м. сырдырҕааһын, сардырҕааһын; стрекот кузнечиков аһыҥалар сырдырҕаа-һыннара.

несов. !. (издавать стрекот) сырдырҕаа, сардырҕаа; 2. перен. (без умолку говорить) халлыгыраа.

сырдырҕаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Аһыҥа курдук сырдырҕаамахтаан баран, сотору тохтуоххут», …… диэтэ Майыһыай тахсан иһэн. Д. Токоосоп

с. сурдурҕааһын, сырдырҕааһын.

сырдырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Тогойкин тиэтэйэн [хайыһарын] сыыйа тэбэн сырдырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Удаҕан дьахтар …… Дьаргыл тааһа былаайаҕын Сытыары соҕус туттан, Сыыйа охсон сырдырҕаппыт. Күннүк Уурастыырап
Болугур оҕонньор чыырын киллэрэн хатырыктыыр, кыһан сырдырҕатар. Н. Якутскай

туохт. Сотору-сотору кылгас, чуор, сырдырҕас тыаһы таһаар, сырдырҕаа (аһыҥаны этэргэ). ☉ Издавать короткие и частые звуки, напоминающие треск, стрекотать (о кузнечиках)
Арай ип-итиинэн сырайар от быыһыгар аһыҥалар чырдыргыыр тыастара иһиллэр. ВЛ РБЫ
Алаастар үрдүк сирдэригэр аһыҥалар чырдыргыыллар. «Чолбон»
Аһыҥа, салгыны аймаан, Чырдырҕаа да чырдырҕаа, Былыт кыынньар, үрдүк халлаан Сырдыга, ырааһа наһаа! «ХС»
ср. кирг. чыртылда ‘трещать, чирикать’

I
сырдырҕаа диэнтэн холб. туһ. Эргиччи эрбиилэр сырдырҕаһаллар. Амма Аччыгыйа
Бандьыыттар түүтэх отторун кыбыммытынан иирэ иһигэр киирэн олохторун оҥостон сырдырҕаһаллар. Н. Якутскай
II
даҕ. Хатана, улахана суохтук «сыр-сыр» гынар тыастаах. ☉ Издающий лёгкий треск, прерывистый шорох, трескучий. Сырдырҕас тымныы
□ Киһи тыына сырдырҕас …… буолбут. Н. Лугинов
Биһиги киһибит Сырдырҕас кыымнаах …… Сындыыс кымньыы чаҕылҕана буолан …… Сырбас гынан хаалла. Күннүк Уурастыырап
Алаастар …… аһыҥа сырдырҕас кынатын тыаһынан туолан тураллара. ПДН ККС

тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник бүтэҥи тыастаахтык тыын (хол., утуйа сытан), биир тэҥник чуолкайа суохтук саҥар. ☉ Тихо храпеть, сопеть, посапывать (напр., во время сна); говорить тихо, монотонно, невнятно
Хайа, доҕор, соһуйдуҥ дуо? Мин көхсүбэр утуйан бурдьугунаан эрэр этиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
[Ыстапаан] кыстанан турар таһаҕас үрдүгэр сыппыта. Сытаат, муннун тыаһа бурдьугунаабытынан барбыта. И. Никифоров. Дириэктэр, тараҕай күтүр, суот тардан лаһырҕатар, бурдьугунуур: «Кризис!» В. Маяковскай (тылб.)
2. Биир күрүс бүтэҥитик тыаһаа: чырылаа, сыыгынаа, сырдырҕаа. ☉ Тихо журчать, шипеть, трещать
[Тимир көлө] Бурдьугунуу-бурдьугунуу Буһурҕаччы тыыммахтаата. Буруоларын бурҕаҥнатта, Күөх тырым уотунан Күлтэс гына көрдө. П. Ойуунускай
Арай саас тыа уута сүүрэн киирэр тыаһа бурдьугунуур, бадараан кытыыларыгар чөкчөҥө көтөн кутуруга туртаҥнаабытынан кынтайан тиийэн чугас-чугас түһүтэлиир. Д. Таас
Буору-сыыһы бурҕаҥнатта, Бурдьугунуу буруолаата, Матасыыкыл: «Пик-пик!» • диэтэ, Мотуора бирилээтэ. В. Чиряев

