой 1812 сыл геройдарыгар саас-үйэ тухары өлбөт-сүппэт пааматынньыгы, киһи аймах үрдүк идеалларын иһин охсуһууга кэнэҕэһин-кэнэҕэс да күүрдэ турар пааматынньыгы айбыта. Софр. Данилов
Кини [Салават Юлаев] бэйэтин норуотугар эр санаа, хорсун быһыы символын, башкир уонна нуучча норуоттарын доҕордоһууларын үйэлээх пааматынньыктарын быһыытынан эргиллэн кэлбитэ. С. Тарасов
[Маҥнайгы шахтёрдар] үтүө дьыалалара норуот өйүгэр-санаатыгар дархан пааматынньык буолан өлбөт-сүппэт үйэлэнэр. «Кыым»