I
аат.
1. Ууну, убаҕаһы иһэргэ баҕарыы, утатыы. ☉ Желание, потребность пить, жажда
Күрбэ аннынан ып-ыраас уу кылыгырыы сытарыгар түһэн сирэйин суунар, икки ытыһынан сомсон ылан утаҕын ханнарар. Н. Якутскай
Сүөгэйдээх чэйинэн утаҕы ханнаран Биһиги куоракка киирбиппит. Эллэй
[Маайыс:] Утаххар чэй да иһэн барыа эбиккин. С. Ефремов
Мантан утаххар ис уута! — Чобуотук чаҕаарар, кэпсиир. Баал Хабырыыс
2. Утаттахха иһэр убаҕас. ☉ Жидкость для питья, напиток, питьё
Остуолга ууруллубат утах баар үһү (тааб.: эмиий үүтэ). [Хобороонньо] Көхсө-быара ыгыллан, Көлөһүнэ сарт түһэн, Умайара бэрдиттэн Утах көрдүүр субу-субу. Күннүк Уурастыырап
Кымыс айыылартан айдарыылаах дьиҥ айылҕа оҕотун ис эйгэтиттэн кэлэр бастыҥ …… утахпыт буолар. КДьА
Сахаҕа биир сөбүлэппит утаҕынан бутугас буолар. ТИИ ЭОСА
♦ Аһыы утах — аһыы уу диэн курдук (көр аһыы III)
Константин Афанасьевич …… аһыы утаҕы уймахтаабыт ахан киһи. ИИА КК. Уоттаах утах поэт. — кытаанах, уохтаах арыгы (хол., испиир, буокка, ханньаах). ☉ Спиртное, алкоголь (букв. огненный напиток)
[Луодур] Арыт түүҥҥэ куоракка Көҥүлкүүлэй сылдьыахтаах, Уочаракка турбакка Уоттаах утах ылыахтаах. Күннүк Уурастыырап
Тыҥ хатыыта миигин атааран, Атыттардыы алгыс алгыы, Кууба уоттаах утаҕынан Толоорто тиһэх бакаалын. С. Данилов. Улдьааһыннар — уус тыллаахтар, Уоттаах утах буларга Уон араас албастаахтар, Уруумсахтар, атаһымсахтар. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. усаҕ ‘жажда’
II
аат.
1. Быччыҥ, силгэ сыыйыллаҕас биир иҥиирэ, иҥиир сап. ☉ Жгутик из сухожилий, сухожильная нить
Иҥиир сап утахтара, сылаас ууга илийэн, бүлүүһэ түгэҕэр тимирэллэр. Н. Якутскай
Саҥа тыырыллыбыт мастар тоҥмут иҥиир утахтарын курдук дьаарыстаммыттар. А. Фёдоров
Нууччалар мындыр дьоннор, оҕус тириитин иҥиир утаҕын саҕа синньигэстик тэлбиттэр, киэҥ кээмэйдээх сири төгүрүччү тардан иилээн кэбиспиттэр. Н. Абыйчанин
Эмиэ бу курдук бөрө тардан иҥиирин биир утаҕын быһа кэрбэппит таба оннооҕор кыһын үтүөрэн турар. ДФС КК
2. Хатан оҥоһуллубут туох эмэ (хол., быа) өһүллэр салаата. ☉ Составная часть (напр., нить, прядь, проволока) чего-л. скрученного, сплетённого (напр., верёвки, косы, троса)
Тутан турар үс утахтаах кымньыытын кыймаҥнаппахтаата. Н. Заболоцкай
Көлөппүнэ бөҕөтүн өрүллүбүт утаҕы быһа тардан көрөн быһаарыллар. ХКА
Утахтара быстыбыт торуоһунан үлэлиир бобуллар. ОҮМ
Имтеургиҥҥа кыйахаламмыт эһэ төбөтүн, Кутувьяҕа үп-үрүҥ ниэрпэ тириититтэн түөрт утах гына хатыллыбыт сабыс-саҥа маамыктаны …… биэртэлээтэ. Тэки Одулок (тылб.)
△ Туох эмэ салаата. ☉ Ветвь, рукав чего-л.
Сыпсы оҥороллоругар икки утаҕы тус-туһунан оҥорон баран, сиэтэн холбууллара. МАП ЧУу
Сахалар үс сүдү утахтан — монголоиднай, түүрүскэй, европеиднай утахтан силисмутук тардан төрүттэммит омук буолан тахсар. ВУА БС
3. Сылгы сиэлин, кутуругун эбэтэр киһи баттаҕын биир устууката. ☉ Конский (с хвоста или гривы), а также человеческий волос
Хамыйахтаах да аспытын Хаалларыахпыт суоҕа, Утах да сиэли Ордоруохпут суоҕа. С. Зверев
Төбөтүн умса туттан кэбистэ, онуоха көп баттаҕын иһиттэн онон-манан үрүҥ синньигэс утахтар сыыйыллан көһүннүлэр. А. Фёдоров
Нюта кыыс баттаҕын кылаппачыгас утахтара көстөн аастылар. М. Доҕордуурап
Аҥаар өттүгэр кэлтэччи тарааммыт баттаҕар, ооҕуй оҕус ситимин курдук, маҥан утахтар сыыйыллан көстөллөр. М. Попов
4. көсп. Сардаҥа (хол., күн уотун) саккырас сарпахтара. ☉ Лучи, искры, отходящие от сильного источника света (напр., от солнца)
Күн көмүс утаҕа саккыраан Сүрэхпэр төлөнү күөдьүтэр. Ол төлөн, кымньыынан сырдырҕаан Сир-халлаан киэлитин күндээрдэр. М. Ефимов
Ый былыт уҥуор сынан тахсан, Ыһан кээстэ үрүҥ көмүс утахтарын. Л. Попов
Сааскы күннэр, оккомаска көмүс утаҕы хатан, киирэн-тахсан истилэр. С. Федотов
Сайын ааста, тымныы буолла, Күһүҥҥү түүҥҥү тыал үрдэ, Үрүҥ көмүс ый уота Утахтарын түһэрдэ. «ХС»
△ Салгыҥҥа субуллан тахсар синньигэс туох эмэ. ☉ Устремляющийся в атмосферу узкий поток пара, жидкости, газа
Сылабаартан икки утах итии паар өрө дьурулаан таҕыста. Амма Аччыгыйа
Табах буруотун курдук чап-чараас утах түһэр. ПНИ АДХ
5. көсп. Туох эмэ (хол., санаа) быстыбат ситимэ. ☉ То, что связно развивается, образуя единую логическую линию, нить чего-л. (напр., мыслей)
Үөрбүт. Үөрдүн. Кыайыы амтанын биллин. Ити үөрүү кыайыыга дьулуур биир сүрүн утаҕа. Н. Лугинов
Хайа-хайабыт санаатын утаҕын быһымаары, бу дьикти нууралы уйгуурдумаары, кини дьиэтигэр диэри тугу да кэпсэппэтэхпит. П. Чуукаар
Саха сирин бүгүҥҥү поэзията …… киһи ис иэйиитин, хардарыта сыһыанын уустук утахтарын таарыйар. Умнуллубат к. Эмискэ сыарҕа тохтуу түстэ
Гриша төбөтүнэн түөспэр анньылынна, санаам утаҕа быһа ыстанна. «ХС»
6. көсп. Киһи олоҕун, дууһатын, уйулҕатын ханнык эмэ сүүрээнэ. ☉ Какая-л. часть жизни, души, настроения, переживаний человека
Биһиги даҕаны дьол утаҕын амсайан бараммыт, бэйэбит көмүс көҥүлбүтүн сатаан көмүскэһиэхпит, иккистээн ииҥҥэ киириэхпит, кулут буолуохпут суоҕа! Суорун Омоллоон
Били Ойуурап этэринии, уйулҕатын утаҕын бүтүннүүтүн ытыһыгар хам туттаҕына эрэ табыллар кэмэ этэ. Софр. Данилов
Мин кинилиин эрэ дууһам саамай нарын-намчы утахтарын бэрийэн кэпсэтээччи этим. Н. Абыйчанин
◊ Мас утаҕа биол. — үүнээйи халыҥ таастаах мастыйбыт килиэткэлэртэн турар утаһына. ☉ Склеренхима
Тыы тумсугар синньигэс мас утахтарыттан өрөн оҥоһуллубут тордох дьардьаматыгар маарынныыр быһыылаах икки булт тэрилэ ууруллубут этэ. Далан
Деловой маһы, мас утахтары уонна мас устурууһун билиитэлэрин оҥоруу улаатыннарыллыаҕа. «Кыым». Сото утаҕа — сото икки (улахан уонна кыра) уҥуохтарыттан кырата (синньигэһэ). ☉ Малая берцовая кость
Бастакы бааһырдыыларыгар сототун утаҕын иһинэн түһэрбиттэр. С. Васильев. Хары утаҕа — киһи харытын уҥуоҕун синньигэс салаата. ☉ Лучевая кость. Харытын утаҕа тостубут
□ Ол-бу диэки эргэс-дьэргэс көрө турдаҕына — отут сэттэ бухатыыр ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онно тиһэн кэбиспит. Ньургун Боотур
Инники лабаалар дьардьамалара маннык уҥуохтардаах: окумал уҥуоҕа, хары икки уҥуоҕа (хары утаҕа, хары уҥуоҕа), бэгэччэк, харчы уҥуохтар, илин сото уҥуоҕа, бэрбээкэйдэр. СИиТ
Биир тапталлааҕын бэйэтин арҕаҕар илдьэн, харытын утахтарын икки ардынан үүттээн, онно быа уган, баайан олорбута дииллэр. В. Короленко (тылб.)
ср. алт. утых ‘шнур’, башк. сус ‘волокно, шнур’, п.-монг. утасун ‘нитка’